वायुपुराणम्

प्रजापुष्टिर्द्युतिः कीर्त्तिः प्रजाकान्तिसमन्विता। भवन्ति रुचिरा नित्यं विपाप्मानोऽघवर्जिताः ।। १३.

संततीची वृद्धी, तेज, कीर्ती आणि वंशाच्या सौंदर्याने युक्त असा गौरव नेहमीच पापरहित आणि दोषमुक्त लोकांना मिळतो.

सकृदेवास्तरेद्दर्भान् पिण्डार्थं दक्षिणामुखः। प्राग्दक्षिणाग्रनियतो विधिञ्चाप्यनुवक्ष्यति ।। १३.

पिंड अर्पणासाठी दक्षिणेकडे तोंड करून एकदाच दर्भ पसरावे; त्यांची टोके आग्नेय दिशेला असावीत, आणि विधी पुढे सांगितला जाईल.

न दीनो वापि वा क्रुद्धो न चैवान्यमना नरः। एकाग्रमाधाय मनः श्राद्धं कुर्य्यात्सदा बुधः ।। १३.

शहाणा मनुष्य नेहमी एकाग्रचित्ताने श्राद्ध करावा; तो न उदास, न रागावलेला, न दुसऱ्या विचारात गुंतलेला असावा.

निहन्मि सर्व्वं यदमेध्यवद्भवेद् हताश्च सर्व्वे सुरदानवा मया। रक्षांसि यक्षाश्च पिशाचसङ्घा हता मया यातुधानाश्च सर्व्वे ।। १३.

जे काही अशुद्ध आहे ते मी पूर्णपणे नष्ट करतो; या विधीस विरोध करणारे सर्व देव, दैत्य, राक्षस, यक्ष, पिशाच्च आणि यातुधान मी मारतो.

एवं पित्रे दृष्टमन्नं हि यस्य तस्यासुरा वर्जयन्तीह सर्व्वे। यस्मिन्देशे पठ्यते एष मन्त्रस्तं वै देशं राक्षसा वर्जयन्ति ।। १३.

ज्याच्या अन्नावर वडिलांचे दर्शन होते, त्याच्या अन्नाला सर्व असुर येथे टाळतात; ज्या ठिकाणी हा मंत्र पठण केला जातो, त्या ठिकाणी राक्षस येत नाहीत.

अनेन विधिना नित्यं श्राद्धं कुर्य्याद्द्विजः सदा। मनसा काङ्क्षितं यद्यत्तत्तद्दद्युः पितामहाः ।। १३.

द्विजाने नेहमी या पद्धतीने श्राद्ध करावे; मनात जी इच्छा असेल ती पितर नक्कीच पूर्ण करतात.

पितरो हृष्टमनसो रक्षांसि विमनांसि च। भवन्त्येव कृते श्राद्धे नित्यमेव प्रयत्नतः ।। १३.

श्राद्ध जेव्हा नेहमी मनापासून केले जाते, तेव्हा पितर आनंदी होतात आणि राक्षसी शक्ती निराश होतात.

शूद्राः श्राद्धे क्षीरवाशु बल्वजास्तरवस्तथा। वारणाश्च लवाश्चैव लववर्षाश्च नित्यशः। एवमादीन्यथान्यानि तृणानि परिवर्जयेत् ।। १३.

श्राद्धाच्या वेळी शूद्र, श्राद्ध, क्षीरव, बल्वज, तरव, वारण, लवा, लववर्ष आणि अशा इतर गवतांचा नेहमीच त्याग करावा.

अञ्जनाभ्यञ्जनागन्धामानुप्रलयनं तथा । काशैः पुनर्भवैः कार्य्यं सर्व्वमेव फलं भवेत् ।। १३.

अंजन, अभ्यंग, सुवासिक द्रव्ये आणि तसेच काश व पुनर्भव या गवतांचा वापर करावा; त्यामुळे सर्व इच्छित फळ मिळते.

काशाः पुनर्भवा ये च बर्हणा उपबर्हणाः। अथ ते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः ।। १३.

काश, पुनर्भव, बर्हण आणि उपबर्हण ही गवतं म्हणजेच पितर आणि देव; आणि देव हेच पुन्हा पितर आहेत.

पुष्पगन्धादिधूपानामेष मन्त्र उदाहृतः। आहृत्य दक्षिणायान्तु होमार्थे विप्रयत्नतः ।। १३.

फुलं, धूप आणि इतर अर्पणांसाठी हा मंत्र सांगितला आहे; ती दक्षतेने दक्षिण बाजूला एकत्र करून होमासाठी अर्पण करावीत.

सोमाय वै पितृमते स्वधा अङ्गिरसे नमः। अस्वर्ग्यं लौकिकं वापि जुहुयात्कर्म्मसिद्धये ।। १३.

पितरांचे स्वामी असलेल्या सोमाला स्वधा, अङ्गिरसाला नमस्कार; स्वर्ग न मिळणारे किंवा लौकिक असो, विधी सफलतेसाठी अर्पण करावे.

अन्तराधाय समिधं तथा होमो विधीयते १३.

मध्यभागी समिधा ठेवून मग होम करण्याचा विधी सांगितला आहे.

अग्नये कव्यवाहाय स्वधा अङ्गिरसे नमः। यमाय चैवाङ्गिरसे स्वधा नम इति ब्रुवन् ।। १३.

काव्यवाहन अग्नीला स्वधा, अङ्गिरसाला नमस्कार; यमाला आणि अङ्गिरसालाही स्वधा, असे म्हणून उच्चारावे.

इत्येते वै होममन्त्रा मन्त्राणामनु पूर्व्वशः। दक्षिणातोऽग्नये नित्यं सोमायान्तरतस्तथा ।। १३.

हेच होमाचे मंत्र आहेत, मंत्रांच्या क्रमाने; नेहमी दक्षिण बाजूला अग्नीला आणि मग मध्यभागी सोमाला अर्पण करावे.

एतयोरन्तरं नित्यं जुहुयाद्वै विवस्वते। उपचारं स्वधाकारं तथैवोल्लेखनञ्च यत् ।। १३.

या दोन विधींमध्ये, नेहमी विवस्वत यांना समर्पण करावे. स्वधा या विधीप्रमाणे, योग्य ते उपचार आणि चिन्हे यथायोग्य करावीत.

होमजप्ये नमस्कारः प्रोक्षणञ्च विशेषतः। अञ्जनाभ्यञ्जने चैव पिण्डसंवपनं तथा ।। १३.

होम आणि जप करताना, विशेषतः नमस्कार, पाणी शिंपडणे, काजळ आणि उटणे लावणे, तसेच पिंड अर्पण करणे हे करावे.

अश्वमेधफलेनैव तत्स्मृतं मन्त्रपूर्व्वकम्। क्रियाः सर्व्वा यथो द्दिष्टाः प्रयत्नेन समाचरेत् ।। १३.

अश्वमेधाच्या फळासारखे, मंत्रपूर्वक सर्व विधी सांगितल्याप्रमाणे आणि मन लावून करावेत.

बहुहव्यत्वमेवाग्नौ सुसमिद्धे विशेषतः। विधूमे लेलिहाने च होतव्यं कर्मसिद्धये ।। १३.

चांगल्या पेटलेल्या अग्नीत, विशेषतः जास्त आहुती दिल्यास आणि धूर न येता ज्वाळा हलताना, कर्मसिद्धीसाठी आहुती द्यावी.

अप्रबुद्धे सधूमे च जुहुयाद्यो हुताशने। यजमानो भवेदन्धः सोऽपुत्र इति नः श्रुतम् ।। १३.

अग्नी नीट पेटलेला नसताना किंवा धूर येत असताना जो आहुती देतो, तो यजमान अंध आणि पुत्रहीन होतो, असे आपण ऐकले आहे.

अल्पेन्धनो वा रूक्षो वा विस्फुलिङ्गश्च सर्व्वशः । ज्वाला धूमोपसेव्यश्च स तु वह्निर्न सिद्धये ।। १३.

अग्नी कमी इंधनाचा, कोरडा किंवा ठिकठिकाणी ठिणग्या उडणारा, किंवा ज्वाळेला धूर लागलेला असेल, तर असा अग्नी कर्मसिद्धीसाठी योग्य नाही.

दुर्गन्धश्चैव नीलश्च कृष्णश्चैव विशेषतः। भूमिं विगाहते यत्र तत्र विद्यात्पराभवम् ।। १३.

अग्नी दुर्गंधी, निळा किंवा विशेषतः काळा असेल, आणि जमिनीत खोल जाईल, तर तेथे अपयश समजावे.

अर्चिष्मान् पिण्डितशिखः सर्पिःकाञ्चनसम्भवः। स्निग्धः प्रदक्षिणश्चैव वह्निः स्यात्कार्य्यसिद्धये ।। १३.

ज्या अग्नीला तेजस्वी ज्वाळा, गाठीसारखा शिखर, तुप आणि सोन्यापासून उत्पन्न, स्निग्ध आणि दक्षिणेकडे फिरणारा असा असतो, तो कर्मसिद्धीसाठी योग्य असतो.

नरनारीगणेभ्यश्च पूजां प्राप्नोति शाश्वतीम्। अक्षयाः पूजितास्तेन भवन्ति पितरोऽव्ययाः ।। १३.

पुरुष आणि स्त्रिया यांच्या समूहातून शाश्वत पूजा मिळते; अशा प्रकारे पूजन केल्याने पितर अक्षय आणि अविनाशी होतात.

स्थाल्युदुम्बरपात्राणि फलानि समिधस्तथा। श्राद्धे चातिपवित्राणि मेध्यानीति विशेषतः ।। १३.

मातीच्या किंवा उदुंबराच्या पात्रात, फळे आणि समिधा या श्राद्धासाठी अतिशय पवित्र आणि योग्य मानल्या जातात.

पवित्रं वा द्विजश्रेष्ठ शुद्धये जन्मकर्म्मसु। पात्रेषु फलमुद्दिष्टं यन्मया श्राद्धकर्मणि ।। १३.

हे श्रेष्ठ द्विजा, जन्म आणि कर्म यांची शुद्धता साधण्यासाठी, श्राद्धाच्या विधीत मी सांगितलेले फळ पात्रात ठेवावे.

तदेव कृत्स्नं विज्ञेयं समित्सु च यथाक्रमम्। कृत्वा समाहितं चित्तमग्रये वै करोम्यहम् ।। १३.

हेच सर्व काही पूर्ण समजावे, आणि विधीच्या योग्य क्रमाने, मन एकाग्र करून मी प्रथम ते करतो.

अनुज्ञातः कुरुष्वेति तथैव द्विजसत्तमैः। पत्नीमादाय पुत्रांश्च जुहुयाद्धव्यवाहनम् ।। १३.

श्रेष्ठ द्विजांनी परवानगी दिल्यावर, पत्नी आणि पुत्रांना घेऊन अग्नीत आहुती द्यावी.

समानप्लक्षन्यग्रोधप्लक्षाश्वत्थविकङ्कताः। उदुम्बरास्तथा बिल्वचन्दना यज्ञियाश्च ते ।। १३.

प्लक्ष, न्यग्रोध, अश्वत्थ, विकंकट, उदुंबर, बेल आणि चंदन हे सर्व यज्ञासाठी योग्य आहेत.