वायुपुराणम्

चन्दनागुरुणी चोभे तमालोशीरपझकम्। धूपं च गुग्गुलश्रेष्ठं तुरुष्कं धूपमेव च ।। १३.

चंदन, अगर, तमाळपत्र, उशीर, भक आणि उत्तम धूप म्हणजे गुग्गुळ व तुरुष्क धूप यांचा वापर करावा.

शुक्लाः सुमनसः श्रेष्ठास्तथा पझोत्पलानि च। गन्धवन्त्युपपन्नानि यानि चान्यानि कृत्स्नशः ।। १३.

पांढरी व सुवासिक फुले, तसेच कमळ आणि जलकुंभार ही उत्तम मानली जातात, आणि इतरही सुगंधी व योग्य फुले वापरावीत.

जवासुमनसो भण्डीरूपकामकुरण्डकाः। पुष्पाणि वर्जनीयानि श्राद्धकर्मणि नित्यशः ।। १३.

जवा, सुमन, भंडी, उपकाम आणि कुरंडक ही फुले श्राद्धकर्मात नेहमी टाळावीत.

यानि गन्धादपेतानि उपगन्धीनि यानि च। वर्जनीयानि पुष्पाणि भूतिमन्विच्छता तदा ।। १३.

ज्या फुलांना सुगंध नाही किंवा फारच मंद सुगंध आहे, ती फुले श्राद्धासाठी टाळावीत.

द्विजातयस्तथान्विष्ठा नियताः स्युरुदङ्मुखाः। पूजयेद्यजमानस्तु विधिवद्दक्षिणामुखः ।। १३.

द्विज लोक नीट बसून, उत्तर दिशेला तोंड करून, शिस्तीत असावेत; पण यजमानाने नियमाप्रमाणे दक्षिणेकडे तोंड करून पूजा करावी.

तेषामभिमुखो दद्याद्दर्भान्पिण्डांश्च यत्नतः। अनेन विधिना साक्षादर्च्चयेत् स्वान् पितामहान् ।। १३.

त्यांच्याकडे तोंड करून, कुशा आणि पिंड काळजीपूर्वक अर्पण करावेत; या पद्धतीने आपल्या आजोबांची प्रत्यक्ष पूजा करावी.

हरिता वै सपिञ्जल्याः पुष्पस्निग्धाः समाहिताः। रत्निमात्रप्रदानेन पितृतीर्थेन संस्थिताः ।। १३.

हिरवी, किंचित पिवळी, फुलांनी ओलसर आणि नीट मांडलेली, जवाच्या दाण्याएवढ्या आकाराची कुशा पितृतीर्थावर ठेवावी.

उपमूले तथा नीलाः प्रस्तराद्यकुलोद्यमाः । तथा श्मामाकनीवारा दुर्वाराः समुदाहृताः ।। १३.

मुळांच्या खालीही काळ्या दगडांसारख्या अनेक वस्तू उत्पन्न होतात; त्याचप्रमाणे श्यामाक, नीवार आणि दुर्वा या गवतांचाही उल्लेख केला आहे.

पूर्व्वंकीर्त्तितवाञ्छ्रेष्ठो बभूवाथ प्रजापतिः । तस्य वाला निपतिता भूमौ चाकाशमार्गतः ।। १३.

पूर्वी ज्याची स्तुती केली होती तो श्रेष्ठ प्रजापती प्रकट झाला; त्याचे केस आकाशातून खाली पडून पृथ्वीवर आले.

तस्मान्मेध्या समाकाशाः श्राद्धकर्मणि पूजिताः । पिण्डनिर्वपणं तेषु कर्त्तव्यं भूतिमिच्छता ।। १३.

म्हणून हे शुद्ध आणि उंच गवत श्राद्धकर्मात सन्मानाने वापरले जाते; जो सुख-समृद्धीची इच्छा करतो त्याने त्यावर पिंड अर्पण करावे.

प्रजापुष्टिर्द्युतिः कीर्त्तिः प्रजाकान्तिसमन्विता। भवन्ति रुचिरा नित्यं विपाप्मानोऽघवर्जिताः ।। १३.

संततीची वृद्धी, तेज, कीर्ती आणि वंशाच्या सौंदर्याने युक्त असा गौरव नेहमीच पापरहित आणि दोषमुक्त लोकांना मिळतो.

सकृदेवास्तरेद्दर्भान् पिण्डार्थं दक्षिणामुखः। प्राग्दक्षिणाग्रनियतो विधिञ्चाप्यनुवक्ष्यति ।। १३.

पिंड अर्पणासाठी दक्षिणेकडे तोंड करून एकदाच दर्भ पसरावे; त्यांची टोके आग्नेय दिशेला असावीत, आणि विधी पुढे सांगितला जाईल.

न दीनो वापि वा क्रुद्धो न चैवान्यमना नरः। एकाग्रमाधाय मनः श्राद्धं कुर्य्यात्सदा बुधः ।। १३.

शहाणा मनुष्य नेहमी एकाग्रचित्ताने श्राद्ध करावा; तो न उदास, न रागावलेला, न दुसऱ्या विचारात गुंतलेला असावा.

निहन्मि सर्व्वं यदमेध्यवद्भवेद् हताश्च सर्व्वे सुरदानवा मया। रक्षांसि यक्षाश्च पिशाचसङ्घा हता मया यातुधानाश्च सर्व्वे ।। १३.

जे काही अशुद्ध आहे ते मी पूर्णपणे नष्ट करतो; या विधीस विरोध करणारे सर्व देव, दैत्य, राक्षस, यक्ष, पिशाच्च आणि यातुधान मी मारतो.

एवं पित्रे दृष्टमन्नं हि यस्य तस्यासुरा वर्जयन्तीह सर्व्वे। यस्मिन्देशे पठ्यते एष मन्त्रस्तं वै देशं राक्षसा वर्जयन्ति ।। १३.

ज्याच्या अन्नावर वडिलांचे दर्शन होते, त्याच्या अन्नाला सर्व असुर येथे टाळतात; ज्या ठिकाणी हा मंत्र पठण केला जातो, त्या ठिकाणी राक्षस येत नाहीत.

अनेन विधिना नित्यं श्राद्धं कुर्य्याद्द्विजः सदा। मनसा काङ्क्षितं यद्यत्तत्तद्दद्युः पितामहाः ।। १३.

द्विजाने नेहमी या पद्धतीने श्राद्ध करावे; मनात जी इच्छा असेल ती पितर नक्कीच पूर्ण करतात.

पितरो हृष्टमनसो रक्षांसि विमनांसि च। भवन्त्येव कृते श्राद्धे नित्यमेव प्रयत्नतः ।। १३.

श्राद्ध जेव्हा नेहमी मनापासून केले जाते, तेव्हा पितर आनंदी होतात आणि राक्षसी शक्ती निराश होतात.

शूद्राः श्राद्धे क्षीरवाशु बल्वजास्तरवस्तथा। वारणाश्च लवाश्चैव लववर्षाश्च नित्यशः। एवमादीन्यथान्यानि तृणानि परिवर्जयेत् ।। १३.

श्राद्धाच्या वेळी शूद्र, श्राद्ध, क्षीरव, बल्वज, तरव, वारण, लवा, लववर्ष आणि अशा इतर गवतांचा नेहमीच त्याग करावा.

अञ्जनाभ्यञ्जनागन्धामानुप्रलयनं तथा । काशैः पुनर्भवैः कार्य्यं सर्व्वमेव फलं भवेत् ।। १३.

अंजन, अभ्यंग, सुवासिक द्रव्ये आणि तसेच काश व पुनर्भव या गवतांचा वापर करावा; त्यामुळे सर्व इच्छित फळ मिळते.

काशाः पुनर्भवा ये च बर्हणा उपबर्हणाः। अथ ते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः ।। १३.

काश, पुनर्भव, बर्हण आणि उपबर्हण ही गवतं म्हणजेच पितर आणि देव; आणि देव हेच पुन्हा पितर आहेत.

पुष्पगन्धादिधूपानामेष मन्त्र उदाहृतः। आहृत्य दक्षिणायान्तु होमार्थे विप्रयत्नतः ।। १३.

फुलं, धूप आणि इतर अर्पणांसाठी हा मंत्र सांगितला आहे; ती दक्षतेने दक्षिण बाजूला एकत्र करून होमासाठी अर्पण करावीत.

सोमाय वै पितृमते स्वधा अङ्गिरसे नमः। अस्वर्ग्यं लौकिकं वापि जुहुयात्कर्म्मसिद्धये ।। १३.

पितरांचे स्वामी असलेल्या सोमाला स्वधा, अङ्गिरसाला नमस्कार; स्वर्ग न मिळणारे किंवा लौकिक असो, विधी सफलतेसाठी अर्पण करावे.

अन्तराधाय समिधं तथा होमो विधीयते १३.

मध्यभागी समिधा ठेवून मग होम करण्याचा विधी सांगितला आहे.

अग्नये कव्यवाहाय स्वधा अङ्गिरसे नमः। यमाय चैवाङ्गिरसे स्वधा नम इति ब्रुवन् ।। १३.

काव्यवाहन अग्नीला स्वधा, अङ्गिरसाला नमस्कार; यमाला आणि अङ्गिरसालाही स्वधा, असे म्हणून उच्चारावे.

इत्येते वै होममन्त्रा मन्त्राणामनु पूर्व्वशः। दक्षिणातोऽग्नये नित्यं सोमायान्तरतस्तथा ।। १३.

हेच होमाचे मंत्र आहेत, मंत्रांच्या क्रमाने; नेहमी दक्षिण बाजूला अग्नीला आणि मग मध्यभागी सोमाला अर्पण करावे.

एतयोरन्तरं नित्यं जुहुयाद्वै विवस्वते। उपचारं स्वधाकारं तथैवोल्लेखनञ्च यत् ।। १३.

या दोन विधींमध्ये, नेहमी विवस्वत यांना समर्पण करावे. स्वधा या विधीप्रमाणे, योग्य ते उपचार आणि चिन्हे यथायोग्य करावीत.

होमजप्ये नमस्कारः प्रोक्षणञ्च विशेषतः। अञ्जनाभ्यञ्जने चैव पिण्डसंवपनं तथा ।। १३.

होम आणि जप करताना, विशेषतः नमस्कार, पाणी शिंपडणे, काजळ आणि उटणे लावणे, तसेच पिंड अर्पण करणे हे करावे.

अश्वमेधफलेनैव तत्स्मृतं मन्त्रपूर्व्वकम्। क्रियाः सर्व्वा यथो द्दिष्टाः प्रयत्नेन समाचरेत् ।। १३.

अश्वमेधाच्या फळासारखे, मंत्रपूर्वक सर्व विधी सांगितल्याप्रमाणे आणि मन लावून करावेत.

बहुहव्यत्वमेवाग्नौ सुसमिद्धे विशेषतः। विधूमे लेलिहाने च होतव्यं कर्मसिद्धये ।। १३.

चांगल्या पेटलेल्या अग्नीत, विशेषतः जास्त आहुती दिल्यास आणि धूर न येता ज्वाळा हलताना, कर्मसिद्धीसाठी आहुती द्यावी.