वायुपुराणम्

सदा सर्पिस्तिलैर्युक्तां स्त्रीन् पिण्डान्निर्वपेद्भुवि। जानुं कृत्वा तथा सव्यं भूमौ पितृपरायणः ।। १३.

पितरांची सेवा करणारा नेहमी तुप व तीळ मिसळलेले तीन पिंड जमिनीवर, डावे गुडघे टेकून, काळजीपूर्वक अर्पण करावा.

पितॄन् पितामहांश्चैव तथैव प्रपितामहान्। आहूय च पितॄन् प्राञ्चान् पितृतीर्थेन यत्नतः। पिण्डान्परिक्षिपेत्सम्यगपसव्यमतन्द्रितः ।। १३.

पितर, आजोबा आणि परात्पर आजोबा यांना योग्य रीतीने पूर्वेकडे तोंड करून बोलावून, पितृतीर्थाच्या पाण्याने पिंडांची नीट परिक्रमा करावी.

अन्नेनाद्भिश्च पुष्पैश्च भक्ष्यैश्चैव पृथग्विधैः। पृथग् मातामहानान्तु केचिदिच्छन्ति मानवाः ।। १३.

अन्न, पाणी, फुले आणि वेगवेगळ्या प्रकारच्या खाण्याच्या वस्तूंनी काही लोक वेगळ्या पद्धतीने मातृपक्षाच्या पितरांची पूजा करतात.

त्रीन् पिण्डानानुपूर्व्व्येण साङ्गुष्ठान्पुष्टिवर्द्धनान् । जान्वन्तराभ्यां यत्नेन पिण्डान् दद्याद्यथाक्रमम् ।। १३.

तीन पोषक पिंड योग्य क्रमाने, अंगठ्याचा वापर करून, दोन्ही गुडघ्यांच्या मध्ये, काळजीपूर्वक अर्पण करावेत.

सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां धर्मे मन्त्रे च पर्य्ययः। नमो वः पितरः सूक्ष्मैः सदा ह्येवमतन्द्रितः ।। १३.

डावा आणि वरचा हात वापरून, धर्ममंत्र म्हणत, नेहमी आणि मन लावून, 'पितरांनो, तुम्हांस नमस्कार' असे म्हणावे.

दक्षिणस्यान्तु पाणिभ्यां प्रथमं पिण्डमुत्सृजेत्। नमो वः पितरः सौम्याः पठन्नित्यमतन्द्रितः ।। १३.

उजव्या हाताने प्रथम पिंड सोडावा आणि नेहमी मन लावून 'सौम्य पितरांनो, तुम्हांस नमस्कार' असे म्हणावे.

सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां धर्मे सर्व्वमतन्द्रितः। उलूखलस्य लेखाया मुदपात्राच्च सेवनम् ।। १३.

डावा आणि वरचा हात वापरून, नेहमी धर्माचे भान ठेवून, ओखळीच्या रेषेवर आणि पाण्याच्या पात्राजवळ सेवा करावी.

क्षौमसूत्रं नवं दद्याच्छोणं कार्पासिकं तथा। पत्रोर्णं पितृसूत्रञ्च कौशेयं परिवर्जयेत् ।। १३.

कोरा कापसाचा दोरा, लाल कापड, लोकर किंवा झाडाच्या सालीचे वस्त्र आणि पितृसूत्र द्यावे; पण रेशीम टाळावे.

वर्जयेत्तद्दशां यज्ञे यदप्यहतवस्त्रजाम्। न प्रीणन्ति तथैतानि दातुराप्यायतो भवेत् ।। १३.

यज्ञात फाटलेले किंवा मळलेले वस्त्र वापरू नये; अशा वस्त्रांनी पितर संतुष्ट होत नाहीत आणि दान करणाऱ्याला भरभराट मिळत नाही.

श्रेष्ठमाहुस्त्रिककुदमञ्जनं नित्यमेव च। कृष्णेभ्यश्च तिलेभ्यश्च यत्तैलं परिरक्षितम् ।। १३.

तीन गाठी असलेले काजळ आणि काळ्या तीळांपासून बनवलेले तेल हे नेहमी उत्तम मानले जाते.

चन्दनागुरुणी चोभे तमालोशीरपझकम्। धूपं च गुग्गुलश्रेष्ठं तुरुष्कं धूपमेव च ।। १३.

चंदन, अगर, तमाळपत्र, उशीर, भक आणि उत्तम धूप म्हणजे गुग्गुळ व तुरुष्क धूप यांचा वापर करावा.

शुक्लाः सुमनसः श्रेष्ठास्तथा पझोत्पलानि च। गन्धवन्त्युपपन्नानि यानि चान्यानि कृत्स्नशः ।। १३.

पांढरी व सुवासिक फुले, तसेच कमळ आणि जलकुंभार ही उत्तम मानली जातात, आणि इतरही सुगंधी व योग्य फुले वापरावीत.

जवासुमनसो भण्डीरूपकामकुरण्डकाः। पुष्पाणि वर्जनीयानि श्राद्धकर्मणि नित्यशः ।। १३.

जवा, सुमन, भंडी, उपकाम आणि कुरंडक ही फुले श्राद्धकर्मात नेहमी टाळावीत.

यानि गन्धादपेतानि उपगन्धीनि यानि च। वर्जनीयानि पुष्पाणि भूतिमन्विच्छता तदा ।। १३.

ज्या फुलांना सुगंध नाही किंवा फारच मंद सुगंध आहे, ती फुले श्राद्धासाठी टाळावीत.

द्विजातयस्तथान्विष्ठा नियताः स्युरुदङ्मुखाः। पूजयेद्यजमानस्तु विधिवद्दक्षिणामुखः ।। १३.

द्विज लोक नीट बसून, उत्तर दिशेला तोंड करून, शिस्तीत असावेत; पण यजमानाने नियमाप्रमाणे दक्षिणेकडे तोंड करून पूजा करावी.

तेषामभिमुखो दद्याद्दर्भान्पिण्डांश्च यत्नतः। अनेन विधिना साक्षादर्च्चयेत् स्वान् पितामहान् ।। १३.

त्यांच्याकडे तोंड करून, कुशा आणि पिंड काळजीपूर्वक अर्पण करावेत; या पद्धतीने आपल्या आजोबांची प्रत्यक्ष पूजा करावी.

हरिता वै सपिञ्जल्याः पुष्पस्निग्धाः समाहिताः। रत्निमात्रप्रदानेन पितृतीर्थेन संस्थिताः ।। १३.

हिरवी, किंचित पिवळी, फुलांनी ओलसर आणि नीट मांडलेली, जवाच्या दाण्याएवढ्या आकाराची कुशा पितृतीर्थावर ठेवावी.

उपमूले तथा नीलाः प्रस्तराद्यकुलोद्यमाः । तथा श्मामाकनीवारा दुर्वाराः समुदाहृताः ।। १३.

मुळांच्या खालीही काळ्या दगडांसारख्या अनेक वस्तू उत्पन्न होतात; त्याचप्रमाणे श्यामाक, नीवार आणि दुर्वा या गवतांचाही उल्लेख केला आहे.

पूर्व्वंकीर्त्तितवाञ्छ्रेष्ठो बभूवाथ प्रजापतिः । तस्य वाला निपतिता भूमौ चाकाशमार्गतः ।। १३.

पूर्वी ज्याची स्तुती केली होती तो श्रेष्ठ प्रजापती प्रकट झाला; त्याचे केस आकाशातून खाली पडून पृथ्वीवर आले.

तस्मान्मेध्या समाकाशाः श्राद्धकर्मणि पूजिताः । पिण्डनिर्वपणं तेषु कर्त्तव्यं भूतिमिच्छता ।। १३.

म्हणून हे शुद्ध आणि उंच गवत श्राद्धकर्मात सन्मानाने वापरले जाते; जो सुख-समृद्धीची इच्छा करतो त्याने त्यावर पिंड अर्पण करावे.

प्रजापुष्टिर्द्युतिः कीर्त्तिः प्रजाकान्तिसमन्विता। भवन्ति रुचिरा नित्यं विपाप्मानोऽघवर्जिताः ।। १३.

संततीची वृद्धी, तेज, कीर्ती आणि वंशाच्या सौंदर्याने युक्त असा गौरव नेहमीच पापरहित आणि दोषमुक्त लोकांना मिळतो.

सकृदेवास्तरेद्दर्भान् पिण्डार्थं दक्षिणामुखः। प्राग्दक्षिणाग्रनियतो विधिञ्चाप्यनुवक्ष्यति ।। १३.

पिंड अर्पणासाठी दक्षिणेकडे तोंड करून एकदाच दर्भ पसरावे; त्यांची टोके आग्नेय दिशेला असावीत, आणि विधी पुढे सांगितला जाईल.

न दीनो वापि वा क्रुद्धो न चैवान्यमना नरः। एकाग्रमाधाय मनः श्राद्धं कुर्य्यात्सदा बुधः ।। १३.

शहाणा मनुष्य नेहमी एकाग्रचित्ताने श्राद्ध करावा; तो न उदास, न रागावलेला, न दुसऱ्या विचारात गुंतलेला असावा.

निहन्मि सर्व्वं यदमेध्यवद्भवेद् हताश्च सर्व्वे सुरदानवा मया। रक्षांसि यक्षाश्च पिशाचसङ्घा हता मया यातुधानाश्च सर्व्वे ।। १३.

जे काही अशुद्ध आहे ते मी पूर्णपणे नष्ट करतो; या विधीस विरोध करणारे सर्व देव, दैत्य, राक्षस, यक्ष, पिशाच्च आणि यातुधान मी मारतो.

एवं पित्रे दृष्टमन्नं हि यस्य तस्यासुरा वर्जयन्तीह सर्व्वे। यस्मिन्देशे पठ्यते एष मन्त्रस्तं वै देशं राक्षसा वर्जयन्ति ।। १३.

ज्याच्या अन्नावर वडिलांचे दर्शन होते, त्याच्या अन्नाला सर्व असुर येथे टाळतात; ज्या ठिकाणी हा मंत्र पठण केला जातो, त्या ठिकाणी राक्षस येत नाहीत.

अनेन विधिना नित्यं श्राद्धं कुर्य्याद्द्विजः सदा। मनसा काङ्क्षितं यद्यत्तत्तद्दद्युः पितामहाः ।। १३.

द्विजाने नेहमी या पद्धतीने श्राद्ध करावे; मनात जी इच्छा असेल ती पितर नक्कीच पूर्ण करतात.

पितरो हृष्टमनसो रक्षांसि विमनांसि च। भवन्त्येव कृते श्राद्धे नित्यमेव प्रयत्नतः ।। १३.

श्राद्ध जेव्हा नेहमी मनापासून केले जाते, तेव्हा पितर आनंदी होतात आणि राक्षसी शक्ती निराश होतात.

शूद्राः श्राद्धे क्षीरवाशु बल्वजास्तरवस्तथा। वारणाश्च लवाश्चैव लववर्षाश्च नित्यशः। एवमादीन्यथान्यानि तृणानि परिवर्जयेत् ।। १३.

श्राद्धाच्या वेळी शूद्र, श्राद्ध, क्षीरव, बल्वज, तरव, वारण, लवा, लववर्ष आणि अशा इतर गवतांचा नेहमीच त्याग करावा.

अञ्जनाभ्यञ्जनागन्धामानुप्रलयनं तथा । काशैः पुनर्भवैः कार्य्यं सर्व्वमेव फलं भवेत् ।। १३.

अंजन, अभ्यंग, सुवासिक द्रव्ये आणि तसेच काश व पुनर्भव या गवतांचा वापर करावा; त्यामुळे सर्व इच्छित फळ मिळते.