वायुपुराणम्

पुष्टिकामं च न्यग्रोधं बुद्धिं प्रज्ञां धृतिं स्मृतिम्। रक्षोघ्नं च यशस्यं च काश्मर्य्यं पात्रमुच्यते ।। १३.

पुष्टीसाठी वट, बुद्धी, प्रज्ञा, धैर्य आणि स्मरणासाठी, तसेच राक्षसांचा नाश करणारा आणि कीर्ती देणारा काश्मर्य पात्र सांगितले आहे.

सौभाग्यमुत्तमं लोके मधुके समुदाहृतम्। फल्गुपात्रे च कुर्वाणः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।। १३.

या जगात मधाचा नैवेद्य देणाऱ्याला श्रेष्ठ भाग्य मिळते असे सांगितले आहे. जो फळगुच्या पात्रात हे करतो, त्याला सर्व इच्छा पूर्ण होतात.

परा द्युतिरथो कर्त्तुः प्राकाश्यं च विशेषतः । बिल्वे लक्ष्मीस्तथा मेधा नित्यमायुष्यमेव च ।। १३.

यज्ञ करणाऱ्याला मोठा तेज आणि विशेष प्रकाश मिळतो; बिल्वाच्या पात्रात नैवेद्य दिल्यास लक्ष्मी, बुध्दी आणि कायमचे आयुष्य मिळते.

क्षेत्रारामतडागेषु सर्वसस्येषु चैव हि। वर्षेदजस्रं पर्जन्यो वेणुपात्रेषु कुर्व्वतः ।। १३.

शेतात, बागेत, तळ्यात आणि सर्व पिकांसाठी, बांबूच्या पात्रात नैवेद्य दिल्यास, पाऊस नेहमी पडतो.

एतेष्वेव सुपात्रेषु ये चैवाग्रयणं ददुः। सकृदप्यत्र यज्ञानां सर्वेषां फलमुच्यते ।। १३.

या उत्तम पात्रांमध्ये आणि जो पहिला भाग देतो, तो एकदाच का असेना, त्याला सर्व यज्ञांचे फळ मिळते असे सांगितले आहे.

पितृभ्यो यस्तु माल्यानि सुगन्धीनि च सर्वशः । सदा दद्याच्छ्रिया युक्तः स विभाति दिवाकरः ।। १३.

जो नेहमी पितरांना हार आणि सुगंधी वस्तू देतो, तो श्रीमंत होतो आणि सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसतो.

गुग्गुलादींस्तथा धूपान् पितृभ्यो यः प्रयच्छति। संयुक्तान्मधुसर्पिर्भ्यां सोऽश्वमेधफलं लभेत् ।। १३.

जो गूगुळ वगैरे धूप, मध आणि तूप मिसळून पितरांना अर्पण करतो, त्याला अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते.

धूपं गन्धगुणोपेतं कान्तं पितृपरायणम्। लभते स्त्रीष्वपत्यानि इह चामुत्र चोभयोः। दद्यादेव पितृभ्यस्तु नित्यमेव ह्यतन्द्रितः ।। १३.

जो सुगंधी आणि मनाला भावणारा धूप पितरांसाठी अर्पण करतो, त्याला स्त्रियांच्या पोटी संतती मिळते, या जन्मात आणि पुढच्या जन्मातही; म्हणून नेहमी जागरूक राहून पितरांना अर्पण करावे.

दीपं पितृभ्यः प्रयतः सदा यस्तु प्रयच्छति। स लोकेऽप्रतिमं चक्षुः सदा च लभते शूभम् ।। १३.

जो भक्तीने नेहमी पितरांना दिवा अर्पण करतो, त्याला जगात अतुलनीय दृष्टी मिळते आणि नेहमी शुभता प्राप्त होते.

तेजसा यशमा चैव कान्त्या चैव बलेन च। भुवि प्रकाशो भवति भ्राजते च त्रिविष्टपे। अप्सरोभिः परिवृतो विमानाग्रे स मोदते ।। १३.

तेज, कीर्ती, सौंदर्य आणि बळ यामुळे तो पृथ्वीवर उजळतो आणि स्वर्गातही चमकतो; अप्सरांनी वेढलेला तो विमानाच्या पुढे आनंद करतो.

गन्धान्पुष्पाणि धूपांश्च दद्यादाज्यादुतीश्च वै। फलमूलनमस्कारैः पिदॄणां प्रयतः शुचिः। पूर्व कृत्वा द्विजान्पश्वात्पूजयेदन्नसम्पदा ।। १३.

फुले, सुगंध, धूप, तूप, धान्य, फळ, कंद आणि नमस्कार यांसह, शुद्ध मनाने आणि भक्तीने पितरांना अर्पण करावे; आधी ब्राह्मण आणि जनावरांची पूजा करून मग पितरांना अन्नाने पूजावे.

श्राद्धकाले तु सततं वायुभूताः पितामहाः। आविशन्ति द्विजान्दृष्ट्वा तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ।। १३.

श्राद्धाच्या वेळी पितामह वायूसारखे होऊन, ब्राह्मणांना पाहून नेहमी येतात; म्हणून मी तुला हे सांगतो.

वस्त्रैरन्नैः प्रदानैस्तैर्भक्ष्यपेयैस्तथैव च। गोभिरश्वैस्तथा ग्रामैः पूजयित्वा द्विजोत्तमान् ।। १३.

वस्त्र, अन्न, दान, खाणे-पिणे, तसेच गायी, घोडे आणि गावे देऊन श्रेष्ठ ब्राह्मणांची पूजा करावी.

भवन्ति पितरः प्रीताः पूजितेषु द्विजातिषु। तस्मादन्नेन विधिवत् पूजयेद्द्विजसत्तमान् ।। १३.

ब्राह्मणांची योग्य पूजा केल्यावर पितर प्रसन्न होतात; म्हणून अन्नाने नीट रीतीने श्रेष्ठ ब्राह्मणांची पूजा करावी.

सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां कुर्य्यादुल्लेखनं द्विजः। प्रोक्षणञ्च तथा कुर्याच्छ्राद्धकर्म्मण्यतन्द्रितः ।। १३.

ब्राह्मणाने उजव्या आणि डाव्या हाताने ओळख करावी, तसेच श्राद्धकर्मात शुद्धतेने पाणी शिंपडावे.

दर्भान्पिण्डांस्तथा भक्ष्यान्पुष्पाणि विविधानि च। गन्धदानमलङ्कारमेकैकं निर्वपेद्वुधः ।। १३.

दर्भा, पिंड, विविध खाण्याच्या वस्तू, फुले, सुगंध, अलंकार यांची एकेक करून अर्पण करावी.

पोषयित्वा जनं सम्यग्वैश्वः स्यादुत्तरो द्विजः। अभ्यङ्ग दर्भपिञ्जालैस्त्रिभिः कुर्याद्यथाविधि ।। १३.

जनतेचे योग्य पोषण केल्यावर ब्राह्मण श्रेष्ठ होतो; त्याने तीन दर्भाच्या गाठींनी अभ्यंग विधी करावा.

अपसव्यं पितृभ्यश्च दद्यादन्नमनुत्तमम्। तमुच्चार्य्याथ सर्वेषां वस्त्रार्थं सूत्रमेव च ।। १३.

पितरांना डाव्या हाताने उत्तम अन्न द्यावे; त्यांची नावे उच्चारून सर्वांना वस्त्र आणि दोराही द्यावा.

खण्डनं पोषणं चैव तथैवोल्लेखनं तथा। सकृदेव हि देवानां पितॄणां त्रिभिरुच्यते ।। १३.

कापणे, पोषण करणे आणि ओळख करणे, हे देवांसाठी एकदाच आणि पितरांसाठी तिन्ही वेळा करावे असे सांगितले आहे.

एकं पवित्रं हस्तेन पितॄन्सर्वान्सकृत्सकृत्। चैलमन्त्रेण पिण्डेभ्यो दत्त्वा दर्शनजं हितम् ।। १३.

एक स्वच्छ वस्त्र हातात घेऊन, योग्य मंत्र उच्चारत, पिंडांना पुन्हा पुन्हा पितरांना लाभदायक अशी दृष्टीने अर्पण करावी.

सदा सर्पिस्तिलैर्युक्तां स्त्रीन् पिण्डान्निर्वपेद्भुवि। जानुं कृत्वा तथा सव्यं भूमौ पितृपरायणः ।। १३.

पितरांची सेवा करणारा नेहमी तुप व तीळ मिसळलेले तीन पिंड जमिनीवर, डावे गुडघे टेकून, काळजीपूर्वक अर्पण करावा.

पितॄन् पितामहांश्चैव तथैव प्रपितामहान्। आहूय च पितॄन् प्राञ्चान् पितृतीर्थेन यत्नतः। पिण्डान्परिक्षिपेत्सम्यगपसव्यमतन्द्रितः ।। १३.

पितर, आजोबा आणि परात्पर आजोबा यांना योग्य रीतीने पूर्वेकडे तोंड करून बोलावून, पितृतीर्थाच्या पाण्याने पिंडांची नीट परिक्रमा करावी.

अन्नेनाद्भिश्च पुष्पैश्च भक्ष्यैश्चैव पृथग्विधैः। पृथग् मातामहानान्तु केचिदिच्छन्ति मानवाः ।। १३.

अन्न, पाणी, फुले आणि वेगवेगळ्या प्रकारच्या खाण्याच्या वस्तूंनी काही लोक वेगळ्या पद्धतीने मातृपक्षाच्या पितरांची पूजा करतात.

त्रीन् पिण्डानानुपूर्व्व्येण साङ्गुष्ठान्पुष्टिवर्द्धनान् । जान्वन्तराभ्यां यत्नेन पिण्डान् दद्याद्यथाक्रमम् ।। १३.

तीन पोषक पिंड योग्य क्रमाने, अंगठ्याचा वापर करून, दोन्ही गुडघ्यांच्या मध्ये, काळजीपूर्वक अर्पण करावेत.

सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां धर्मे मन्त्रे च पर्य्ययः। नमो वः पितरः सूक्ष्मैः सदा ह्येवमतन्द्रितः ।। १३.

डावा आणि वरचा हात वापरून, धर्ममंत्र म्हणत, नेहमी आणि मन लावून, 'पितरांनो, तुम्हांस नमस्कार' असे म्हणावे.

दक्षिणस्यान्तु पाणिभ्यां प्रथमं पिण्डमुत्सृजेत्। नमो वः पितरः सौम्याः पठन्नित्यमतन्द्रितः ।। १३.

उजव्या हाताने प्रथम पिंड सोडावा आणि नेहमी मन लावून 'सौम्य पितरांनो, तुम्हांस नमस्कार' असे म्हणावे.

सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां धर्मे सर्व्वमतन्द्रितः। उलूखलस्य लेखाया मुदपात्राच्च सेवनम् ।। १३.

डावा आणि वरचा हात वापरून, नेहमी धर्माचे भान ठेवून, ओखळीच्या रेषेवर आणि पाण्याच्या पात्राजवळ सेवा करावी.

क्षौमसूत्रं नवं दद्याच्छोणं कार्पासिकं तथा। पत्रोर्णं पितृसूत्रञ्च कौशेयं परिवर्जयेत् ।। १३.

कोरा कापसाचा दोरा, लाल कापड, लोकर किंवा झाडाच्या सालीचे वस्त्र आणि पितृसूत्र द्यावे; पण रेशीम टाळावे.

वर्जयेत्तद्दशां यज्ञे यदप्यहतवस्त्रजाम्। न प्रीणन्ति तथैतानि दातुराप्यायतो भवेत् ।। १३.

यज्ञात फाटलेले किंवा मळलेले वस्त्र वापरू नये; अशा वस्त्रांनी पितर संतुष्ट होत नाहीत आणि दान करणाऱ्याला भरभराट मिळत नाही.