वायुपुराणम्

न चास्य कर्म वै विद्वो न तथा लक्षणं यशः । स्तोत्रं येनास्य कुर्यावो राज्ञस्तेजस्विनो द्विजाः

आम्हाला त्याची कृत्ये, गुण किंवा कीर्ती माहित नाही, ज्यावरून आम्ही या तेजस्वी राजासाठी स्तोत्र तयार करू, हे द्विजजन.

ऋषिभिस्तौ नियुक्तौ तु भविष्यैः स्तूयतामिति । दानधर्मरतो नित्यं सत्यवान् स जितेन्द्रियः । ज्ञानशीलो वदान्यस्तु संग्रामेष्वपराजितः

ऋषींनी त्यांना सांगितले, 'भविष्यात त्याची स्तुती करा.' तो नेहमी दान आणि धर्मात रमणारा, सत्यव्रती, इंद्रियांवर विजय मिळवणारा, विद्वान, उदार आणि युद्धात अपराजित आहे.

यानि कर्माणि कृतवान् पृथुश्चापि महाबलः । तानि शीलेन बद्धानि स्तुवद्भिः सूतमागधैः

महाबलवान पृथुने जे जे उत्तम कृत्ये केली, ती सुत आणि मागध यांनी त्याच्या सद्गुणांशी जोडून स्तुत्य केली.

ततः स्तवान्ते सुप्रीतः पृथुः प्रादात् प्रजेश्वरः । अनूपदेशं सूताय मगधं मागधाय च

मग त्या स्तुतीनंतर प्रजाधिपती पृथु अत्यंत संतुष्ट झाला आणि त्याने सूताला अनूप देश दिला, तसेच मागधाला मागध देश दिला.

तदा वै पृथिवीपालाः स्तूयन्ते सूतमागधैः । आशीर्वादैः प्रबोध्यन्ते सूतमागधबन्दिभिः

त्या वेळी पृथ्वीचे राजे सूत आणि मागध यांच्या स्तुतीने गौरवले गेले; सूत, मागध आणि बंदी यांच्या आशीर्वादांनी त्यांना जागृत केले जाई.

तं दृष्ट्वा परमप्रीताः प्रजा ऊचुर्महर्षयः । एष वो वृत्तिदो वैन्यो भवन्त्विति नराधिपः

त्याला पाहून प्रजाजन आणि महर्षी अत्यंत आनंदित झाले आणि म्हणाले, 'हा वेनाचा पुत्र तुमच्यासाठी उपजीविका देणारा होईल—तोच तुमचा राजा व्हावा.'

ततो वैन्यं महाभागं प्रजाः समभिदुद्रुवुः । त्वन्नो वृत्तिं विधत्स्वेति महर्षेर्वचनात्तदा । सोऽभिद्रुतः प्रजाभिस्तु प्रजाहितचिकीर्षया

मग महर्षींच्या वचनावर प्रजांनी त्या महाभाग वेनपुत्र पृथुजवळ धाव घेतली आणि म्हणाले, 'तुमच्याचकडून आमच्या उपजीविकेची व्यवस्था करा.' प्रजांच्या हितासाठी पृथु त्यांच्याकडे वळला.

धनुर्गृहीत्वा बाणांश्च वसुधामार्द्दयद्बली । अस्यार्द्दनभय त्रस्ता गौर्भूत्वा प्राद्रवन्मही

शक्तिशाली पृथुने धनुष्य आणि बाण घेतले आणि पृथ्वीला दाबू लागला; त्या दडपणाच्या भीतीने पृथ्वी गायीचे रूप घेऊन पळून गेली.

तां पृथुर्धनुरादाय द्रवन्तीमन्वधावत । सा लोकान् ब्रह्मलोकादीन् गत्वा वैन्यभयात्तदा । ददर्श चाग्रतो वैन्यं कार्मुकोद्यतधारिणम् ॥२.१.

पृथुने धनुष्य उचलून पळणाऱ्या पृथ्वीचा पाठलाग केला; ती वेनपुत्राच्या भीतीने ब्रह्मलोकासह इतर लोकांमध्ये गेली आणि तिथे तिने समोर धनुष्य उचललेला पृथु पाहिला.

   ६२.१५२ ज्वलद्भिर्विशिखैर्बाणैर्दीप्ततेजसमच्युतम् । महायोगं महात्मानं दुर्द्धर्षममरैरपि

तो तेजस्वी, ज्वलंत बाणांनी सज्ज, अचल, महान योगशक्ती आणि सामर्थ्य असलेला, अमरांनाही जिंकू शकणार नाही असा होता.

अलभन्ती तदा त्राणं वैन्यमेवान्वपद्यत । कृताञ्जलिपुटा देवी पूज्या लोकैस्त्रिभिः सदा

रक्षण कुठेच न मिळाल्याने ती देवी, जी नेहमी तीनही लोकांत पूजली जाते, पृथुच्या शरण गेली आणि हात जोडून उभी राहिली.

उवाच वैन्यं नाधर्मं स्त्रीवधे परिपश्यसि । कथं धारयिता चासि प्रजा राजन् मया विना

ती म्हणाली, 'राजा, स्त्रीहत्या अधर्म आहे असे तुला वाटत नाही का? माझ्याशिवाय तू प्रजांचे पालन कसे करशील?'

मयि लोकाः स्थिता राजन् मयेदन्धार्यते जगत् । मदृते च विनश्येयुः प्रजाः पार्थिवसत्तम

'राजा, सर्व लोक माझ्यातच आहेत; माझ्यामुळेच जग टिकून आहे. माझ्याशिवाय, राजश्रेष्ठ, प्रजा नष्ट होईल.'

न मामर्हसि वै हन्तुं श्रेयश्चेत्त्वं चिकीर्षसि । प्रजानां पृथिवीपाल श्रृणु चेदं वचो मम ॥१५५ . उपायतः समारब्धाः सर्वे सिद्धन्त्युपक्रमाः. हत्वापि मां न शक्तस्त्वं प्रजानां पालने नृप

'राजा, जर तुला प्रजांचे कल्याण हवे असेल तर मला मारू नकोस. माझे हे वचन ऐक: जे काही कार्य योग्य पद्धतीने सुरू होते तेच पूर्ण होते. मला मारलास तरी प्रजांचे पालन तुला जमणार नाही.'

अन्नभूता भविष्यामि जहि कोपं महाद्युते । अवध्याश्च स्त्रियः प्राहुस्तिर्यग्योनिशतेष्वपि । मत्वैवं पृथिवीपाल धर्मं न त्यक्तुमर्हसि

'मी अन्नरूप होईन; तू आपला राग सोड, हे तेजस्वी राजा. स्त्रियांना, अगदी शंभर पशुप्रजांमध्येही, मारता येत नाही असे सांगितले आहे. हे पृथ्वीचे रक्षण करणाऱ्या, हे जाणून तू धर्म सोडू नकोस.'

एवं बहुविधं वाक्यं श्रुत्वा राजा महामनाः । क्रोधं निगृह्य धर्मात्मा वसुधामिदमब्रवीत्

अशा अनेक प्रकारच्या तिच्या वचनांनी तो महान बुद्धीचा, धर्मनिष्ठ राजा शांत झाला, राग आवरला आणि पृथ्वीला म्हणाला.

एकस्यार्थाय यो हन्यादात्मनो वा परस्य वा । एकं प्राणं बहून् वापि कामं तस्यास्ति पातकम्

'जो कोणी स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या फायद्यासाठी, एक किंवा अनेक जीव मारतो, त्याला पाप लागतेच.'

यस्मिंस्तु निहते भद्रे लभन्ते बहवः सुखम् । तस्मिन्हते शुभे नास्ति पातकञ्चोप पातकम् ॥२.१.

'पण जर एखाद्याच्या मृत्यूनं अनेकांना सुख मिळत असेल, तर अशा हितकारक वधात पाप नाही, त्याची छायाही राहत नाही.'

६२.१६२ सोऽहं प्रजानिमित्तं त्वां वधिष्यामि वसुन्धरे । यदि मे वचनं नाद्य करिष्यसि जगद्धितम्

'म्हणून, प्रजांच्या हितासाठी, जर तू आज माझ्या वचनानुसार जगाच्या भल्यासाठी वागत नाहीस, तर मी तुला ठार मारीन, हे पृथ्वी.'

त्वां निहत्याद्य बाणेन मच्छासनपराङ्मुखीम् । आत्मानं प्रथयित्वेह धारयिष्याम्यहं प्रजाः

'आज मी तुला बाणानं मारून, कारण तू माझ्या आज्ञेला नकार दिलास, स्वतःच इथे प्रसिद्ध होईन आणि प्रजांचे पालन करीन.'

सा त्वं वचनमासाद्य मम धर्मभृतां वरे । सञ्जीवय प्रजा नित्यं शक्ता ह्यसि न संशयः

'म्हणून, हे धर्मप्रियांमध्ये श्रेष्ठ, माझे वचन मान्य कर—तू नेहमी प्रजांना जीवन दे. तू नक्कीच समर्थ आहेस, यात शंका नाही.'

दुहितृत्वञ्च मे गच्छ एवमेतं महद्वरम् । नियच्छे त्वान्तु धर्मार्थं प्रयुक्तं घोरदर्शने

माझी मुलगी हो, हे मोठं साधन आहे. मी तुला आता धर्मासाठी थांबवतो, हे भीषण रूप असलेली.

प्रत्युवाच ततो वैन्यमेवमुक्ता सती मही । एवमेतदहं राजन् विधास्यामि न संशयः

तेव्हा, असं ऐकून, पुण्यवती पृथ्वीने वेण्याला उत्तर दिलं, 'राजा, असंच होईल; मी हे नक्की करीन.'

वत्सन्तु मम तं यच्छ क्षरेयं येन वत्सला । समाञ्च कुरु सर्वत्र मां त्वं धर्मभृतां वर । यथा विष्यन्दमानञ्च क्षीरं सर्वत्र भावये

माझ्यासाठी वासरू दे, ज्यामुळे मी दूध देऊ शकेन, हे मायाळू. सर्वत्र मला सारखी कर, धर्मिष्ठांमध्ये श्रेष्ठा. जसं दूध सर्वत्र पसरतं, तसं मीही सर्वत्र राहीन.

तत उत्सारयामास शिलाजालानि सर्वशः । धनुष्कोट्या ततो वैन्यस्तेन शैला विवार्द्धिताः

मग वेण्याने आपल्या धनुष्याच्या टोकाने सगळ्या दगडांच्या थरांना दूर केलं; त्यामुळे पर्वत हटवले गेले.

मन्वन्तरेष्वतीतेषु विषमासीद्वसुन्धरा । स्वभावेनाभवंस्तस्याः समानि विषमाणि च

मागील मन्वंतरांत पृथ्वी आपोआपच उंचसखल होती; तिच्या स्वभावामुळे सपाट आणि उंचसखल जागा निर्माण झाल्या.

न हि पूर्वनिसर्गे वै विषमे पृथिवीतले । प्रविभागः पुराणां वा ग्रामाणां वापि विद्यते

पूर्वीच्या सृष्टीत, उंचसखल पृथ्वीवर, गावांची किंवा नगरांची विभागणी नव्हती.

न सस्यानि न गोरक्षा न कृषिर्न वणिक्पथः । चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वमेतदासीत्पुरा किल । वैवस्वतेऽन्तरे तस्मिन्सर्वस्यैतस्य सम्भवः ॥२.१.

तेव्हा पिकं नव्हती, गायी राखणं नव्हतं, शेती नव्हती, व्यापारी वाटा नव्हत्या; चाक्षुष मन्वंतराच्या आधी असं होतं. वैवस्वत मन्वंतरात हे सर्व निर्माण झालं.

६२.१७२ समत्वं यत्र यत्रासीद्भूयस्तस्मिंस्तदेव हि । तत्र तत्र प्रजास्ता वै निवसन्ति स्म सर्वदा

जिथे जिथे सपाटपणा होता, तिथे तिथे लोक नेहमीच राहत असत.