वायुपुराणम्

देवकार्य्यादपि सदा पितृकार्य्यं विशिष्यते। देवताभ्यः पितॄणां हि पूर्व्वमाप्यायनं स्मृतम् ।। ११.

नेहमीच देवकार्यापेक्षा पितृकार्य श्रेष्ठ मानलं जातं; कारण देवांपेक्षा आधी पितरांचं तृप्तीकरण केलं पाहिजे असं स्मरणात आहे.

न हि योगगतिः सूक्ष्मा पितॄणामपि तृप्तयः। तपसा हि प्रसिद्धेन दृश्यन्ते मांसचक्षुषा ।। ११.

पितरांसाठी योगाचा सूक्ष्म मार्ग नाही, ना त्यांची तृप्ती त्याने होते; प्रसिद्ध तपस्येच्या सामर्थ्यानेच ते सामान्य डोळ्यांनी दिसतात.

इत्येते पितरश्चैव लोका दुहितरश्च वै। दौहित्रा यजमानाश्च प्रोक्ता ये भावयन्ति तान् ।। ११.

हेच पितृलोक, त्यांच्या कन्या, नातवंडं आणि यज्ञ करणारे—हे सर्व जसे सांगितलं तसं पितरांना पोसतात.

चत्वारो मूर्त्तिमन्तश्च त्रयस्तेषाममूर्त्तयः। तेभ्यः श्राद्धानि सत्कृत्य देवाः कुर्व्वन्ति यत्नतः ।। ११.

त्यातले चार मूर्त रूपात आहेत आणि त्यातले तीन अमूर्त आहेत; देवता त्यांना आदराने आणि काळजीपूर्वक श्राद्ध करतात.

भक्ताः प्राञ्जलयः सर्वे सेन्द्रास्तद्घतमानसाः। विश्वे च सिकताश्चैव पृश्निजाः श्रृङ्गिणस्तथा ।। ११.

सर्व भक्तजन, हात जोडून, इंद्रासह आणि मनाने एकरूप झालेले; तसेच विश्वे, रेतीसारखे, पृष्णिज आणि शृंगी हेही.

कृष्णाः श्वेतास्त्वजाश्चैव विधिवत्पूजयन्त्युत। प्रजास्ता वातरशना दिवाकीर्त्त्यास्तथैव च ।। ११.

काळे, पांढरे आणि अजन्मा हेही योग्य पद्धतीने पूजा करतात; वायूच्या पट्ट्यांनी युक्त आणि दिवसा प्रसिद्ध असणारी संततीही तशीच.

लेखाश्च मरुतश्चैव ब्रह्माद्याश्च दिवौकसः। अत्रिभृग्वङ्गिराद्याश्च ऋषयः सर्व्व एव च ।। ११.

लेखा, मरुत, ब्रह्मा पासून सुरू होणारे दिव्य लोक; अत्री, भृगु, अङ्गिरस यांच्यापासून सुरू होणारे सर्व ऋषी.

यक्षा नागाः सुपर्णाश्च किन्नरा राक्षसैः सह। पितॄंस्त्वपूजयन्सर्वे नित्यमेव फलार्थिनः ।। ११.

यक्ष, नाग, सुपर्ण, किन्नर आणि राक्षसांसह—हे सर्व नेहमीच फळाच्या इच्छेने पितरांची पूजा करतात.

एवमेते महात्मानः श्राद्धे सत्कृत्य पूजिताः। सर्वान्कामान्प्रयच्छन्ति शतशोऽथ सहस्रशः ।। ११.

अशा प्रकारे हे महात्मे, श्राद्धात आदराने पूजले गेले, ते शेकडो-हजारो इच्छित वस्तू देतात.

हित्वा त्रैलोक्यसंसारं जरामृत्युभयं तथा। मोक्षं योगमयैश्वर्य्यं प्रयच्छन्ति पितामहाः ।। ११.

तीन लोकांचा जन्ममरणाचा फेर, वृद्धत्व आणि मृत्यूचा भयंकर त्रास सोडून, पितरं मोक्ष आणि योगसंपन्न ऐश्वर्य देतात.

मोक्षोपायमथैश्वर्य्यं सूक्ष्मदेहाश्च देवताः। कृत्स्नं वैराग्यमानन्त्यं प्रयच्छन्ति पितामहाः ।। ११.

मोक्षाचा उपाय, ऐश्वर्य, देवतांना सूक्ष्म देह, पूर्ण वैराग्य आणि अनंतत्व—हे सर्व पितरं देतात.

ऐश्वर्य्यं विहितं योगमैश्वर्य्यं वित्तमुत्तमम्। योगैश्वर्य्यदृते मोक्षः कथञ्चिन्नोपपद्यते ।। ११.

जे ऐश्वर्य मिळतं ते योगयुक्त ऐश्वर्य आहे, तेच श्रेष्ठ धन; योगसंपन्न ऐश्वर्याशिवाय मोक्ष कधीच मिळत नाही.

अपक्षस्यैव गमनं गगने पक्षिणो यथा । वरिष्ठः सर्वधर्म्माणां मोक्षो धर्म्मः सनातनः ।। ११.

जसं फक्त पंख असलेले पक्षी आकाशात उडू शकतात, तसंच सर्व धर्मांमध्ये मोक्ष हा सर्वात श्रेष्ठ आणि सनातन धर्म आहे.

विमानानां सहस्राणि युक्तान्यप्सरसांगणैः। सर्वकामप्रसिद्धानि प्रयच्छन्ति पितामहाः ।। ११.

हजारो विमानं, अप्सरांच्या समूहांनी सुशोभित आणि सर्व इच्छांची पूर्तता करणारी, पितरांकडून मिळतात.

प्रज्ञा पुष्टिः स्मृतिर्मेधा राज्यमारोग्यमेव च। पितॄणां हि प्रसादेन प्राप्यते सुमहात्मना ।। ११.

प्रज्ञा, पुष्टी, स्मरणशक्ती, बुध्दी, राज्य आणि आरोग्य—हे सर्व महान पितरांच्या कृपेने मिळतं.

मुक्तावैढूर्य्यवासांसि वाजिनागायुतानि च। कोटिशश्चापि रत्नानि प्रयच्छन्ति पितामहाः ।। ११.

आजोबा मोत्यांची आणि वैडूर्य रत्नांची वस्त्रे, घोड्यांचे व हत्तींचे समूह, आणि कोटी-कोटी मौल्यवान रत्ने देतात.

हंसबर्हिणयुक्तानि मुक्तावैढूर्य्यवन्ति च। किङ्किणीजालनद्धानि सदा पुष्पफलानि च। प्रीत्या नित्यं प्रयच्छन्ति मनुष्याणां पितामहाः ।। ११.

आजोबा नेहमी प्रेमाने, मोत्यांनी व वैडूर्य रत्नांनी सजवलेल्या, हंस आणि मोर जुंपलेल्या, घंटांच्या माळांनी बांधलेल्या, नेहमी फुलांनी व फळांनी भरलेल्या वाहनांची मानवांना भेट देतात.

सौवर्णं राजतं ताम्रं पितॄणां पात्रमुच्यते। रजतं रजताक्तं वा पितॄणां पात्रमुच्यते ॥ १२.

सोने, चांदी किंवा तांब्याची भांडी पितरांसाठी योग्य मानली जातात; अगदी चांदीची किंवा चांदीने मढवलेली भांडीही पितरांसाठी योग्य समजली जातात.

रजतस्य तथा चापि दर्शनं दानमेव च। अनन्तमक्षयं स्वर्ग्यं पितॄणां दानमुच्यते। पितॄनेतेन दानेन सत्पुत्रास्तारयन्त्युत ॥ १२.

चांदीचे दर्शन किंवा तिचे दान, हे पितरांसाठी अमर्याद, अक्षय आणि स्वर्गीय दान मानले जाते; अशा दानाने चांगले पुत्र आपल्या पितरांना तारतात.

राजते हि स्वधा दुग्धा पात्रेऽस्मिन्पितृभिः पुरा। स्वधादायार्थिभिस्तात तस्मिन्दत्ते तदक्षयम् ॥ १२.

पूर्वी पितरांनी चांदीच्या भांड्यात दूधाने केलेली स्वधा पिली होती; म्हणून स्वधा घेऊ इच्छिणाऱ्यांसाठी, जेव्हा ती या भांड्यात दिली जाते, तेव्हा ती अक्षय होते.

कृष्णाजिनस्य सान्निध्यं दर्शनं दानमेव वा। रक्षोघ्नं ब्रह्मवर्च्चस्यं पितॄंस्तत्तद्वितारयेत् ॥ १२.

कृष्णमृगाच्या कातडीचे सान्निध्य, दर्शन किंवा दान, हे पिशाच्चांचा नाश करणारे, ब्राह्मण तेज वाढवणारे आणि पितरांना अनेक प्रकारे लाभ देणारे आहे.

काञ्चनं राजतं ताम्रं दौहित्रं कुतपस्तिलाः। वस्त्रञ्च पावनीयानि त्रिदण्डो योगमेव च ॥ १२.

सोने, चांदी, तांबे, नातवंड, कुटप भांडे, तीळ, शुद्ध वस्त्रे आणि त्रिदंड तसेच योगाभ्यास—

श्राद्धकर्मण्ययं श्रेष्ठो विधिर्ब्राह्यः सनातनः। आयुः कीर्त्तिः प्रजाश्चैव प्रज्ञासन्ततिवर्द्धनः ॥ १२.

हे श्राद्धकर्मासाठीचे श्रेष्ठ आणि सनातन नियम आहेत; यामुळे आयुष्य, कीर्ती, संतती आणि बुद्धी व वंश वाढतो.

दिशि दक्षिणपूर्वस्यां विदिकूस्थानं विशेषतः। सर्वतोरत्निमात्रन्तु चतुरस्रं सुसंहितम् ॥ १२.

दक्षिण-पूर्व दिशेला, विशेषतः ठराविक जागी, सर्व बाजूंनी एक रत्नि मापाचे चौकोनी स्थान नीट तयार करावे.

वक्ष्यामि विधिवत्स्थानं पितॄणामनुशासनात्। धन्यमारोग्यमायुष्यं बलवर्णविवर्द्धनम् ॥ १२.

मी आता नियमाप्रमाणे आणि आज्ञेप्रमाणे पितरांसाठीची जागा सांगतो, जी समृद्धी, आरोग्य, दीर्घायुष्य, बळ आणि रंग वाढवणारी आहे.

तत्र गर्त्तास्त्रयः कार्य्यास्त्रयो दण्डाश्च खादिराः। रत्निमात्रास्तु ते कार्य्या रजतेन विभूषिताः। तेवितस्त्यायताः कार्य्याः सर्व्वतश्चतुरङ्गुलाः ॥ १२.

त्या ठिकाणी तीन खड्डे आणि तीन खैराच्या काठ्या, प्रत्येकी एक रत्नि लांबीच्या व चांदीने सजवलेल्या, तयार कराव्यात; त्या लांब ठेवाव्यात आणि सर्व बाजूंनी चार बोटे जाडीच्या असाव्यात.

प्राग्दक्षिणमुखान्भूमौ स्थितानसुषिरंस्तथा। अद्भिः पवित्रपूताभिः प्लावयेत्सततं शुचिः ॥ १२.

त्या पूर्व-दक्षिण दिशेला, जमिनीवर, छिद्र नसलेल्या ठेवाव्यात; आणि शुद्ध व्यक्तीने त्या नेहमी कुशांनी शुद्ध केलेल्या पाण्याने धुवाव्यात.

पयसा ह्याजगव्येन शोधनं वाग्भिरेव तु। तर्पणात्सततं ह्येवं तृप्तिर्भवति शाश्वती ॥ १२.

गायीच्या किंवा शेळीच्या दुधाने आणि पवित्र मंत्रांनी शुद्धी करावी; अशा सातत्याने तर्पण केल्याने कायमची तृप्ती मिळते.

इह चामुत्र च श्रीमान्सर्वकर्मसमन्वितः। एवं त्रिषवणस्नातो योऽर्चयेत पितॄन्सदा । मन्त्रेण विधिवत्सम्यगश्वमेधफलं लभेत् ॥ १२.

या जगात आणि पुढील जगात, सर्व कर्तव्यांनी युक्त जो मनुष्य दिवसातून तीन वेळा स्नान करून, योग्य मंत्र व पद्धतीने पितरांची पूजा करतो, त्याला अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते.