वायुपुराणम्

लोकेष्वेतेषु वर्त्तन्ते कामगेषु विहङ्गमाः । एतान्वैश्यगणाः श्राद्धे भावयन्ति फलार्थिनः ।। ११.

या लोकांत, ते इच्छेनुसार विहरणारे पक्ष्यांसारखे वावरतात; वैश्यमंडळी श्राद्धात त्यांची पूजा करतात, फळाची इच्छा बाळगून.

एतेषां मानसी सन्या विरजा नाम विश्रुता । ययातेर्जननी साध्वी पत्नी सा नहुषस्य तु ।। ११.

त्यांच्यात, विरजा नावाची मनातून उत्पन्न झालेली कन्या प्रसिद्ध आहे; ती ययातिची सत्वशील माता आणि नहुषाची पत्नी आहे.

सुकाला नाम पितरो वसिष्ठस्य प्रजापतेः । हिरण्यगर्भस्य सुताः शूद्रास्तान्बावयन्त्युत ।। ११.

सुकाळ नावाचे पितर वसिष्ठ प्रजापतीचे आणि हिरण्यगर्भाचे पुत्र आहेत; शूद्र लोक त्यांची पूजा करतात.

मानसा नाम ते लोका वहन्ते यत्र ते दिवि। एतेषां मानसी कन्या नर्मदा सरितां वरा ।। ११.

त्यांचे लोक 'मानस' नावाने ओळखले जातात, जे स्वर्गात त्यांच्याजवळ आहेत; त्यांच्यात, नर्मदा नावाची मनातून उत्पन्न झालेली कन्या, नद्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

सा भावयति भूतानि दक्षिणापथगामिनी । जननी त्रसद्दस्योर्हि पुरुकुत्सपरिग्रहः ।। ११.

ती दक्षिण दिशेने वाहत सर्व जीवांचे पालन करते; ती त्रसद्दस्युची माता आणि पुरुकुत्साची पत्नी आहे.

एतेषामभ्युपगमान्मातुर्मन्वन्तरेश्वरः । मन्वन्त रादौ श्राद्धानि प्रवर्त्तयति सर्वशः ।। ११.

मन्वंतराच्या प्रारंभी, मन्वंतराधिपती या सर्वांकडे जाऊन, सर्व श्राद्धकर्मांची स्थापना करतो.

पिदॄणामानुपूर्व्येण सर्वेषां द्विजसत्तमाः । तस्मादिह स्वधर्मेण श्राद्धं देयन्तु श्रद्धया ।। ११.

हे श्रेष्ठ द्विजांनो, सर्व पितरांसाठी योग्य क्रमाने, म्हणून येथे, आपल्या धर्मानुसार श्रद्धेने श्राद्ध द्यावे.

सर्वेषां राजतैः पात्रैरपि वा रजतान्वितैः। दत्तं स्वधां पुरोधाय तथा प्रीणाति वै पितॄन् ।। ११.

सर्वांना चांदीच्या पात्रांनी किंवा चांदीने सुशोभित पात्रांनी, प्रथम 'स्वधा' अर्पण करून जे दान दिलं जातं, ते खरंच पितरांना अत्यंत संतुष्ट करतं.

सोमस्याप्यायनं कृत्वा ह्यग्नेर्वैवस्वतस्य च। उद गायनञ्चाग्नौ च अश्वमेधं तदामुयात् ।। ११.

सोमाचा पूरक भाग, अग्नी आणि वैवस्वत यांचंही पूजन, तसेच पाण्याचं आणि अग्नीचं स्तवन केल्यावर, अशा प्रकारे घोड्याच्या यज्ञाचं फळ मिळतं.

पितॄन् प्रीणाति वै भक्त्या पितरः प्रीणयन्ति तम्। पितरः पुष्टिकामस्य प्रजाकामस्य वा पुनः। पुष्टिं प्रजां च स्वर्गं प्रयच्छन्ति न संशयः ।। ११.

जो भक्तीने पितरांना संतुष्ट करतो, त्याला पितरंही तितक्याच प्रेमाने संतुष्ट करतात. ज्याला पुष्टी किंवा संतती हवी असेल, त्याला पितरं पुष्टी, संतती आणि स्वर्गही देतात—यात काहीच शंका नाही.

देवकार्य्यादपि सदा पितृकार्य्यं विशिष्यते। देवताभ्यः पितॄणां हि पूर्व्वमाप्यायनं स्मृतम् ।। ११.

नेहमीच देवकार्यापेक्षा पितृकार्य श्रेष्ठ मानलं जातं; कारण देवांपेक्षा आधी पितरांचं तृप्तीकरण केलं पाहिजे असं स्मरणात आहे.

न हि योगगतिः सूक्ष्मा पितॄणामपि तृप्तयः। तपसा हि प्रसिद्धेन दृश्यन्ते मांसचक्षुषा ।। ११.

पितरांसाठी योगाचा सूक्ष्म मार्ग नाही, ना त्यांची तृप्ती त्याने होते; प्रसिद्ध तपस्येच्या सामर्थ्यानेच ते सामान्य डोळ्यांनी दिसतात.

इत्येते पितरश्चैव लोका दुहितरश्च वै। दौहित्रा यजमानाश्च प्रोक्ता ये भावयन्ति तान् ।। ११.

हेच पितृलोक, त्यांच्या कन्या, नातवंडं आणि यज्ञ करणारे—हे सर्व जसे सांगितलं तसं पितरांना पोसतात.

चत्वारो मूर्त्तिमन्तश्च त्रयस्तेषाममूर्त्तयः। तेभ्यः श्राद्धानि सत्कृत्य देवाः कुर्व्वन्ति यत्नतः ।। ११.

त्यातले चार मूर्त रूपात आहेत आणि त्यातले तीन अमूर्त आहेत; देवता त्यांना आदराने आणि काळजीपूर्वक श्राद्ध करतात.

भक्ताः प्राञ्जलयः सर्वे सेन्द्रास्तद्घतमानसाः। विश्वे च सिकताश्चैव पृश्निजाः श्रृङ्गिणस्तथा ।। ११.

सर्व भक्तजन, हात जोडून, इंद्रासह आणि मनाने एकरूप झालेले; तसेच विश्वे, रेतीसारखे, पृष्णिज आणि शृंगी हेही.

कृष्णाः श्वेतास्त्वजाश्चैव विधिवत्पूजयन्त्युत। प्रजास्ता वातरशना दिवाकीर्त्त्यास्तथैव च ।। ११.

काळे, पांढरे आणि अजन्मा हेही योग्य पद्धतीने पूजा करतात; वायूच्या पट्ट्यांनी युक्त आणि दिवसा प्रसिद्ध असणारी संततीही तशीच.

लेखाश्च मरुतश्चैव ब्रह्माद्याश्च दिवौकसः। अत्रिभृग्वङ्गिराद्याश्च ऋषयः सर्व्व एव च ।। ११.

लेखा, मरुत, ब्रह्मा पासून सुरू होणारे दिव्य लोक; अत्री, भृगु, अङ्गिरस यांच्यापासून सुरू होणारे सर्व ऋषी.

यक्षा नागाः सुपर्णाश्च किन्नरा राक्षसैः सह। पितॄंस्त्वपूजयन्सर्वे नित्यमेव फलार्थिनः ।। ११.

यक्ष, नाग, सुपर्ण, किन्नर आणि राक्षसांसह—हे सर्व नेहमीच फळाच्या इच्छेने पितरांची पूजा करतात.

एवमेते महात्मानः श्राद्धे सत्कृत्य पूजिताः। सर्वान्कामान्प्रयच्छन्ति शतशोऽथ सहस्रशः ।। ११.

अशा प्रकारे हे महात्मे, श्राद्धात आदराने पूजले गेले, ते शेकडो-हजारो इच्छित वस्तू देतात.

हित्वा त्रैलोक्यसंसारं जरामृत्युभयं तथा। मोक्षं योगमयैश्वर्य्यं प्रयच्छन्ति पितामहाः ।। ११.

तीन लोकांचा जन्ममरणाचा फेर, वृद्धत्व आणि मृत्यूचा भयंकर त्रास सोडून, पितरं मोक्ष आणि योगसंपन्न ऐश्वर्य देतात.

मोक्षोपायमथैश्वर्य्यं सूक्ष्मदेहाश्च देवताः। कृत्स्नं वैराग्यमानन्त्यं प्रयच्छन्ति पितामहाः ।। ११.

मोक्षाचा उपाय, ऐश्वर्य, देवतांना सूक्ष्म देह, पूर्ण वैराग्य आणि अनंतत्व—हे सर्व पितरं देतात.

ऐश्वर्य्यं विहितं योगमैश्वर्य्यं वित्तमुत्तमम्। योगैश्वर्य्यदृते मोक्षः कथञ्चिन्नोपपद्यते ।। ११.

जे ऐश्वर्य मिळतं ते योगयुक्त ऐश्वर्य आहे, तेच श्रेष्ठ धन; योगसंपन्न ऐश्वर्याशिवाय मोक्ष कधीच मिळत नाही.

अपक्षस्यैव गमनं गगने पक्षिणो यथा । वरिष्ठः सर्वधर्म्माणां मोक्षो धर्म्मः सनातनः ।। ११.

जसं फक्त पंख असलेले पक्षी आकाशात उडू शकतात, तसंच सर्व धर्मांमध्ये मोक्ष हा सर्वात श्रेष्ठ आणि सनातन धर्म आहे.

विमानानां सहस्राणि युक्तान्यप्सरसांगणैः। सर्वकामप्रसिद्धानि प्रयच्छन्ति पितामहाः ।। ११.

हजारो विमानं, अप्सरांच्या समूहांनी सुशोभित आणि सर्व इच्छांची पूर्तता करणारी, पितरांकडून मिळतात.

प्रज्ञा पुष्टिः स्मृतिर्मेधा राज्यमारोग्यमेव च। पितॄणां हि प्रसादेन प्राप्यते सुमहात्मना ।। ११.

प्रज्ञा, पुष्टी, स्मरणशक्ती, बुध्दी, राज्य आणि आरोग्य—हे सर्व महान पितरांच्या कृपेने मिळतं.

मुक्तावैढूर्य्यवासांसि वाजिनागायुतानि च। कोटिशश्चापि रत्नानि प्रयच्छन्ति पितामहाः ।। ११.

आजोबा मोत्यांची आणि वैडूर्य रत्नांची वस्त्रे, घोड्यांचे व हत्तींचे समूह, आणि कोटी-कोटी मौल्यवान रत्ने देतात.

हंसबर्हिणयुक्तानि मुक्तावैढूर्य्यवन्ति च। किङ्किणीजालनद्धानि सदा पुष्पफलानि च। प्रीत्या नित्यं प्रयच्छन्ति मनुष्याणां पितामहाः ।। ११.

आजोबा नेहमी प्रेमाने, मोत्यांनी व वैडूर्य रत्नांनी सजवलेल्या, हंस आणि मोर जुंपलेल्या, घंटांच्या माळांनी बांधलेल्या, नेहमी फुलांनी व फळांनी भरलेल्या वाहनांची मानवांना भेट देतात.

सौवर्णं राजतं ताम्रं पितॄणां पात्रमुच्यते। रजतं रजताक्तं वा पितॄणां पात्रमुच्यते ॥ १२.

सोने, चांदी किंवा तांब्याची भांडी पितरांसाठी योग्य मानली जातात; अगदी चांदीची किंवा चांदीने मढवलेली भांडीही पितरांसाठी योग्य समजली जातात.

रजतस्य तथा चापि दर्शनं दानमेव च। अनन्तमक्षयं स्वर्ग्यं पितॄणां दानमुच्यते। पितॄनेतेन दानेन सत्पुत्रास्तारयन्त्युत ॥ १२.

चांदीचे दर्शन किंवा तिचे दान, हे पितरांसाठी अमर्याद, अक्षय आणि स्वर्गीय दान मानले जाते; अशा दानाने चांगले पुत्र आपल्या पितरांना तारतात.