वायुपुराणम्

अमूर्त्तिमन्तः पितरो धर्ममूर्त्तिधरास्तु ये। त्रय एते गणास्तेषां चत्वारोऽन्ये निबोधत ।। ११.

ज्यांना रूप नाहीत असे पितर आणि धर्मरूप धारण करणारे पितर — हे तीन गण आहेत; आता इतर चार गण ऐक.

यान्वक्ष्यामि द्विजश्रेष्ठा मूर्त्तिमन्तो महाप्रभाः। उत्पन्नास्ते स्वधायास्तु कन्या ह्यग्नेः कवेः सुताः ।। ११.

हे श्रेष्ठ द्विजांनो, ज्यांना रूप आहे आणि जे तेजस्वी आहेत, असे मी सांगतो; ते सर्व स्वधा या अग्नी व कवी यांच्या कन्यांपासून जन्मले.

पितरो देवलोकेषु ज्योतिर्भासिषु भास्वराः। सर्वकामसमृद्धेषु द्विजा स्तान्भावयन्त्युत ।। ११.

देवांच्या लोकांत तेजाने झळकणारे पितर सर्व सुखांनी परिपूर्ण अशा लोकांत राहतात आणि द्विज लोक त्यांची पूजा करतात.

एतेषां मानसी कन्या गौर्नाम दिवि विश्रुता। दत्तसेना कुमारेण शुक्रस्य महिषी प्रिया ।। ११.

त्यांच्यात, गौरी नावाची मनातून उत्पन्न झालेली कन्या स्वर्गात प्रसिद्ध आहे; ती दत्तसेन कुमार, शुक्राचा पुत्र, ह्याची प्रिय पत्नी झाली.

एकत्रिंशच्च विख्याता भृगूणां कीर्त्तिवर्द्धनाः। मरीचिगर्भास्ते लोकाः समावृत्य दिवि स्थिताः ।। ११.

भृगूंच्यात एकतीस प्रसिद्ध आणि कीर्ती वाढवणारे आहेत; हे सर्व लोक, मरीचिच्या गर्भातून उत्पन्न झालेले, स्वर्गात सर्वत्र पसरले आहेत.

एते ह्यङ्गिरसः पुत्राः साध्यैः सह विवर्द्धिताः। उपहूताः स्मृतास्ते तु पितरो भास्वरा दिवि। तान्क्षत्रियगणान्दृष्ट्वा भावयन्ति फलार्थिनः ।। ११.

हे सर्व अंगिरसांचे पुत्र साध्यांसोबत वाढले; स्वर्गात हे तेजस्वी पितर म्हणून ओळखले जातात. क्षत्रियांचे गण पाहून, फळाची इच्छा असलेले त्यांची पूजा करतात.

एतेषां मानसी कन्या यशोदा नाम विश्रुता। पत्नी सा विश्वमहतः स्नुषा वै विश्वशर्म्मिणः ।। ११.

त्यांच्यात, यशोदा नावाची मनातून उत्पन्न झालेली कन्या प्रसिद्ध आहे; ती विश्वमहताची पत्नी आणि विश्वशर्म्याची सून आहे.

राजर्षेर्जननी देवी खट्वाङ्गस्य महात्मनः। यस्य यज्ञे पुरा गीता गाथा गीतैर्महर्षिभिः ।। ११.

तीच राजर्षी खट्वांग या महात्म्याची माता आहे; ज्याच्या यज्ञात पूर्वी महर्षींनी गीते गायिल्या होत्या.

अग्नेर्जन्म तथा दृष्ट्वा शाण्डिल्यस्य महात्मनः। यजमानं दिलीपं ये पश्यन्ति सुसमाहिताः। सत्यव्रतं महात्मानं ते स्वर्गजयिनोऽमराः ।। ११.

अग्नीचा आणि महात्मा शांडिल्याचा जन्म पाहून, जे एकाग्रतेने यजमान दिलीप आणि महात्मा सत्यव्रत यांना पाहतात, ते अमर लोक स्वर्गात विजयी होतात.

आज्यपा नाम पितरः कर्दमस्य प्रजापतेः । समुत्पन्नस्य पुलहादुत्पन्नास्तस्य वै पुनः ।। ११.

आज्यपा नावाचे पितर कर्दम प्रजापतीपासून उत्पन्न झाले; ते पुन्हा पुलहापासून जन्मले.

लोकेष्वेतेषु वर्त्तन्ते कामगेषु विहङ्गमाः । एतान्वैश्यगणाः श्राद्धे भावयन्ति फलार्थिनः ।। ११.

या लोकांत, ते इच्छेनुसार विहरणारे पक्ष्यांसारखे वावरतात; वैश्यमंडळी श्राद्धात त्यांची पूजा करतात, फळाची इच्छा बाळगून.

एतेषां मानसी सन्या विरजा नाम विश्रुता । ययातेर्जननी साध्वी पत्नी सा नहुषस्य तु ।। ११.

त्यांच्यात, विरजा नावाची मनातून उत्पन्न झालेली कन्या प्रसिद्ध आहे; ती ययातिची सत्वशील माता आणि नहुषाची पत्नी आहे.

सुकाला नाम पितरो वसिष्ठस्य प्रजापतेः । हिरण्यगर्भस्य सुताः शूद्रास्तान्बावयन्त्युत ।। ११.

सुकाळ नावाचे पितर वसिष्ठ प्रजापतीचे आणि हिरण्यगर्भाचे पुत्र आहेत; शूद्र लोक त्यांची पूजा करतात.

मानसा नाम ते लोका वहन्ते यत्र ते दिवि। एतेषां मानसी कन्या नर्मदा सरितां वरा ।। ११.

त्यांचे लोक 'मानस' नावाने ओळखले जातात, जे स्वर्गात त्यांच्याजवळ आहेत; त्यांच्यात, नर्मदा नावाची मनातून उत्पन्न झालेली कन्या, नद्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

सा भावयति भूतानि दक्षिणापथगामिनी । जननी त्रसद्दस्योर्हि पुरुकुत्सपरिग्रहः ।। ११.

ती दक्षिण दिशेने वाहत सर्व जीवांचे पालन करते; ती त्रसद्दस्युची माता आणि पुरुकुत्साची पत्नी आहे.

एतेषामभ्युपगमान्मातुर्मन्वन्तरेश्वरः । मन्वन्त रादौ श्राद्धानि प्रवर्त्तयति सर्वशः ।। ११.

मन्वंतराच्या प्रारंभी, मन्वंतराधिपती या सर्वांकडे जाऊन, सर्व श्राद्धकर्मांची स्थापना करतो.

पिदॄणामानुपूर्व्येण सर्वेषां द्विजसत्तमाः । तस्मादिह स्वधर्मेण श्राद्धं देयन्तु श्रद्धया ।। ११.

हे श्रेष्ठ द्विजांनो, सर्व पितरांसाठी योग्य क्रमाने, म्हणून येथे, आपल्या धर्मानुसार श्रद्धेने श्राद्ध द्यावे.

सर्वेषां राजतैः पात्रैरपि वा रजतान्वितैः। दत्तं स्वधां पुरोधाय तथा प्रीणाति वै पितॄन् ।। ११.

सर्वांना चांदीच्या पात्रांनी किंवा चांदीने सुशोभित पात्रांनी, प्रथम 'स्वधा' अर्पण करून जे दान दिलं जातं, ते खरंच पितरांना अत्यंत संतुष्ट करतं.

सोमस्याप्यायनं कृत्वा ह्यग्नेर्वैवस्वतस्य च। उद गायनञ्चाग्नौ च अश्वमेधं तदामुयात् ।। ११.

सोमाचा पूरक भाग, अग्नी आणि वैवस्वत यांचंही पूजन, तसेच पाण्याचं आणि अग्नीचं स्तवन केल्यावर, अशा प्रकारे घोड्याच्या यज्ञाचं फळ मिळतं.

पितॄन् प्रीणाति वै भक्त्या पितरः प्रीणयन्ति तम्। पितरः पुष्टिकामस्य प्रजाकामस्य वा पुनः। पुष्टिं प्रजां च स्वर्गं प्रयच्छन्ति न संशयः ।। ११.

जो भक्तीने पितरांना संतुष्ट करतो, त्याला पितरंही तितक्याच प्रेमाने संतुष्ट करतात. ज्याला पुष्टी किंवा संतती हवी असेल, त्याला पितरं पुष्टी, संतती आणि स्वर्गही देतात—यात काहीच शंका नाही.

देवकार्य्यादपि सदा पितृकार्य्यं विशिष्यते। देवताभ्यः पितॄणां हि पूर्व्वमाप्यायनं स्मृतम् ।। ११.

नेहमीच देवकार्यापेक्षा पितृकार्य श्रेष्ठ मानलं जातं; कारण देवांपेक्षा आधी पितरांचं तृप्तीकरण केलं पाहिजे असं स्मरणात आहे.

न हि योगगतिः सूक्ष्मा पितॄणामपि तृप्तयः। तपसा हि प्रसिद्धेन दृश्यन्ते मांसचक्षुषा ।। ११.

पितरांसाठी योगाचा सूक्ष्म मार्ग नाही, ना त्यांची तृप्ती त्याने होते; प्रसिद्ध तपस्येच्या सामर्थ्यानेच ते सामान्य डोळ्यांनी दिसतात.

इत्येते पितरश्चैव लोका दुहितरश्च वै। दौहित्रा यजमानाश्च प्रोक्ता ये भावयन्ति तान् ।। ११.

हेच पितृलोक, त्यांच्या कन्या, नातवंडं आणि यज्ञ करणारे—हे सर्व जसे सांगितलं तसं पितरांना पोसतात.

चत्वारो मूर्त्तिमन्तश्च त्रयस्तेषाममूर्त्तयः। तेभ्यः श्राद्धानि सत्कृत्य देवाः कुर्व्वन्ति यत्नतः ।। ११.

त्यातले चार मूर्त रूपात आहेत आणि त्यातले तीन अमूर्त आहेत; देवता त्यांना आदराने आणि काळजीपूर्वक श्राद्ध करतात.

भक्ताः प्राञ्जलयः सर्वे सेन्द्रास्तद्घतमानसाः। विश्वे च सिकताश्चैव पृश्निजाः श्रृङ्गिणस्तथा ।। ११.

सर्व भक्तजन, हात जोडून, इंद्रासह आणि मनाने एकरूप झालेले; तसेच विश्वे, रेतीसारखे, पृष्णिज आणि शृंगी हेही.

कृष्णाः श्वेतास्त्वजाश्चैव विधिवत्पूजयन्त्युत। प्रजास्ता वातरशना दिवाकीर्त्त्यास्तथैव च ।। ११.

काळे, पांढरे आणि अजन्मा हेही योग्य पद्धतीने पूजा करतात; वायूच्या पट्ट्यांनी युक्त आणि दिवसा प्रसिद्ध असणारी संततीही तशीच.

लेखाश्च मरुतश्चैव ब्रह्माद्याश्च दिवौकसः। अत्रिभृग्वङ्गिराद्याश्च ऋषयः सर्व्व एव च ।। ११.

लेखा, मरुत, ब्रह्मा पासून सुरू होणारे दिव्य लोक; अत्री, भृगु, अङ्गिरस यांच्यापासून सुरू होणारे सर्व ऋषी.

यक्षा नागाः सुपर्णाश्च किन्नरा राक्षसैः सह। पितॄंस्त्वपूजयन्सर्वे नित्यमेव फलार्थिनः ।। ११.

यक्ष, नाग, सुपर्ण, किन्नर आणि राक्षसांसह—हे सर्व नेहमीच फळाच्या इच्छेने पितरांची पूजा करतात.

एवमेते महात्मानः श्राद्धे सत्कृत्य पूजिताः। सर्वान्कामान्प्रयच्छन्ति शतशोऽथ सहस्रशः ।। ११.

अशा प्रकारे हे महात्मे, श्राद्धात आदराने पूजले गेले, ते शेकडो-हजारो इच्छित वस्तू देतात.