वायुपुराणम्

तस्य राज्ञो हि सा कन्या राज्ञो वीर्य्ये सदैव हि। विरजा नाम ते लोका दिवि रोचन्ति ते गणाः ।। ११.

ती त्या राजाची कन्या होती, नेहमी राजसत्तेने युक्त; तुझे लोक विरजा नावाने ओळखले जातात आणि ते गण स्वर्गात तेजाने चमकतात.

अग्निष्वात्ताः स्मृतास्तत्र पितरो भास्वरप्रभाः । तान्दानवगणा यक्षा रक्षोगन्धर्व्वकिन्नराः। भूतसर्पपिशाचाश्च भावयन्ति फलार्थिनः ।। ११.

तेथे अग्निष्वात्त नावाने ओळखले जाणारे पितर तेजस्वी आणि प्रकाशमान आहेत; दानव, यक्ष, राक्षस, गंधर्व, किन्नर, भूते, सर्प आणि पिशाच्च हे सर्व फळाच्या इच्छेने त्यांची पूजा करतात.

एते पुत्राः समाख्याताः पुलहस्य प्रजापतेः। त्रय एते गणाः प्रोक्ता धर्ममूर्तिधराः शुभाः ।। ११.

हे पुलह प्रजापतीचे पुत्र आहेत असे सांगितले जाते; हे तीन गण धर्म धारण करणारे आणि शुभ आहेत.

एतेषां मानसी कन्या पीवरी नाम विश्रुता। योगिनी योगपत्नी च योगमाता तथैव च ।। ११.

त्यांच्यात पिवरी नावाची मानसकन्या प्रसिद्ध आहे; ती योगिनी, योगपत्नी आणि योगमाता आहे.

भविता द्वापरं प्राप्य अष्टाविंशन्तु दैवतम्। पराशरकुलोद्भूतः शुको नाम महातपाः ।। ११.

अठ्ठाविसाव्या द्वापारयुगात, पराशर कुलात जन्मलेला शुक नावाचा महान तपस्वी होईल.

श्रीमान्योगी महायोगी योगस्तस्माद्द्विजोत्तमः। व्यासादरण्यां सम्भूतो विधूम इव पावकः ।। ११.

तो तेजस्वी योगी, श्रेष्ठ द्विज, व्यास यांच्या वनातील पुत्राप्रमाणे, धूर नसलेल्या अग्नीप्रमाणे उत्पन्न झाला.

स तस्यां पितृकन्यायां योगाचार्यान्परिश्रुतान् । कृष्णं गौरं प्रभुं शम्भुं तथा भूरिश्रुतं ववौ ।। ११.

त्या पितरांच्या कन्येतून त्याने प्रसिद्ध योगाचार्य निर्माण केले: कृष्ण, गौर, प्रभू, शंभू आणि भूरिश्रुत.

कन्यां कीर्त्तिमतीञ्चैव योगिनीं योगमातरम् । ब्रह्मदत्तस्य जननी महिषी त्वणुहस्य तु ।। ११.

त्याने कीर्तिमती नावाची कन्या, योगिनी, योगमाता निर्माण केली; ती ब्रह्मदत्ताची माता आणि वनुहाची राणी झाली.

एतानुत्पाद्य धर्मात्मा पुत्रान्योगमवाप्य च। महायोगतपाश्चैव अपरावर्त्तिनीं गतिम् ।। ११.

हे पुत्र जन्माला घालून, धर्मात्म्याने योग आणि महान तप प्राप्त करून, पुन्हा न येणारी अवस्था गाठली.

आदित्यकिरणोपेतं त्वपुनर्भावमास्थितः। सर्वव्यापि विनिर्मुक्तो भविष्यति महामुनिः ।। ११.

सूर्याच्या किरणांनी युक्त होऊन, तो पुनर्जन्माच्या पलीकडे जाईल, सर्वत्र व्यापून मुक्त होईल, हे महर्षे.

अमूर्त्तिमन्तः पितरो धर्ममूर्त्तिधरास्तु ये। त्रय एते गणास्तेषां चत्वारोऽन्ये निबोधत ।। ११.

ज्यांना रूप नाहीत असे पितर आणि धर्मरूप धारण करणारे पितर — हे तीन गण आहेत; आता इतर चार गण ऐक.

यान्वक्ष्यामि द्विजश्रेष्ठा मूर्त्तिमन्तो महाप्रभाः। उत्पन्नास्ते स्वधायास्तु कन्या ह्यग्नेः कवेः सुताः ।। ११.

हे श्रेष्ठ द्विजांनो, ज्यांना रूप आहे आणि जे तेजस्वी आहेत, असे मी सांगतो; ते सर्व स्वधा या अग्नी व कवी यांच्या कन्यांपासून जन्मले.

पितरो देवलोकेषु ज्योतिर्भासिषु भास्वराः। सर्वकामसमृद्धेषु द्विजा स्तान्भावयन्त्युत ।। ११.

देवांच्या लोकांत तेजाने झळकणारे पितर सर्व सुखांनी परिपूर्ण अशा लोकांत राहतात आणि द्विज लोक त्यांची पूजा करतात.

एतेषां मानसी कन्या गौर्नाम दिवि विश्रुता। दत्तसेना कुमारेण शुक्रस्य महिषी प्रिया ।। ११.

त्यांच्यात, गौरी नावाची मनातून उत्पन्न झालेली कन्या स्वर्गात प्रसिद्ध आहे; ती दत्तसेन कुमार, शुक्राचा पुत्र, ह्याची प्रिय पत्नी झाली.

एकत्रिंशच्च विख्याता भृगूणां कीर्त्तिवर्द्धनाः। मरीचिगर्भास्ते लोकाः समावृत्य दिवि स्थिताः ।। ११.

भृगूंच्यात एकतीस प्रसिद्ध आणि कीर्ती वाढवणारे आहेत; हे सर्व लोक, मरीचिच्या गर्भातून उत्पन्न झालेले, स्वर्गात सर्वत्र पसरले आहेत.

एते ह्यङ्गिरसः पुत्राः साध्यैः सह विवर्द्धिताः। उपहूताः स्मृतास्ते तु पितरो भास्वरा दिवि। तान्क्षत्रियगणान्दृष्ट्वा भावयन्ति फलार्थिनः ।। ११.

हे सर्व अंगिरसांचे पुत्र साध्यांसोबत वाढले; स्वर्गात हे तेजस्वी पितर म्हणून ओळखले जातात. क्षत्रियांचे गण पाहून, फळाची इच्छा असलेले त्यांची पूजा करतात.

एतेषां मानसी कन्या यशोदा नाम विश्रुता। पत्नी सा विश्वमहतः स्नुषा वै विश्वशर्म्मिणः ।। ११.

त्यांच्यात, यशोदा नावाची मनातून उत्पन्न झालेली कन्या प्रसिद्ध आहे; ती विश्वमहताची पत्नी आणि विश्वशर्म्याची सून आहे.

राजर्षेर्जननी देवी खट्वाङ्गस्य महात्मनः। यस्य यज्ञे पुरा गीता गाथा गीतैर्महर्षिभिः ।। ११.

तीच राजर्षी खट्वांग या महात्म्याची माता आहे; ज्याच्या यज्ञात पूर्वी महर्षींनी गीते गायिल्या होत्या.

अग्नेर्जन्म तथा दृष्ट्वा शाण्डिल्यस्य महात्मनः। यजमानं दिलीपं ये पश्यन्ति सुसमाहिताः। सत्यव्रतं महात्मानं ते स्वर्गजयिनोऽमराः ।। ११.

अग्नीचा आणि महात्मा शांडिल्याचा जन्म पाहून, जे एकाग्रतेने यजमान दिलीप आणि महात्मा सत्यव्रत यांना पाहतात, ते अमर लोक स्वर्गात विजयी होतात.

आज्यपा नाम पितरः कर्दमस्य प्रजापतेः । समुत्पन्नस्य पुलहादुत्पन्नास्तस्य वै पुनः ।। ११.

आज्यपा नावाचे पितर कर्दम प्रजापतीपासून उत्पन्न झाले; ते पुन्हा पुलहापासून जन्मले.

लोकेष्वेतेषु वर्त्तन्ते कामगेषु विहङ्गमाः । एतान्वैश्यगणाः श्राद्धे भावयन्ति फलार्थिनः ।। ११.

या लोकांत, ते इच्छेनुसार विहरणारे पक्ष्यांसारखे वावरतात; वैश्यमंडळी श्राद्धात त्यांची पूजा करतात, फळाची इच्छा बाळगून.

एतेषां मानसी सन्या विरजा नाम विश्रुता । ययातेर्जननी साध्वी पत्नी सा नहुषस्य तु ।। ११.

त्यांच्यात, विरजा नावाची मनातून उत्पन्न झालेली कन्या प्रसिद्ध आहे; ती ययातिची सत्वशील माता आणि नहुषाची पत्नी आहे.

सुकाला नाम पितरो वसिष्ठस्य प्रजापतेः । हिरण्यगर्भस्य सुताः शूद्रास्तान्बावयन्त्युत ।। ११.

सुकाळ नावाचे पितर वसिष्ठ प्रजापतीचे आणि हिरण्यगर्भाचे पुत्र आहेत; शूद्र लोक त्यांची पूजा करतात.

मानसा नाम ते लोका वहन्ते यत्र ते दिवि। एतेषां मानसी कन्या नर्मदा सरितां वरा ।। ११.

त्यांचे लोक 'मानस' नावाने ओळखले जातात, जे स्वर्गात त्यांच्याजवळ आहेत; त्यांच्यात, नर्मदा नावाची मनातून उत्पन्न झालेली कन्या, नद्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

सा भावयति भूतानि दक्षिणापथगामिनी । जननी त्रसद्दस्योर्हि पुरुकुत्सपरिग्रहः ।। ११.

ती दक्षिण दिशेने वाहत सर्व जीवांचे पालन करते; ती त्रसद्दस्युची माता आणि पुरुकुत्साची पत्नी आहे.

एतेषामभ्युपगमान्मातुर्मन्वन्तरेश्वरः । मन्वन्त रादौ श्राद्धानि प्रवर्त्तयति सर्वशः ।। ११.

मन्वंतराच्या प्रारंभी, मन्वंतराधिपती या सर्वांकडे जाऊन, सर्व श्राद्धकर्मांची स्थापना करतो.

पिदॄणामानुपूर्व्येण सर्वेषां द्विजसत्तमाः । तस्मादिह स्वधर्मेण श्राद्धं देयन्तु श्रद्धया ।। ११.

हे श्रेष्ठ द्विजांनो, सर्व पितरांसाठी योग्य क्रमाने, म्हणून येथे, आपल्या धर्मानुसार श्रद्धेने श्राद्ध द्यावे.

सर्वेषां राजतैः पात्रैरपि वा रजतान्वितैः। दत्तं स्वधां पुरोधाय तथा प्रीणाति वै पितॄन् ।। ११.

सर्वांना चांदीच्या पात्रांनी किंवा चांदीने सुशोभित पात्रांनी, प्रथम 'स्वधा' अर्पण करून जे दान दिलं जातं, ते खरंच पितरांना अत्यंत संतुष्ट करतं.

सोमस्याप्यायनं कृत्वा ह्यग्नेर्वैवस्वतस्य च। उद गायनञ्चाग्नौ च अश्वमेधं तदामुयात् ।। ११.

सोमाचा पूरक भाग, अग्नी आणि वैवस्वत यांचंही पूजन, तसेच पाण्याचं आणि अग्नीचं स्तवन केल्यावर, अशा प्रकारे घोड्याच्या यज्ञाचं फळ मिळतं.