वायुपुराणम्

पित्राऽपरञ्जितास्तस्य प्रजास्तेनानुरञ्जिताः । ततो राजेति नामास्य अनुरागादजायत

त्याच्या वडिलांनी ज्या प्रजेला जिंकता आले नाही, ती प्रजा त्याने आपल्या वागणुकीने जिंकली; म्हणूनच त्यांच्या प्रेमामुळे त्याला 'राजा' हे नाव मिळाले.

आपस्तस्तम्भिरे चास्य समुद्रमभियास्यतः । पर्वताश्च विशीर्यन्ते ध्वजभङ्गश्च नाभवत्

तो समुद्राकडे जात असताना पाण्याने त्याला अडवले नाही; पर्वत तुटले, आणि कुठेही ध्वजाचा भंग झाला नाही.

अकृष्टपच्या पृथिवी सिद्ध्यन्त्यन्नानि चिन्तया । सर्वकामदुघा गावः पुटके पुटके मधु

पृथ्वी न हलवता पिके देऊ लागली, केवळ इच्छेने अन्न मिळू लागले; गायी सर्व इच्छा पूर्ण करणाऱ्या झाल्या आणि प्रत्येक भांड्यात मध मिळू लागले.

एतस्मिन्नेव काले च यज्ञे पैतामहे शुभे । सूतः सूत्यां समुत्पन्नः सौत्येऽहनि महामतिः । तस्मिन्नेव महायज्ञे जज्ञे प्राज्ञोऽथ मागधः

त्याच काळात, पितरांचा शुभ यज्ञ चालू असताना, सुत नावाचा बुद्धिमान पुरुष सुत्याच्या दिवशी जन्माला आला; त्या महान यज्ञात एक ज्ञानी मागधही जन्माला आला.

ऐन्द्रेण हविषा चापि हविः पृक्तं बृहस्पतेः । जुहावेन्द्राय देवेन ततः सूतो व्यजायत

इंद्रासाठीच्या हविष्याने, आणि बृहस्पतीच्या हविष्यात मिसळून, देवाने इंद्राला ते अर्पण केले; त्यातून सुताचा जन्म झाला.

प्रमादस्तत्र सञ्जज्ञे प्रायश्चित्तञ्च कर्मसु । शिष्यहव्येन यत्पृक्तमाभिभूतं गुरोर्हविः । अधरोत्तरचारेण जज्ञे तद्वर्णवैकृतम्

तेथे चुकाही घडल्या आणि प्रायश्चित्ताची आवश्यकता भासली; शिष्याच्या हविष्याने जे मिसळले गेले ते गुरूच्या हविष्यावर भारी पडले; वरच्या-खालच्या वर्तनामुळे त्या वर्णाचा भेद निर्माण झाला.

यच्च क्षत्रात्सम्भवद्ब्राह्मण्यां हीनयोनितः । सूतः पूर्वेण साधर्मतुल्यधर्मः प्रकीर्त्तितः

क्षत्रियापासून आणि ब्राह्मण स्त्रीपासून जो जन्मतो, तो सुत, पूर्वीच्या प्रमाणेच त्याचे कर्तव्य सांगितले आहे.

मध्यमो ह्येष सूतस्य धर्मः क्षत्रोपजीवनम् । रथनागाश्च चरितं जघन्यञ्च चिकित्सितम्

सुताचा मधला धर्म म्हणजे क्षत्रियांना सेवा करून उपजीविका करणे; रथ व हत्ती चालवणे, आणि सर्वात खालचा म्हणजे औषधोपचार करणे.

पृथोः स्तवार्थं तौ तत्र समाहूतौ सुरर्षिभिः । तावूचुर्मुनयः सर्वे स्तूयतामेष पार्थिवः । कर्मैतदनुरूपं वां पात्रं स्तोत्रस्य चाप्ययम् ॥२.१.

पृथुच्या स्तुतीसाठी त्या दोघांना देवर्षींनी बोलावले; सर्व ऋषींनी सांगितले, 'हा राजा स्तुत्य आहे; हे कृत्य आणि तुम्ही दोघेही स्तोत्रासाठी योग्य आहात.'

६२.१४२ तावूचतुस्तदा सर्वांस्तानृषीन्सूतमागधौ । आवां देवानृषींश्चैव प्रीणयावः स्वकर्मभिः

तेव्हा सुत आणि मागध यांनी सर्व ऋषींना सांगितले, 'आम्ही आमच्या कृतींनी देव आणि ऋषी यांना संतुष्ट करतो.'

न चास्य कर्म वै विद्वो न तथा लक्षणं यशः । स्तोत्रं येनास्य कुर्यावो राज्ञस्तेजस्विनो द्विजाः

आम्हाला त्याची कृत्ये, गुण किंवा कीर्ती माहित नाही, ज्यावरून आम्ही या तेजस्वी राजासाठी स्तोत्र तयार करू, हे द्विजजन.

ऋषिभिस्तौ नियुक्तौ तु भविष्यैः स्तूयतामिति । दानधर्मरतो नित्यं सत्यवान् स जितेन्द्रियः । ज्ञानशीलो वदान्यस्तु संग्रामेष्वपराजितः

ऋषींनी त्यांना सांगितले, 'भविष्यात त्याची स्तुती करा.' तो नेहमी दान आणि धर्मात रमणारा, सत्यव्रती, इंद्रियांवर विजय मिळवणारा, विद्वान, उदार आणि युद्धात अपराजित आहे.

यानि कर्माणि कृतवान् पृथुश्चापि महाबलः । तानि शीलेन बद्धानि स्तुवद्भिः सूतमागधैः

महाबलवान पृथुने जे जे उत्तम कृत्ये केली, ती सुत आणि मागध यांनी त्याच्या सद्गुणांशी जोडून स्तुत्य केली.

ततः स्तवान्ते सुप्रीतः पृथुः प्रादात् प्रजेश्वरः । अनूपदेशं सूताय मगधं मागधाय च

मग त्या स्तुतीनंतर प्रजाधिपती पृथु अत्यंत संतुष्ट झाला आणि त्याने सूताला अनूप देश दिला, तसेच मागधाला मागध देश दिला.

तदा वै पृथिवीपालाः स्तूयन्ते सूतमागधैः । आशीर्वादैः प्रबोध्यन्ते सूतमागधबन्दिभिः

त्या वेळी पृथ्वीचे राजे सूत आणि मागध यांच्या स्तुतीने गौरवले गेले; सूत, मागध आणि बंदी यांच्या आशीर्वादांनी त्यांना जागृत केले जाई.

तं दृष्ट्वा परमप्रीताः प्रजा ऊचुर्महर्षयः । एष वो वृत्तिदो वैन्यो भवन्त्विति नराधिपः

त्याला पाहून प्रजाजन आणि महर्षी अत्यंत आनंदित झाले आणि म्हणाले, 'हा वेनाचा पुत्र तुमच्यासाठी उपजीविका देणारा होईल—तोच तुमचा राजा व्हावा.'

ततो वैन्यं महाभागं प्रजाः समभिदुद्रुवुः । त्वन्नो वृत्तिं विधत्स्वेति महर्षेर्वचनात्तदा । सोऽभिद्रुतः प्रजाभिस्तु प्रजाहितचिकीर्षया

मग महर्षींच्या वचनावर प्रजांनी त्या महाभाग वेनपुत्र पृथुजवळ धाव घेतली आणि म्हणाले, 'तुमच्याचकडून आमच्या उपजीविकेची व्यवस्था करा.' प्रजांच्या हितासाठी पृथु त्यांच्याकडे वळला.

धनुर्गृहीत्वा बाणांश्च वसुधामार्द्दयद्बली । अस्यार्द्दनभय त्रस्ता गौर्भूत्वा प्राद्रवन्मही

शक्तिशाली पृथुने धनुष्य आणि बाण घेतले आणि पृथ्वीला दाबू लागला; त्या दडपणाच्या भीतीने पृथ्वी गायीचे रूप घेऊन पळून गेली.

तां पृथुर्धनुरादाय द्रवन्तीमन्वधावत । सा लोकान् ब्रह्मलोकादीन् गत्वा वैन्यभयात्तदा । ददर्श चाग्रतो वैन्यं कार्मुकोद्यतधारिणम् ॥२.१.

पृथुने धनुष्य उचलून पळणाऱ्या पृथ्वीचा पाठलाग केला; ती वेनपुत्राच्या भीतीने ब्रह्मलोकासह इतर लोकांमध्ये गेली आणि तिथे तिने समोर धनुष्य उचललेला पृथु पाहिला.

   ६२.१५२ ज्वलद्भिर्विशिखैर्बाणैर्दीप्ततेजसमच्युतम् । महायोगं महात्मानं दुर्द्धर्षममरैरपि

तो तेजस्वी, ज्वलंत बाणांनी सज्ज, अचल, महान योगशक्ती आणि सामर्थ्य असलेला, अमरांनाही जिंकू शकणार नाही असा होता.

अलभन्ती तदा त्राणं वैन्यमेवान्वपद्यत । कृताञ्जलिपुटा देवी पूज्या लोकैस्त्रिभिः सदा

रक्षण कुठेच न मिळाल्याने ती देवी, जी नेहमी तीनही लोकांत पूजली जाते, पृथुच्या शरण गेली आणि हात जोडून उभी राहिली.

उवाच वैन्यं नाधर्मं स्त्रीवधे परिपश्यसि । कथं धारयिता चासि प्रजा राजन् मया विना

ती म्हणाली, 'राजा, स्त्रीहत्या अधर्म आहे असे तुला वाटत नाही का? माझ्याशिवाय तू प्रजांचे पालन कसे करशील?'

मयि लोकाः स्थिता राजन् मयेदन्धार्यते जगत् । मदृते च विनश्येयुः प्रजाः पार्थिवसत्तम

'राजा, सर्व लोक माझ्यातच आहेत; माझ्यामुळेच जग टिकून आहे. माझ्याशिवाय, राजश्रेष्ठ, प्रजा नष्ट होईल.'

न मामर्हसि वै हन्तुं श्रेयश्चेत्त्वं चिकीर्षसि । प्रजानां पृथिवीपाल श्रृणु चेदं वचो मम ॥१५५ . उपायतः समारब्धाः सर्वे सिद्धन्त्युपक्रमाः. हत्वापि मां न शक्तस्त्वं प्रजानां पालने नृप

'राजा, जर तुला प्रजांचे कल्याण हवे असेल तर मला मारू नकोस. माझे हे वचन ऐक: जे काही कार्य योग्य पद्धतीने सुरू होते तेच पूर्ण होते. मला मारलास तरी प्रजांचे पालन तुला जमणार नाही.'

अन्नभूता भविष्यामि जहि कोपं महाद्युते । अवध्याश्च स्त्रियः प्राहुस्तिर्यग्योनिशतेष्वपि । मत्वैवं पृथिवीपाल धर्मं न त्यक्तुमर्हसि

'मी अन्नरूप होईन; तू आपला राग सोड, हे तेजस्वी राजा. स्त्रियांना, अगदी शंभर पशुप्रजांमध्येही, मारता येत नाही असे सांगितले आहे. हे पृथ्वीचे रक्षण करणाऱ्या, हे जाणून तू धर्म सोडू नकोस.'

एवं बहुविधं वाक्यं श्रुत्वा राजा महामनाः । क्रोधं निगृह्य धर्मात्मा वसुधामिदमब्रवीत्

अशा अनेक प्रकारच्या तिच्या वचनांनी तो महान बुद्धीचा, धर्मनिष्ठ राजा शांत झाला, राग आवरला आणि पृथ्वीला म्हणाला.

एकस्यार्थाय यो हन्यादात्मनो वा परस्य वा । एकं प्राणं बहून् वापि कामं तस्यास्ति पातकम्

'जो कोणी स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या फायद्यासाठी, एक किंवा अनेक जीव मारतो, त्याला पाप लागतेच.'

यस्मिंस्तु निहते भद्रे लभन्ते बहवः सुखम् । तस्मिन्हते शुभे नास्ति पातकञ्चोप पातकम् ॥२.१.

'पण जर एखाद्याच्या मृत्यूनं अनेकांना सुख मिळत असेल, तर अशा हितकारक वधात पाप नाही, त्याची छायाही राहत नाही.'

६२.१६२ सोऽहं प्रजानिमित्तं त्वां वधिष्यामि वसुन्धरे । यदि मे वचनं नाद्य करिष्यसि जगद्धितम्

'म्हणून, प्रजांच्या हितासाठी, जर तू आज माझ्या वचनानुसार जगाच्या भल्यासाठी वागत नाहीस, तर मी तुला ठार मारीन, हे पृथ्वी.'