वायुपुराणम्

असितस्यैकपर्णी तु पत्नी साध्वी दृढव्रता। दत्ता हिमवता तस्मै योगाचार्याय धीमते। देवलं सुषुवे सा तु ब्रह्मिष्ठं मानसं सुतम् ।। ११.

एकपर्णा ही साध्वी आणि दृढव्रती होती; हिमवंताने तिला योगशिक्षक असित याला पत्नी म्हणून दिले. तिने देवल नावाचा, ब्रह्मनिष्ठ आणि मानसपुत्र जन्माला घातला.

या चैतासां कुमारीणां तृतीया त्वेकपाटला। पुत्रं शतशिलाकस्य जैगीषव्यमुपस्थिता ।। ११.

या कुमारिकांपैकी तिसरी एकपाटला, तिने शतशिलाकाचा पुत्र जैगीषव्य याच्याजवळ गेली.

तस्यापि शङ्खलिखितौ स्मृतौ पुत्रावयोनिजौ। इत्येता वै महाभागाः कन्या हिमवतः शुभाः ।। ११.

तिला शंख आणि लिखित हे दोन पुत्र झाले, जे गर्भाशयातून जन्मले नाहीत असे मानले जाते. अशा या हिमवंताच्या शुभ आणि महाभाग्यवती कन्या आहेत.

रुद्राणी सा तु प्रवरा स्वगुणैरतिरिच्यते। अन्योन्यप्रीतिरनयोरुमाशङ्करयोर्यथा ।। ११.

ती सर्वोत्तम रुद्राणी आपल्या गुणांनी इतरांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; उमा आणि शंकर यांच्यातील परस्पर प्रेम अत्यंत सुंदर आहे.

श्लेषं संसक्तयोर्ज्ञात्वा शङ्कितः किल वृत्रहा। ताभ्यां मैथुनसक्ताभ्यामपत्योद्भवभीरुणा। तयोः सकाशमिन्द्रेण प्रेषितो हव्यवाहनः ।। ११.

त्यांच्या एकत्र येण्याची आणि प्रेमाची गोष्ट समजून, वज्रधारी इंद्राला शंका आली; त्या दोघी मैथुनात मग्न असून अपत्य होईल या भीतीने, इंद्राने अग्नीला त्यांच्या जवळ पाठवले.

अनयो रतिविघ्नञ्च त्वमाचर हुताशन। सर्वत्र गत एव त्वं न दोषो विद्यते तदा ।। ११.

अग्निदेव, तू त्यांच्या संगमात अडथळा आण. कारण तू सर्वत्र आहेस, त्यामुळे यात तुझी काहीही चूक नाही.

इत्येवमुक्ते तु तथा वह्निना च तथा कृतम्। उमादेहं समुत्सृज्य शुक्रं भूमौ विसर्जितम् ।। ११.

असं सांगितल्यावर आणि अग्नीने तसंच केल्यावर, उमादेवीने आपलं शरीर सोडलं आणि बीज पृथ्वीवर सोडलं.

ततो रुषितया देव्या शप्तोऽग्निः शांशपायन। इदं चोक्तवती वह्निं रोषगद्घदया गिरा ।। ११.

तेव्हा देवी रागावून, शंशपायन, अग्नीला शाप दिला आणि रागाने थरथरणाऱ्या स्वरात त्याला असे शब्द सांगितले.

यस्मान्मय्यवितृप्तायां रतिविघ्नं हुताशन। कृतवानस्यकर्त्तव्यं तस्मात्त्वमसि दुर्मते ।। ११.

माझ्या समाधानाआधीच, अग्निदेव, तू संगमात अडथळा आणलास, जे तुझं कर्तव्य नव्हतं. म्हणूनच, तुझं मन चुकीचं आहे.

यदेवं विभृतं गर्भं रौद्रं शुक्रं महाप्रभम्। गर्भं त्वं धारयस्वैवमेषा ते दण्डधारणा ।। ११.

तू हे भयंकर, तेजस्वी बीज पोटात ठेवलेस, म्हणून आता तुलाच ते बीज पोटात धरावं लागेल. हीच तुझी शिक्षा आहे.

स शापरोषाद्रुद्राण्या अन्तर्गर्भो हुताशनः। बहून्वर्षगणान् गर्भं धारयामास वै द्विजाः ।। ११.

रुद्राणीच्या शापामुळे, अग्नीने अनेक वर्षे ते बीज पोटात धरलं, हे द्विजजन.

स गङ्गामुपगम्याह श्रूयतां सरिदुत्तमे। सुमहान् परिखेदो मे गर्भधारणकारणात् ।। ११.

मग तो गंगामाईकडे गेला आणि म्हणाला, 'हे श्रेष्ठ नदी, मला हे बीज पोटात धरल्यामुळे फार त्रास होतो आहे.'

मद्धितार्थमिमं गर्भमतो धारय निम्नगे। मत्प्रसादाच्च खेदो वै मन्दस्तव भविष्यति ।। ११.

‘माझ्यासाठी हे बीज तू पोटात धर, हे निम्नगंगे. माझ्या कृपेने तुझा हा त्रास फारच कमी होईल.’

तथेत्युक्त्वा तदा सा तु सम्प्रहृष्ट महानदी। तं गर्भं धारयामास दह्यमानेन चेतसा ।। ११.

‘तसं होईल’ असं म्हणून, ती महानदी आनंदाने ते बीज पोटात धरू लागली, जरी तिच्या मनात जळजळ होत होती.

सापि कृच्छ्रेण महता खिद्यमाना महानदी। कालं प्रकृष्टं सुमहद्घर्भधारणतत्परा ।। ११.

ती महानदी मोठ्या कष्टाने, दीर्घ काळ त्रास सहन करत, ते बीज पोटात धरून राहिली.

तया परिगतं गर्भं कुक्षौ हिमवतः शुभे। शुभं शरवणं नाम चित्रं पुष्पितपादपम्। तत्र तं व्यसृजद्गर्भं दीप्यमानामिवानलम् ।। ११.

तिने ते बीज हिमालयाच्या पवित्र कुशीत, सुंदर आणि फुलांनी बहरलेल्या शरवण नावाच्या ठिकाणी ठेवले; तिथे तिने ते अग्नीप्रमाणे तेजस्वी बीज सोडले.

रुद्राग्निगङ्गातनयस्तत्र जातोऽरुणप्रभः । आदित्यशतसङ्काशो महातेजाः प्रतापवान् ।। ११.

तिथे रुद्र, अग्नी आणि गंगा यांचा तेजस्वी, अरुणप्रभा असलेला, शंभर सूर्यांसारखा उजळ, महान तेजस्वी पुत्र जन्मास आला.

तस्मिञ्जाते महाभागे कुमारे जाह्नवीसुते। विमानयानैराकाशं पतत्रिभिरिवावृतम् ।। ११.

त्या जाह्नवीपुत्राचा जन्म होताच, आकाशात देवांच्या विमानांनी जणू पक्ष्यांनी व्यापल्यासारखं भरून गेलं.

देवदुन्दुभयो नेदुराकाशे मधुरस्वराः। मुमुचुः पुष्पवर्षञ्च खचराः सिद्धचारणाः ।। ११.

आकाशात देवदुंदुभी मधुर स्वरात वाजू लागल्या आणि सिद्ध, चारण यांनी फुलांचा वर्षाव केला.

जगुर्गन्धर्व्वमुख्याश्च सर्व्वशस्तत्र तत्र ह। यक्षा विद्याधराः सिद्धाः किन्नराश्चैव सर्वशः ।। ११.

सर्वत्र मुख्य गंधर्वांनी गाणी गायली, आणि सर्व यक्ष, विद्याधर, सिद्ध आणि किन्नरही तिथे उपस्थित होते.

महानाग सहस्राणि प्रवराश्च पतत्रिणः । उपतस्थुर्महाभागमाग्नेयं शङ्करात्मजम्। प्रभावेण तदा तेन दैत्यदानवराक्षसाः ।। ११.

हजारो महानाग आणि श्रेष्ठ पक्षी त्या तेजस्वी, शंकर आणि अग्नीच्या पुत्राभोवती जमले; त्याच्या तेजामुळे दैत्य, दानव आणि राक्षस दबले गेले.

सह सप्तर्षिभार्याभिरादावे वाग्निसम्भवः। अभिषेकप्रयाताभिर्दृष्टो वर्ज्य त्वरुन्धतीम् ।। ११.

अग्नीपासून जन्मलेला तो कुमार, सप्तर्षींच्या पत्नींबरोबर, फक्त अरुंधती वगळता, अभिषेकासाठी उपस्थित दिसला.

ताभिः स बालार्कनिभो रौद्रः परिवृतः प्रभुः । स्निह्यमानाभिरत्यर्थं स्वकाभिरिव मातृभिः ।। ११.

त्या सर्व मातांनी त्याला, बालसूर्यासारखा तेजस्वी आणि रौद्र असलेल्या प्रभूला, आपल्या मुलासारखं अत्यंत प्रेमाने जपलं.

युगपत्सर्वदेवीर्हि दिदृक्षुर्जाह्नवीसुतः। षप्मुखो व्यसृजच्छ्रीमांस्तासां प्रीत्या महाद्युतिः ।। ११.

सर्व देवींचं एकाच वेळी दर्शन घ्यावं म्हणून, जाह्नवीच्या तेजस्वी पुत्राने, त्यांच्या आनंदासाठी सहा तोंड प्रकट केली.

श्रीमान् कमलपत्राक्षस्तरुणादित्य सन्निभः। येन जातेन लोकानामाक्षेपस्तेजसा कृतः ।। ११.

तो कमळासारख्या डोळ्यांचा, ताज्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, ज्याच्या जन्मामुळे सर्व लोक तेजाने भारावून गेले.

तेन जातेन महता देवानामसहिष्णवः। स्कन्दिता दानवगणास्तस्मात्स्कन्दः प्रतापवान् ।। ११.

त्या महान जन्मामुळे, जो देवांना सहन न होणारा होता, दानवांचे संमोहित सैन्य पांगले; म्हणून त्याला पराक्रमी स्कंद म्हणतात.

कृत्तिकाभिस्तु यस्मात् संवर्द्धितः स पुरातनः। कार्त्तिकेय इति ख्यातस्तस्मादसुरसूदनः ।। ११.

पूर्वी कृतिका या देवींनी त्याचे पालनपोषण केल्यामुळे, तो असुरांचा संहार करणारा कार्त्तिकेय म्हणून प्रसिद्ध झाला.

जृम्भतस्तस्य दैत्यारेर्ज्वालामालाकुलात्तदा। मुखाद्विनिर्गता तस्य स्वशक्तिरपराजिता ।। ११.

दैत्यांचा शत्रू जांभई देत असताना, त्याच्या तोंडातून ज्वाळांच्या माळेने वेढलेली, त्याची अपराजित शक्ती प्रकट झाली.

क्रीडार्थञ्चैव स्कन्दस्य विष्णुना प्रभविष्णुना। गरुडादिति सृष्टौ हि पक्षिणौ हि प्रभद्रकौ ।। ११.

स्कंदाच्या खेळासाठी, पराक्रमी विष्णूंनी गरुड आणि अदितीचा पुत्र हे दोन श्रेष्ठ पक्षी निर्माण केले.