वायुपुराणम्

तिस्रः कन्यास्तु मेनायां जनयामास शैलराट्। अपर्णामेकपर्णाञ्च तृतीयामेकपाटलाम् ।। ११.

शैलराजाने मेना हिच्या पोटी तीन कन्या जन्माला घातल्या – अपर्णा, एकपर्णा आणि तिसरी एकपाटला.

आश्रिते द्वे ह्यपर्णा तु अनिकेता तपोऽचरत्। न्यग्रोधमेकपर्णी तु पाटलामेकपाटला। शतं वर्षसहस्राणि दुश्चरं देवदानवैः ष।। ११.

त्यातील अपर्णा हिने घरदार सोडून कठोर तपश्चर्या स्वीकारली; एकपर्णा वटवृक्षाखाली राहत असे, आणि एकपाटला पाटलाच्या झाडाखाली. या तिघींनी देव आणि दानवांनाही कठीण वाटेल अशी शंभर हजार वर्षे तपश्चर्या केली.

आहारमेकपर्णेन एकपर्णी समाचरत्। पाटलेनैव चैकेन विदध्यादेकपाटला ।। ११.

एकपर्णा फक्त एका पानावर आपला आहार करत असे; एकपाटला फक्त एका पाटलाच्या फुलावर जगत असे.

पूर्णे पूर्णे सहस्रे द्वे आहारं वै प्रजक्रतुः । एका तत्र निराहारा तां माता प्रत्यभाषत ।। ११.

प्रत्येक दोन हजार वर्षांनी त्या आहार घेत असत; पण त्यातील एकीने मात्र काहीच खाल्ले नाही, तेव्हा तिच्या आईने तिला हाक मारली.

निषेधयन्ती ह्युमेति माता स्रेहेन दुःखिता। सा तथोक्ततया देवी मात्रा दुश्चरचारिणी ।। ११.

आईने प्रेमाने आणि दुःखाने तिला 'उ' असे म्हणत थांबवले; आईच्या या शब्दामुळे ती देवी, जी कठोर तपश्चर्या करणारी होती—

उमेति सा महाभागा त्रिषु लोकेषु विश्रुता । तथेति नाम्ना तेनासौ निरुक्ता कर्मणा शुभा ।। ११.

ती महाभाग्यवती तीनही लोकांत 'उमा' या नावाने प्रसिद्ध झाली; म्हणून तिला तिच्या शुभ कर्मामुळे 'उमा' असे म्हणतात.

एतत्तु त्रिकुमारीकं जगत्स्यास्यति शाश्वतम्। एतासां तपसा दृप्तं यावद्भूमिद्धरिष्यति ।। ११.

ही तीन कुमारिका जगात सदैव राहतील; त्यांच्या तपामुळे पृथ्वी टिकून राहील, जोपर्यंत ती आहे तोपर्यंत.

तपःशरीरास्ताः सर्वास्तिस्रो योगबलान्विताः। देव्यस्ताः सुमहाभागाः सर्व्वाश्च स्थिरयौवनाः ।। ११.

या तिघींची शरीरे तपाने घडली आहेत, त्या योगशक्तीने युक्त आहेत, त्या सर्व देवी अत्यंत भाग्यशाली आणि नेहमी तरुण राहतात.

सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वा श्चैवोर्द्ध्वरेतसः। उमा तासां वरिष्ठा च श्रेष्ठा च वरवर्णिनी ।। ११.

या सर्व ब्रह्मविद्या सांगणाऱ्या आहेत, सर्व उन्नत व्रताच्या आहेत; त्यात उमा सर्वांत श्रेष्ठ, सुंदर आणि उत्तम आहे.

महायोगबलोपेता महादेवमुपस्थिता। दन्तकाण्वोशना तस्याः पुत्रो वै भृगुनन्दनः ।। ११.

महान योगशक्तीने युक्त उमा महादेवाजवळ गेली; तिच्या पोटी दंतकाण्व नावाचा पुत्र झाला, हे भृगुनंदना.

असितस्यैकपर्णी तु पत्नी साध्वी दृढव्रता। दत्ता हिमवता तस्मै योगाचार्याय धीमते। देवलं सुषुवे सा तु ब्रह्मिष्ठं मानसं सुतम् ।। ११.

एकपर्णा ही साध्वी आणि दृढव्रती होती; हिमवंताने तिला योगशिक्षक असित याला पत्नी म्हणून दिले. तिने देवल नावाचा, ब्रह्मनिष्ठ आणि मानसपुत्र जन्माला घातला.

या चैतासां कुमारीणां तृतीया त्वेकपाटला। पुत्रं शतशिलाकस्य जैगीषव्यमुपस्थिता ।। ११.

या कुमारिकांपैकी तिसरी एकपाटला, तिने शतशिलाकाचा पुत्र जैगीषव्य याच्याजवळ गेली.

तस्यापि शङ्खलिखितौ स्मृतौ पुत्रावयोनिजौ। इत्येता वै महाभागाः कन्या हिमवतः शुभाः ।। ११.

तिला शंख आणि लिखित हे दोन पुत्र झाले, जे गर्भाशयातून जन्मले नाहीत असे मानले जाते. अशा या हिमवंताच्या शुभ आणि महाभाग्यवती कन्या आहेत.

रुद्राणी सा तु प्रवरा स्वगुणैरतिरिच्यते। अन्योन्यप्रीतिरनयोरुमाशङ्करयोर्यथा ।। ११.

ती सर्वोत्तम रुद्राणी आपल्या गुणांनी इतरांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; उमा आणि शंकर यांच्यातील परस्पर प्रेम अत्यंत सुंदर आहे.

श्लेषं संसक्तयोर्ज्ञात्वा शङ्कितः किल वृत्रहा। ताभ्यां मैथुनसक्ताभ्यामपत्योद्भवभीरुणा। तयोः सकाशमिन्द्रेण प्रेषितो हव्यवाहनः ।। ११.

त्यांच्या एकत्र येण्याची आणि प्रेमाची गोष्ट समजून, वज्रधारी इंद्राला शंका आली; त्या दोघी मैथुनात मग्न असून अपत्य होईल या भीतीने, इंद्राने अग्नीला त्यांच्या जवळ पाठवले.

अनयो रतिविघ्नञ्च त्वमाचर हुताशन। सर्वत्र गत एव त्वं न दोषो विद्यते तदा ।। ११.

अग्निदेव, तू त्यांच्या संगमात अडथळा आण. कारण तू सर्वत्र आहेस, त्यामुळे यात तुझी काहीही चूक नाही.

इत्येवमुक्ते तु तथा वह्निना च तथा कृतम्। उमादेहं समुत्सृज्य शुक्रं भूमौ विसर्जितम् ।। ११.

असं सांगितल्यावर आणि अग्नीने तसंच केल्यावर, उमादेवीने आपलं शरीर सोडलं आणि बीज पृथ्वीवर सोडलं.

ततो रुषितया देव्या शप्तोऽग्निः शांशपायन। इदं चोक्तवती वह्निं रोषगद्घदया गिरा ।। ११.

तेव्हा देवी रागावून, शंशपायन, अग्नीला शाप दिला आणि रागाने थरथरणाऱ्या स्वरात त्याला असे शब्द सांगितले.

यस्मान्मय्यवितृप्तायां रतिविघ्नं हुताशन। कृतवानस्यकर्त्तव्यं तस्मात्त्वमसि दुर्मते ।। ११.

माझ्या समाधानाआधीच, अग्निदेव, तू संगमात अडथळा आणलास, जे तुझं कर्तव्य नव्हतं. म्हणूनच, तुझं मन चुकीचं आहे.

यदेवं विभृतं गर्भं रौद्रं शुक्रं महाप्रभम्। गर्भं त्वं धारयस्वैवमेषा ते दण्डधारणा ।। ११.

तू हे भयंकर, तेजस्वी बीज पोटात ठेवलेस, म्हणून आता तुलाच ते बीज पोटात धरावं लागेल. हीच तुझी शिक्षा आहे.

स शापरोषाद्रुद्राण्या अन्तर्गर्भो हुताशनः। बहून्वर्षगणान् गर्भं धारयामास वै द्विजाः ।। ११.

रुद्राणीच्या शापामुळे, अग्नीने अनेक वर्षे ते बीज पोटात धरलं, हे द्विजजन.

स गङ्गामुपगम्याह श्रूयतां सरिदुत्तमे। सुमहान् परिखेदो मे गर्भधारणकारणात् ।। ११.

मग तो गंगामाईकडे गेला आणि म्हणाला, 'हे श्रेष्ठ नदी, मला हे बीज पोटात धरल्यामुळे फार त्रास होतो आहे.'

मद्धितार्थमिमं गर्भमतो धारय निम्नगे। मत्प्रसादाच्च खेदो वै मन्दस्तव भविष्यति ।। ११.

‘माझ्यासाठी हे बीज तू पोटात धर, हे निम्नगंगे. माझ्या कृपेने तुझा हा त्रास फारच कमी होईल.’

तथेत्युक्त्वा तदा सा तु सम्प्रहृष्ट महानदी। तं गर्भं धारयामास दह्यमानेन चेतसा ।। ११.

‘तसं होईल’ असं म्हणून, ती महानदी आनंदाने ते बीज पोटात धरू लागली, जरी तिच्या मनात जळजळ होत होती.

सापि कृच्छ्रेण महता खिद्यमाना महानदी। कालं प्रकृष्टं सुमहद्घर्भधारणतत्परा ।। ११.

ती महानदी मोठ्या कष्टाने, दीर्घ काळ त्रास सहन करत, ते बीज पोटात धरून राहिली.

तया परिगतं गर्भं कुक्षौ हिमवतः शुभे। शुभं शरवणं नाम चित्रं पुष्पितपादपम्। तत्र तं व्यसृजद्गर्भं दीप्यमानामिवानलम् ।। ११.

तिने ते बीज हिमालयाच्या पवित्र कुशीत, सुंदर आणि फुलांनी बहरलेल्या शरवण नावाच्या ठिकाणी ठेवले; तिथे तिने ते अग्नीप्रमाणे तेजस्वी बीज सोडले.

रुद्राग्निगङ्गातनयस्तत्र जातोऽरुणप्रभः । आदित्यशतसङ्काशो महातेजाः प्रतापवान् ।। ११.

तिथे रुद्र, अग्नी आणि गंगा यांचा तेजस्वी, अरुणप्रभा असलेला, शंभर सूर्यांसारखा उजळ, महान तेजस्वी पुत्र जन्मास आला.

तस्मिञ्जाते महाभागे कुमारे जाह्नवीसुते। विमानयानैराकाशं पतत्रिभिरिवावृतम् ।। ११.

त्या जाह्नवीपुत्राचा जन्म होताच, आकाशात देवांच्या विमानांनी जणू पक्ष्यांनी व्यापल्यासारखं भरून गेलं.

देवदुन्दुभयो नेदुराकाशे मधुरस्वराः। मुमुचुः पुष्पवर्षञ्च खचराः सिद्धचारणाः ।। ११.

आकाशात देवदुंदुभी मधुर स्वरात वाजू लागल्या आणि सिद्ध, चारण यांनी फुलांचा वर्षाव केला.