वायुपुराणम्

तस्माद्दद्याच्च वै दानं विप्रायातिथये नरः। प्रदानानि प्रवक्ष्यामि फलञ्चैषां तथैव च ।। १०.

म्हणून मनुष्याने ब्राह्मण आणि अतिथी यांना दान द्यावे. मी आता त्या दानांचे प्रकार आणि त्यांचे फळ सांगतो.

अश्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च। पुण्डरीकसहस्रेण योगिष्वावसथो वरम् ।। १०.

योग्यांसाठी निवासस्थान देणे हे हजार अश्वमेध, शंभर राजसूय आणि हजार कमळ अर्पण यापेक्षा श्रेष्ठ आहे.

आद्य एष गणः प्रोक्तः पितॄणाममितौजसाम्। भावयन्सप्तकालान्वै स्थित एष गणस्तदा ।। १०.

अमित तेज असलेल्या पितरांचा हा पहिला गण सांगितला. हे सात काळांचे पालन करतात आणि त्यातच स्थिर आहेत.

अत ऊरद्ध्वं प्रवक्ष्यामि सर्वान् पितृगणान्पुनः । सन्ततिं संस्थितिञ्चैव भावनाञ्च यथाक्रमम् ।। १०.

आता मी सर्व पितृगण, त्यांची संतती, त्यांची स्थिती आणि त्यांची भावना योग्य क्रमाने सांगतो.

सप्त मेधावतां श्रेष्ठाः स्वर्गे पितृगणाः स्मृताः। चत्वारो मूर्तिमन्तश्च त्रयस्तेषाममूर्त्तयः। तेषां लोकविसर्गन्तु कीर्त्तयिष्ये निबोधत ।। ११.

स्वर्गात मेधावींत श्रेष्ठ असे सात पितृगण मानले गेले आहेत. त्यापैकी चार साकार आहेत आणि तीन निराकार आहेत. त्यांच्या लोकांची निर्मिती मी सांगतो, ऐका.

या वै दुहितरस्तेषां दोहित्राश्चैव ये स्मृताः। धर्ममूर्त्तिधरास्तेषां ये त्रयः परमा गणाः ।। ११.

त्यांच्या कन्या आणि नात्या स्मरणात आहेत. त्यांच्यात धर्मरूप धारण करणारे तीन सर्वोच्च गण आहेत.

नामानि लोकसर्गञ्च तेषां वक्ष्ये समासतः। लोका विरजसो नाम्ना यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः ।। ११.

त्यांची नावे आणि त्यांच्या लोकांची निर्मिती मी थोडक्यात सांगतो. विरज नावाच्या लोकांमध्ये तेजस्वी लोक वास करतात.

अमूर्त्तयः पितृगणाः पुत्रास्ते वै प्रजापतेः। विरजस्य द्विजाः श्रेष्ठा वैराजा इति विश्रुताः । एष वै प्रथमः कल्पो वैराजानां प्रकीर्त्तितः ।। ११.

पितरांचा समुदाय हे निराकार आहेत; हे सर्व विरज नावाच्या प्रजापतीचे पुत्र आहेत, हे द्विजश्रेष्ठ. त्यांना 'वैराज' म्हणून प्रसिद्धी आहे. वैराजांचा हा पहिला कल्प मानला जातो.

तेषान्तु मानसी कन्या मेना नाम महागिरेः। पत्नी हिमवतः शुभ्र यस्यां मैनाक उच्यते ।। ११.

त्यांच्यातील एक मानसकन्या म्हणजे मेना, ती महापर्वताची कन्या होती. ही शुभ्र मेना हिमवताची पत्नी झाली आणि तिच्या पोटी मैनाक नावाचा पुत्र जन्माला आला.

जातः सर्वैषधिधरः सर्वरत्नाकरात्मवान्। पर्वतः प्रवरः पुण्यः क्रौञ्चस्तस्यात्मजोऽभवत् ।। ११.

मैनाक सर्व पर्वतांचा अधिपती झाला, त्याच्यात सर्व रत्ने सामावलेली होती. तो अत्यंत पुण्यवान आणि श्रेष्ठ पर्वत ठरला. त्याचा पुत्र क्रौंच झाला.

तिस्रः कन्यास्तु मेनायां जनयामास शैलराट्। अपर्णामेकपर्णाञ्च तृतीयामेकपाटलाम् ।। ११.

शैलराजाने मेना हिच्या पोटी तीन कन्या जन्माला घातल्या – अपर्णा, एकपर्णा आणि तिसरी एकपाटला.

आश्रिते द्वे ह्यपर्णा तु अनिकेता तपोऽचरत्। न्यग्रोधमेकपर्णी तु पाटलामेकपाटला। शतं वर्षसहस्राणि दुश्चरं देवदानवैः ष।। ११.

त्यातील अपर्णा हिने घरदार सोडून कठोर तपश्चर्या स्वीकारली; एकपर्णा वटवृक्षाखाली राहत असे, आणि एकपाटला पाटलाच्या झाडाखाली. या तिघींनी देव आणि दानवांनाही कठीण वाटेल अशी शंभर हजार वर्षे तपश्चर्या केली.

आहारमेकपर्णेन एकपर्णी समाचरत्। पाटलेनैव चैकेन विदध्यादेकपाटला ।। ११.

एकपर्णा फक्त एका पानावर आपला आहार करत असे; एकपाटला फक्त एका पाटलाच्या फुलावर जगत असे.

पूर्णे पूर्णे सहस्रे द्वे आहारं वै प्रजक्रतुः । एका तत्र निराहारा तां माता प्रत्यभाषत ।। ११.

प्रत्येक दोन हजार वर्षांनी त्या आहार घेत असत; पण त्यातील एकीने मात्र काहीच खाल्ले नाही, तेव्हा तिच्या आईने तिला हाक मारली.

निषेधयन्ती ह्युमेति माता स्रेहेन दुःखिता। सा तथोक्ततया देवी मात्रा दुश्चरचारिणी ।। ११.

आईने प्रेमाने आणि दुःखाने तिला 'उ' असे म्हणत थांबवले; आईच्या या शब्दामुळे ती देवी, जी कठोर तपश्चर्या करणारी होती—

उमेति सा महाभागा त्रिषु लोकेषु विश्रुता । तथेति नाम्ना तेनासौ निरुक्ता कर्मणा शुभा ।। ११.

ती महाभाग्यवती तीनही लोकांत 'उमा' या नावाने प्रसिद्ध झाली; म्हणून तिला तिच्या शुभ कर्मामुळे 'उमा' असे म्हणतात.

एतत्तु त्रिकुमारीकं जगत्स्यास्यति शाश्वतम्। एतासां तपसा दृप्तं यावद्भूमिद्धरिष्यति ।। ११.

ही तीन कुमारिका जगात सदैव राहतील; त्यांच्या तपामुळे पृथ्वी टिकून राहील, जोपर्यंत ती आहे तोपर्यंत.

तपःशरीरास्ताः सर्वास्तिस्रो योगबलान्विताः। देव्यस्ताः सुमहाभागाः सर्व्वाश्च स्थिरयौवनाः ।। ११.

या तिघींची शरीरे तपाने घडली आहेत, त्या योगशक्तीने युक्त आहेत, त्या सर्व देवी अत्यंत भाग्यशाली आणि नेहमी तरुण राहतात.

सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वा श्चैवोर्द्ध्वरेतसः। उमा तासां वरिष्ठा च श्रेष्ठा च वरवर्णिनी ।। ११.

या सर्व ब्रह्मविद्या सांगणाऱ्या आहेत, सर्व उन्नत व्रताच्या आहेत; त्यात उमा सर्वांत श्रेष्ठ, सुंदर आणि उत्तम आहे.

महायोगबलोपेता महादेवमुपस्थिता। दन्तकाण्वोशना तस्याः पुत्रो वै भृगुनन्दनः ।। ११.

महान योगशक्तीने युक्त उमा महादेवाजवळ गेली; तिच्या पोटी दंतकाण्व नावाचा पुत्र झाला, हे भृगुनंदना.

असितस्यैकपर्णी तु पत्नी साध्वी दृढव्रता। दत्ता हिमवता तस्मै योगाचार्याय धीमते। देवलं सुषुवे सा तु ब्रह्मिष्ठं मानसं सुतम् ।। ११.

एकपर्णा ही साध्वी आणि दृढव्रती होती; हिमवंताने तिला योगशिक्षक असित याला पत्नी म्हणून दिले. तिने देवल नावाचा, ब्रह्मनिष्ठ आणि मानसपुत्र जन्माला घातला.

या चैतासां कुमारीणां तृतीया त्वेकपाटला। पुत्रं शतशिलाकस्य जैगीषव्यमुपस्थिता ।। ११.

या कुमारिकांपैकी तिसरी एकपाटला, तिने शतशिलाकाचा पुत्र जैगीषव्य याच्याजवळ गेली.

तस्यापि शङ्खलिखितौ स्मृतौ पुत्रावयोनिजौ। इत्येता वै महाभागाः कन्या हिमवतः शुभाः ।। ११.

तिला शंख आणि लिखित हे दोन पुत्र झाले, जे गर्भाशयातून जन्मले नाहीत असे मानले जाते. अशा या हिमवंताच्या शुभ आणि महाभाग्यवती कन्या आहेत.

रुद्राणी सा तु प्रवरा स्वगुणैरतिरिच्यते। अन्योन्यप्रीतिरनयोरुमाशङ्करयोर्यथा ।। ११.

ती सर्वोत्तम रुद्राणी आपल्या गुणांनी इतरांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; उमा आणि शंकर यांच्यातील परस्पर प्रेम अत्यंत सुंदर आहे.

श्लेषं संसक्तयोर्ज्ञात्वा शङ्कितः किल वृत्रहा। ताभ्यां मैथुनसक्ताभ्यामपत्योद्भवभीरुणा। तयोः सकाशमिन्द्रेण प्रेषितो हव्यवाहनः ।। ११.

त्यांच्या एकत्र येण्याची आणि प्रेमाची गोष्ट समजून, वज्रधारी इंद्राला शंका आली; त्या दोघी मैथुनात मग्न असून अपत्य होईल या भीतीने, इंद्राने अग्नीला त्यांच्या जवळ पाठवले.

अनयो रतिविघ्नञ्च त्वमाचर हुताशन। सर्वत्र गत एव त्वं न दोषो विद्यते तदा ।। ११.

अग्निदेव, तू त्यांच्या संगमात अडथळा आण. कारण तू सर्वत्र आहेस, त्यामुळे यात तुझी काहीही चूक नाही.

इत्येवमुक्ते तु तथा वह्निना च तथा कृतम्। उमादेहं समुत्सृज्य शुक्रं भूमौ विसर्जितम् ।। ११.

असं सांगितल्यावर आणि अग्नीने तसंच केल्यावर, उमादेवीने आपलं शरीर सोडलं आणि बीज पृथ्वीवर सोडलं.

ततो रुषितया देव्या शप्तोऽग्निः शांशपायन। इदं चोक्तवती वह्निं रोषगद्घदया गिरा ।। ११.

तेव्हा देवी रागावून, शंशपायन, अग्नीला शाप दिला आणि रागाने थरथरणाऱ्या स्वरात त्याला असे शब्द सांगितले.

यस्मान्मय्यवितृप्तायां रतिविघ्नं हुताशन। कृतवानस्यकर्त्तव्यं तस्मात्त्वमसि दुर्मते ।। ११.

माझ्या समाधानाआधीच, अग्निदेव, तू संगमात अडथळा आणलास, जे तुझं कर्तव्य नव्हतं. म्हणूनच, तुझं मन चुकीचं आहे.