वायुपुराणम्

तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगिभ्यो यत्नतः सदा। पितॄणां हि बलं योगो योगात्सोमः प्रवर्त्तते ।। १०.

म्हणून नेहमी काळजीपूर्वक योगींना श्राद्ध अर्पण करावे. कारण पितरांची शक्ती म्हणजे योग, आणि योगातूनच सोम निर्माण होतो.

सहस्रशस्तु विप्रान्वै भोजयेद्यावदागतान् १०.

जेवढे ब्राह्मण आले असतील, त्यांना हजारोंनी जेवू घालावे.

कल्पितानां सहस्रेण स्नातकानां शतेन च। योगाचार्येण यद्भुक्तं त्रायते महतो भयात् ।। १०.

योगाचार्याने जेवलेले अन्न, हजार निमंत्रित आणि शंभर स्नातकांमध्ये, मोठ्या संकटातून वाचवते.

गृहस्थानां सहस्रेण वानप्रस्थशतेन च। ब्रह्मचारिसहस्रेण योगी ह्येको विशिष्यते ।। १०.

हजार गृहस्थांमध्ये, शंभर वानप्रस्थांमध्ये आणि हजार ब्रह्मचारींमध्ये एक योगी श्रेष्ठ असतो.

नास्तिको वा विकर्मा वा सङ्कीर्णस्तस्करोऽपि वा। नान्यत्र कारणं दानं योगेष्वाह प्रजापतिः ।। १०.

कोणताही नास्तिक, पापी, मिश्र जातीचा किंवा चोर असला तरी, योग्यांना दान देण्याशिवाय दुसरे कारण नाही, असे प्रजापती म्हणतात.

पितरस्तस्य तुष्यन्ति सुवृष्टेनेव कर्षकाः। पुत्रो वाप्यथ वा पौत्रो ध्यानिनं भोजयिष्यति ।। १०.

जसा शेतकऱ्यांना चांगल्या पावसामुळे आनंद होतो, तसा ध्यान करणाऱ्याला पुत्र किंवा नातू जेवू घालत असेल तर पितरही तृप्त होतात.

अलाभे ध्यानिभिक्षूणां भोजयेद्ब्रह्मचारिणौ । तदलाभेप्युदासीनं गृहस्थमपि भोजयेत् ।। १०.

जर ध्यान करणारे किंवा भिक्षुक मिळाले नाहीत, तर ब्रह्मचारींना जेवू घालावे; तेही न मिळाल्यास उदासीन किंवा गृहस्थालाही जेवू घालावे.

यस्तिष्ठेदेकपादेन वायुभक्षः शतं समाः । ध्यानयोगी परस्तस्मादिति ब्रह्मानुशासनम् ।। १०.

जो एक पायावर उभा राहून शंभर वर्षे वायूवर जगतो, त्याच्याही पुढे ध्यानयोगी श्रेष्ठ असतो, असे ब्रह्मदेवांचे आदेश आहे.

सिद्धा हि विप्ररूपेण चरन्ति पृथिवीमिमाम्। तस्मादतिथिमायान्तमभिगच्छेत्कृताञ्जलिः ।। १०.

सिद्ध पुरुष ब्राह्मणांच्या रूपात या पृथ्वीवर वावरतात. म्हणून जो अतिथी येतो त्याचे हात जोडून स्वागत करावे.

पूजयेच्चार्घ्यपात्रेण वेश्मना भोजनेन च। ऊर्वोः सागरपर्यन्तां देवा योगेश्वराः सदा। नानारूपैश्चरन्त्येते प्रजा धर्मेण पालयन् ।। १०.

त्याचा आदर पाण्याच्या पात्राने, घरच्या पाहुणचाराने आणि जेवणाने करावा. समुद्राच्या काठापासून उत्तरेपर्यंत योगेश्वर देव विविध रूपांनी नेहमी फिरतात आणि धर्माने लोकांचे रक्षण करतात.

तस्माद्दद्याच्च वै दानं विप्रायातिथये नरः। प्रदानानि प्रवक्ष्यामि फलञ्चैषां तथैव च ।। १०.

म्हणून मनुष्याने ब्राह्मण आणि अतिथी यांना दान द्यावे. मी आता त्या दानांचे प्रकार आणि त्यांचे फळ सांगतो.

अश्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च। पुण्डरीकसहस्रेण योगिष्वावसथो वरम् ।। १०.

योग्यांसाठी निवासस्थान देणे हे हजार अश्वमेध, शंभर राजसूय आणि हजार कमळ अर्पण यापेक्षा श्रेष्ठ आहे.

आद्य एष गणः प्रोक्तः पितॄणाममितौजसाम्। भावयन्सप्तकालान्वै स्थित एष गणस्तदा ।। १०.

अमित तेज असलेल्या पितरांचा हा पहिला गण सांगितला. हे सात काळांचे पालन करतात आणि त्यातच स्थिर आहेत.

अत ऊरद्ध्वं प्रवक्ष्यामि सर्वान् पितृगणान्पुनः । सन्ततिं संस्थितिञ्चैव भावनाञ्च यथाक्रमम् ।। १०.

आता मी सर्व पितृगण, त्यांची संतती, त्यांची स्थिती आणि त्यांची भावना योग्य क्रमाने सांगतो.

सप्त मेधावतां श्रेष्ठाः स्वर्गे पितृगणाः स्मृताः। चत्वारो मूर्तिमन्तश्च त्रयस्तेषाममूर्त्तयः। तेषां लोकविसर्गन्तु कीर्त्तयिष्ये निबोधत ।। ११.

स्वर्गात मेधावींत श्रेष्ठ असे सात पितृगण मानले गेले आहेत. त्यापैकी चार साकार आहेत आणि तीन निराकार आहेत. त्यांच्या लोकांची निर्मिती मी सांगतो, ऐका.

या वै दुहितरस्तेषां दोहित्राश्चैव ये स्मृताः। धर्ममूर्त्तिधरास्तेषां ये त्रयः परमा गणाः ।। ११.

त्यांच्या कन्या आणि नात्या स्मरणात आहेत. त्यांच्यात धर्मरूप धारण करणारे तीन सर्वोच्च गण आहेत.

नामानि लोकसर्गञ्च तेषां वक्ष्ये समासतः। लोका विरजसो नाम्ना यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः ।। ११.

त्यांची नावे आणि त्यांच्या लोकांची निर्मिती मी थोडक्यात सांगतो. विरज नावाच्या लोकांमध्ये तेजस्वी लोक वास करतात.

अमूर्त्तयः पितृगणाः पुत्रास्ते वै प्रजापतेः। विरजस्य द्विजाः श्रेष्ठा वैराजा इति विश्रुताः । एष वै प्रथमः कल्पो वैराजानां प्रकीर्त्तितः ।। ११.

पितरांचा समुदाय हे निराकार आहेत; हे सर्व विरज नावाच्या प्रजापतीचे पुत्र आहेत, हे द्विजश्रेष्ठ. त्यांना 'वैराज' म्हणून प्रसिद्धी आहे. वैराजांचा हा पहिला कल्प मानला जातो.

तेषान्तु मानसी कन्या मेना नाम महागिरेः। पत्नी हिमवतः शुभ्र यस्यां मैनाक उच्यते ।। ११.

त्यांच्यातील एक मानसकन्या म्हणजे मेना, ती महापर्वताची कन्या होती. ही शुभ्र मेना हिमवताची पत्नी झाली आणि तिच्या पोटी मैनाक नावाचा पुत्र जन्माला आला.

जातः सर्वैषधिधरः सर्वरत्नाकरात्मवान्। पर्वतः प्रवरः पुण्यः क्रौञ्चस्तस्यात्मजोऽभवत् ।। ११.

मैनाक सर्व पर्वतांचा अधिपती झाला, त्याच्यात सर्व रत्ने सामावलेली होती. तो अत्यंत पुण्यवान आणि श्रेष्ठ पर्वत ठरला. त्याचा पुत्र क्रौंच झाला.

तिस्रः कन्यास्तु मेनायां जनयामास शैलराट्। अपर्णामेकपर्णाञ्च तृतीयामेकपाटलाम् ।। ११.

शैलराजाने मेना हिच्या पोटी तीन कन्या जन्माला घातल्या – अपर्णा, एकपर्णा आणि तिसरी एकपाटला.

आश्रिते द्वे ह्यपर्णा तु अनिकेता तपोऽचरत्। न्यग्रोधमेकपर्णी तु पाटलामेकपाटला। शतं वर्षसहस्राणि दुश्चरं देवदानवैः ष।। ११.

त्यातील अपर्णा हिने घरदार सोडून कठोर तपश्चर्या स्वीकारली; एकपर्णा वटवृक्षाखाली राहत असे, आणि एकपाटला पाटलाच्या झाडाखाली. या तिघींनी देव आणि दानवांनाही कठीण वाटेल अशी शंभर हजार वर्षे तपश्चर्या केली.

आहारमेकपर्णेन एकपर्णी समाचरत्। पाटलेनैव चैकेन विदध्यादेकपाटला ।। ११.

एकपर्णा फक्त एका पानावर आपला आहार करत असे; एकपाटला फक्त एका पाटलाच्या फुलावर जगत असे.

पूर्णे पूर्णे सहस्रे द्वे आहारं वै प्रजक्रतुः । एका तत्र निराहारा तां माता प्रत्यभाषत ।। ११.

प्रत्येक दोन हजार वर्षांनी त्या आहार घेत असत; पण त्यातील एकीने मात्र काहीच खाल्ले नाही, तेव्हा तिच्या आईने तिला हाक मारली.

निषेधयन्ती ह्युमेति माता स्रेहेन दुःखिता। सा तथोक्ततया देवी मात्रा दुश्चरचारिणी ।। ११.

आईने प्रेमाने आणि दुःखाने तिला 'उ' असे म्हणत थांबवले; आईच्या या शब्दामुळे ती देवी, जी कठोर तपश्चर्या करणारी होती—

उमेति सा महाभागा त्रिषु लोकेषु विश्रुता । तथेति नाम्ना तेनासौ निरुक्ता कर्मणा शुभा ।। ११.

ती महाभाग्यवती तीनही लोकांत 'उमा' या नावाने प्रसिद्ध झाली; म्हणून तिला तिच्या शुभ कर्मामुळे 'उमा' असे म्हणतात.

एतत्तु त्रिकुमारीकं जगत्स्यास्यति शाश्वतम्। एतासां तपसा दृप्तं यावद्भूमिद्धरिष्यति ।। ११.

ही तीन कुमारिका जगात सदैव राहतील; त्यांच्या तपामुळे पृथ्वी टिकून राहील, जोपर्यंत ती आहे तोपर्यंत.

तपःशरीरास्ताः सर्वास्तिस्रो योगबलान्विताः। देव्यस्ताः सुमहाभागाः सर्व्वाश्च स्थिरयौवनाः ।। ११.

या तिघींची शरीरे तपाने घडली आहेत, त्या योगशक्तीने युक्त आहेत, त्या सर्व देवी अत्यंत भाग्यशाली आणि नेहमी तरुण राहतात.

सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वा श्चैवोर्द्ध्वरेतसः। उमा तासां वरिष्ठा च श्रेष्ठा च वरवर्णिनी ।। ११.

या सर्व ब्रह्मविद्या सांगणाऱ्या आहेत, सर्व उन्नत व्रताच्या आहेत; त्यात उमा सर्वांत श्रेष्ठ, सुंदर आणि उत्तम आहे.