वायुपुराणम्

उपरिष्टात्रयस्तेषां वर्त्तन्ते भावमूर्त्तयः। तेषामधस्ताद्वर्त्तन्ते चत्वारः सूक्षममूर्त्तयः ।। १०.

त्यांच्या वरच्या स्थानी तीन साकार रूपधारी आहेत; तर त्यांच्या खाली चार सूक्ष्म, निर्गुण रूपात आहेत.

ततो देवास्ततो भूमिरेषा लोकपरम्परा। लोके वर्त्तन्ति ते ह्यस्मिंस्तेभ्यः पर्जन्यसम्भवः । वृष्टिर्भवति तैर्वृष्ट्या लोकानां सम्भवः पुनः ।। १०.

त्या देवांपासून पृथ्वी निर्माण झाली, आणि हीच लोकांची परंपरा आहे; ते या जगात वास करतात, आणि त्यांच्यापासून पाऊस पडतो. त्या पावसामुळे पुन्हा जगांची निर्मिती होते.

आप्याययन्ति ते यस्मात्सोमञ्चान्नञ्च योगतः। ऊचुस्तान्वै पितॄंस्तस्माल्लोकानां लोकसत्तमाः ।। १०.

योगाच्या बळावर ते सोम आणि अन्न वाढवतात; म्हणूनच श्रेष्ठ लोकांनी पितरांना असे सांगितले.

मनोजवाः स्वधाभक्षाः सर्वकामपरिच्छदाः। लोभमोहभयापेता निश्चिताः शोकवर्जिताः ।। १०.

ते मनासारखे वेगवान, स्वधा अन्नावर उपजीविका करणारे, सर्व इच्छांनी संपन्न, लोभ, मोह आणि भीतीपासून मुक्त, ठाम आणि शोकविरहित आहेत.

एते योगं परित्यज्य प्राप्ता लोकान्सुदर्शनान्। दिव्याः पुण्या महात्मानो विपाप्मानो भवन्त्युत ।। १०.

योग सोडून, ते सुंदर लोकांमध्ये पोहोचतात; दिव्य, पुण्यवान, महान आत्मा आणि पापरहित होतात.

ततो युगसहस्रान्ते जायन्ते ब्रह्मवादिनः। प्रतिलभ्य पुनर्योगं मोक्षं गच्छन्त्यमूर्त्तयः ।। १०.

मग हजारो युगांच्या शेवटी ब्रह्मज्ञानी जन्म घेतात; पुन्हा योग मिळवून, निर्गुण अवस्था गाठून ते मुक्तीला जातात.

व्यक्ताव्यक्तं परित्यज्य महायोगबलेन वा । नश्यन्त्युल्केव गगने क्षीणविद्युत्प्रभेव च ।। १०.

व्यक्त आणि अव्यक्त या दोन्ही गोष्टी सोडून, महान योगशक्तीने ते आकाशातील उल्केसारखे किंवा क्षीण वीजेसारखे नाहीसे होतात.

उत्सृज्य देहजातानि महायोगबलेन च। निराख्योपाख्यतां यान्ति सरितः सागरे यथा ।। १०.

रूपातून जन्मलेली देहे टाकून, महान योगशक्तीने ते नाव आणि ओळख सोडून जातात, जशी नद्या समुद्रात विलीन होतात.

क्रियया गुरुपूजाभिर्ये च कुर्वन्ति नित्यशः। ताभिराप्याययन्त्येते पितरो योगवर्द्धनाः ।। १०.

जे नेहमी कृती आणि वडिलधाऱ्यांची पूजा करतात, त्यांच्या त्या कृतींमुळे पितरांचे पोषण होते आणि त्यांचा योग वाढतो.

श्राद्धे प्रीताः पुनः सोमं पितरो योगमास्थिताः। आप्याययन्ति योगेन त्रैलोक्यं येन जीवति ।। १०.

श्राद्धामुळे पितर संतुष्ट होतात आणि योगाने एकत्र येतात. ते आपल्या योगशक्तीने सोमाचा पोषण करतात, ज्यामुळे तीनही लोक जगतात.

तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगिभ्यो यत्नतः सदा। पितॄणां हि बलं योगो योगात्सोमः प्रवर्त्तते ।। १०.

म्हणून नेहमी काळजीपूर्वक योगींना श्राद्ध अर्पण करावे. कारण पितरांची शक्ती म्हणजे योग, आणि योगातूनच सोम निर्माण होतो.

सहस्रशस्तु विप्रान्वै भोजयेद्यावदागतान् १०.

जेवढे ब्राह्मण आले असतील, त्यांना हजारोंनी जेवू घालावे.

कल्पितानां सहस्रेण स्नातकानां शतेन च। योगाचार्येण यद्भुक्तं त्रायते महतो भयात् ।। १०.

योगाचार्याने जेवलेले अन्न, हजार निमंत्रित आणि शंभर स्नातकांमध्ये, मोठ्या संकटातून वाचवते.

गृहस्थानां सहस्रेण वानप्रस्थशतेन च। ब्रह्मचारिसहस्रेण योगी ह्येको विशिष्यते ।। १०.

हजार गृहस्थांमध्ये, शंभर वानप्रस्थांमध्ये आणि हजार ब्रह्मचारींमध्ये एक योगी श्रेष्ठ असतो.

नास्तिको वा विकर्मा वा सङ्कीर्णस्तस्करोऽपि वा। नान्यत्र कारणं दानं योगेष्वाह प्रजापतिः ।। १०.

कोणताही नास्तिक, पापी, मिश्र जातीचा किंवा चोर असला तरी, योग्यांना दान देण्याशिवाय दुसरे कारण नाही, असे प्रजापती म्हणतात.

पितरस्तस्य तुष्यन्ति सुवृष्टेनेव कर्षकाः। पुत्रो वाप्यथ वा पौत्रो ध्यानिनं भोजयिष्यति ।। १०.

जसा शेतकऱ्यांना चांगल्या पावसामुळे आनंद होतो, तसा ध्यान करणाऱ्याला पुत्र किंवा नातू जेवू घालत असेल तर पितरही तृप्त होतात.

अलाभे ध्यानिभिक्षूणां भोजयेद्ब्रह्मचारिणौ । तदलाभेप्युदासीनं गृहस्थमपि भोजयेत् ।। १०.

जर ध्यान करणारे किंवा भिक्षुक मिळाले नाहीत, तर ब्रह्मचारींना जेवू घालावे; तेही न मिळाल्यास उदासीन किंवा गृहस्थालाही जेवू घालावे.

यस्तिष्ठेदेकपादेन वायुभक्षः शतं समाः । ध्यानयोगी परस्तस्मादिति ब्रह्मानुशासनम् ।। १०.

जो एक पायावर उभा राहून शंभर वर्षे वायूवर जगतो, त्याच्याही पुढे ध्यानयोगी श्रेष्ठ असतो, असे ब्रह्मदेवांचे आदेश आहे.

सिद्धा हि विप्ररूपेण चरन्ति पृथिवीमिमाम्। तस्मादतिथिमायान्तमभिगच्छेत्कृताञ्जलिः ।। १०.

सिद्ध पुरुष ब्राह्मणांच्या रूपात या पृथ्वीवर वावरतात. म्हणून जो अतिथी येतो त्याचे हात जोडून स्वागत करावे.

पूजयेच्चार्घ्यपात्रेण वेश्मना भोजनेन च। ऊर्वोः सागरपर्यन्तां देवा योगेश्वराः सदा। नानारूपैश्चरन्त्येते प्रजा धर्मेण पालयन् ।। १०.

त्याचा आदर पाण्याच्या पात्राने, घरच्या पाहुणचाराने आणि जेवणाने करावा. समुद्राच्या काठापासून उत्तरेपर्यंत योगेश्वर देव विविध रूपांनी नेहमी फिरतात आणि धर्माने लोकांचे रक्षण करतात.

तस्माद्दद्याच्च वै दानं विप्रायातिथये नरः। प्रदानानि प्रवक्ष्यामि फलञ्चैषां तथैव च ।। १०.

म्हणून मनुष्याने ब्राह्मण आणि अतिथी यांना दान द्यावे. मी आता त्या दानांचे प्रकार आणि त्यांचे फळ सांगतो.

अश्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च। पुण्डरीकसहस्रेण योगिष्वावसथो वरम् ।। १०.

योग्यांसाठी निवासस्थान देणे हे हजार अश्वमेध, शंभर राजसूय आणि हजार कमळ अर्पण यापेक्षा श्रेष्ठ आहे.

आद्य एष गणः प्रोक्तः पितॄणाममितौजसाम्। भावयन्सप्तकालान्वै स्थित एष गणस्तदा ।। १०.

अमित तेज असलेल्या पितरांचा हा पहिला गण सांगितला. हे सात काळांचे पालन करतात आणि त्यातच स्थिर आहेत.

अत ऊरद्ध्वं प्रवक्ष्यामि सर्वान् पितृगणान्पुनः । सन्ततिं संस्थितिञ्चैव भावनाञ्च यथाक्रमम् ।। १०.

आता मी सर्व पितृगण, त्यांची संतती, त्यांची स्थिती आणि त्यांची भावना योग्य क्रमाने सांगतो.

सप्त मेधावतां श्रेष्ठाः स्वर्गे पितृगणाः स्मृताः। चत्वारो मूर्तिमन्तश्च त्रयस्तेषाममूर्त्तयः। तेषां लोकविसर्गन्तु कीर्त्तयिष्ये निबोधत ।। ११.

स्वर्गात मेधावींत श्रेष्ठ असे सात पितृगण मानले गेले आहेत. त्यापैकी चार साकार आहेत आणि तीन निराकार आहेत. त्यांच्या लोकांची निर्मिती मी सांगतो, ऐका.

या वै दुहितरस्तेषां दोहित्राश्चैव ये स्मृताः। धर्ममूर्त्तिधरास्तेषां ये त्रयः परमा गणाः ।। ११.

त्यांच्या कन्या आणि नात्या स्मरणात आहेत. त्यांच्यात धर्मरूप धारण करणारे तीन सर्वोच्च गण आहेत.

नामानि लोकसर्गञ्च तेषां वक्ष्ये समासतः। लोका विरजसो नाम्ना यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः ।। ११.

त्यांची नावे आणि त्यांच्या लोकांची निर्मिती मी थोडक्यात सांगतो. विरज नावाच्या लोकांमध्ये तेजस्वी लोक वास करतात.

अमूर्त्तयः पितृगणाः पुत्रास्ते वै प्रजापतेः। विरजस्य द्विजाः श्रेष्ठा वैराजा इति विश्रुताः । एष वै प्रथमः कल्पो वैराजानां प्रकीर्त्तितः ।। ११.

पितरांचा समुदाय हे निराकार आहेत; हे सर्व विरज नावाच्या प्रजापतीचे पुत्र आहेत, हे द्विजश्रेष्ठ. त्यांना 'वैराज' म्हणून प्रसिद्धी आहे. वैराजांचा हा पहिला कल्प मानला जातो.

तेषान्तु मानसी कन्या मेना नाम महागिरेः। पत्नी हिमवतः शुभ्र यस्यां मैनाक उच्यते ।। ११.

त्यांच्यातील एक मानसकन्या म्हणजे मेना, ती महापर्वताची कन्या होती. ही शुभ्र मेना हिमवताची पत्नी झाली आणि तिच्या पोटी मैनाक नावाचा पुत्र जन्माला आला.