वायुपुराणम्

द्यौरन्तरिक्षं पृथिवी नक्षत्राणि दिशस्तथा। सूर्याचन्द्रमसौ चैव तथाहोरात्रमेव च ।। १०.

आकाश, अंतरिक्ष, पृथ्वी, तारे, दिशा, सूर्य-चंद्र, आणि दिवस-रात्र—हे सर्व.

न बभूवुस्तदा तात तमोभूतमिदं जगत्। ब्रह्मैको दुश्चरं तत्र चचार परमं तपः ।। १०.

त्या काळी, बाळा, काहीच नव्हतं; हे जग अंधारानं व्यापलेलं होतं. फक्त ब्रह्माच अस्तित्वात होतं आणि तो तिथे कठोर तप करत होता.

शंयुस्तमब्रवीद्भूयः पितरं ब्रह्मवित्तमम्। सर्वदैव व्रतस्नातं सर्वज्ञानविदांवरम् ।। १०.

शम्यूने पुन्हा आपल्या वडिलांना, जे ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ, नेहमी व्रतांनी पावन आणि सर्व ज्ञानात सर्वोत्तम होते, असे विचारले.

कीदृशं सर्वभूते शस्तपस्तेपे प्रजापतिः। एवमुक्तो बृहत्तेजा बृहस्पतिरुवाच तम् ।। १०.

प्रजापतीनं सर्व जीवांसाठी कसं तप केलं होतं? असं विचारल्यावर तेजस्वी बृहस्पती त्याला उत्तर देऊ लागले.

सर्वेषां तपसां युक्तिस्तपोयोगमनुत्तमम्। ध्यायंस्तदा तद्भगवांस्तेन लोकनवासृजत् ।। १०.

सर्व तपांचं सार म्हणजे श्रेष्ठ तपयोग. त्या वेळी त्या भगवंतानं ध्यान केलं आणि त्या योगानं जगांची नव्यानं निर्मिती केली.

भूतभव्यानि ज्ञानानि लोकान्वेदांश्च कृत्स्नशः। योगमाविश्य तत्सृष्टं ब्रह्मणा योगचक्षुषा ।। १०.

भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील सर्व ज्ञान, सर्व लोक आणि संपूर्ण वेद — ब्रह्मानं योगदृष्टीने त्यांची निर्मिती केली.

लोकाः सान्तानिका नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः। ते वैराजा इति ख्याता देवानां दिवि देवताः ।। १०.

संतानिक नावाचे लोक म्हणजे जिथे तेजस्वी देवता वास करतात; हेच विराज म्हणून ओळखले जातात, स्वर्गातील देवतांमध्ये श्रेष्ठ.

योगेन तपसा युक्तः पूर्वमेव तदा प्रभुः। देवानसृजत ब्रह्मा योगं युक्त्वा सनातनम् ।। १०.

पूर्वी प्रभूंनी योग आणि तप यांच्या साहाय्याने देवांची निर्मिती केली; ब्रह्मा नेहमीच्या योगात स्थित राहून त्यांना उत्पन्न केले.

आदिदेवा इति ख्याता महासत्त्वा महौजसः। सर्वकामप्रदाः पूज्या देवदानवमानवैः ।। १०.

हे आदिदेव म्हणून प्रसिद्ध आहेत, मोठ्या सामर्थ्याचे आणि तेजाचे; सर्व इच्छा पूर्ण करणारे आणि देव, दानव, माणसे यांच्याकडून पूजले जाणारे.

तेषां सप्त समाख्याता गणास्त्रैलोक्यपूजिताः । अमूर्त्तयस्त्रयस्तेषां चत्वारस्तु सुमूर्त्तयः ।। १०.

त्यांच्यात सात गण सांगितले आहेत, जे त्रैलोक्यात पूजले जातात; त्यातील तीन निर्गुण, तर चार सुंदर रूपधारी आहेत.

उपरिष्टात्रयस्तेषां वर्त्तन्ते भावमूर्त्तयः। तेषामधस्ताद्वर्त्तन्ते चत्वारः सूक्षममूर्त्तयः ।। १०.

त्यांच्या वरच्या स्थानी तीन साकार रूपधारी आहेत; तर त्यांच्या खाली चार सूक्ष्म, निर्गुण रूपात आहेत.

ततो देवास्ततो भूमिरेषा लोकपरम्परा। लोके वर्त्तन्ति ते ह्यस्मिंस्तेभ्यः पर्जन्यसम्भवः । वृष्टिर्भवति तैर्वृष्ट्या लोकानां सम्भवः पुनः ।। १०.

त्या देवांपासून पृथ्वी निर्माण झाली, आणि हीच लोकांची परंपरा आहे; ते या जगात वास करतात, आणि त्यांच्यापासून पाऊस पडतो. त्या पावसामुळे पुन्हा जगांची निर्मिती होते.

आप्याययन्ति ते यस्मात्सोमञ्चान्नञ्च योगतः। ऊचुस्तान्वै पितॄंस्तस्माल्लोकानां लोकसत्तमाः ।। १०.

योगाच्या बळावर ते सोम आणि अन्न वाढवतात; म्हणूनच श्रेष्ठ लोकांनी पितरांना असे सांगितले.

मनोजवाः स्वधाभक्षाः सर्वकामपरिच्छदाः। लोभमोहभयापेता निश्चिताः शोकवर्जिताः ।। १०.

ते मनासारखे वेगवान, स्वधा अन्नावर उपजीविका करणारे, सर्व इच्छांनी संपन्न, लोभ, मोह आणि भीतीपासून मुक्त, ठाम आणि शोकविरहित आहेत.

एते योगं परित्यज्य प्राप्ता लोकान्सुदर्शनान्। दिव्याः पुण्या महात्मानो विपाप्मानो भवन्त्युत ।। १०.

योग सोडून, ते सुंदर लोकांमध्ये पोहोचतात; दिव्य, पुण्यवान, महान आत्मा आणि पापरहित होतात.

ततो युगसहस्रान्ते जायन्ते ब्रह्मवादिनः। प्रतिलभ्य पुनर्योगं मोक्षं गच्छन्त्यमूर्त्तयः ।। १०.

मग हजारो युगांच्या शेवटी ब्रह्मज्ञानी जन्म घेतात; पुन्हा योग मिळवून, निर्गुण अवस्था गाठून ते मुक्तीला जातात.

व्यक्ताव्यक्तं परित्यज्य महायोगबलेन वा । नश्यन्त्युल्केव गगने क्षीणविद्युत्प्रभेव च ।। १०.

व्यक्त आणि अव्यक्त या दोन्ही गोष्टी सोडून, महान योगशक्तीने ते आकाशातील उल्केसारखे किंवा क्षीण वीजेसारखे नाहीसे होतात.

उत्सृज्य देहजातानि महायोगबलेन च। निराख्योपाख्यतां यान्ति सरितः सागरे यथा ।। १०.

रूपातून जन्मलेली देहे टाकून, महान योगशक्तीने ते नाव आणि ओळख सोडून जातात, जशी नद्या समुद्रात विलीन होतात.

क्रियया गुरुपूजाभिर्ये च कुर्वन्ति नित्यशः। ताभिराप्याययन्त्येते पितरो योगवर्द्धनाः ।। १०.

जे नेहमी कृती आणि वडिलधाऱ्यांची पूजा करतात, त्यांच्या त्या कृतींमुळे पितरांचे पोषण होते आणि त्यांचा योग वाढतो.

श्राद्धे प्रीताः पुनः सोमं पितरो योगमास्थिताः। आप्याययन्ति योगेन त्रैलोक्यं येन जीवति ।। १०.

श्राद्धामुळे पितर संतुष्ट होतात आणि योगाने एकत्र येतात. ते आपल्या योगशक्तीने सोमाचा पोषण करतात, ज्यामुळे तीनही लोक जगतात.

तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगिभ्यो यत्नतः सदा। पितॄणां हि बलं योगो योगात्सोमः प्रवर्त्तते ।। १०.

म्हणून नेहमी काळजीपूर्वक योगींना श्राद्ध अर्पण करावे. कारण पितरांची शक्ती म्हणजे योग, आणि योगातूनच सोम निर्माण होतो.

सहस्रशस्तु विप्रान्वै भोजयेद्यावदागतान् १०.

जेवढे ब्राह्मण आले असतील, त्यांना हजारोंनी जेवू घालावे.

कल्पितानां सहस्रेण स्नातकानां शतेन च। योगाचार्येण यद्भुक्तं त्रायते महतो भयात् ।। १०.

योगाचार्याने जेवलेले अन्न, हजार निमंत्रित आणि शंभर स्नातकांमध्ये, मोठ्या संकटातून वाचवते.

गृहस्थानां सहस्रेण वानप्रस्थशतेन च। ब्रह्मचारिसहस्रेण योगी ह्येको विशिष्यते ।। १०.

हजार गृहस्थांमध्ये, शंभर वानप्रस्थांमध्ये आणि हजार ब्रह्मचारींमध्ये एक योगी श्रेष्ठ असतो.

नास्तिको वा विकर्मा वा सङ्कीर्णस्तस्करोऽपि वा। नान्यत्र कारणं दानं योगेष्वाह प्रजापतिः ।। १०.

कोणताही नास्तिक, पापी, मिश्र जातीचा किंवा चोर असला तरी, योग्यांना दान देण्याशिवाय दुसरे कारण नाही, असे प्रजापती म्हणतात.

पितरस्तस्य तुष्यन्ति सुवृष्टेनेव कर्षकाः। पुत्रो वाप्यथ वा पौत्रो ध्यानिनं भोजयिष्यति ।। १०.

जसा शेतकऱ्यांना चांगल्या पावसामुळे आनंद होतो, तसा ध्यान करणाऱ्याला पुत्र किंवा नातू जेवू घालत असेल तर पितरही तृप्त होतात.

अलाभे ध्यानिभिक्षूणां भोजयेद्ब्रह्मचारिणौ । तदलाभेप्युदासीनं गृहस्थमपि भोजयेत् ।। १०.

जर ध्यान करणारे किंवा भिक्षुक मिळाले नाहीत, तर ब्रह्मचारींना जेवू घालावे; तेही न मिळाल्यास उदासीन किंवा गृहस्थालाही जेवू घालावे.

यस्तिष्ठेदेकपादेन वायुभक्षः शतं समाः । ध्यानयोगी परस्तस्मादिति ब्रह्मानुशासनम् ।। १०.

जो एक पायावर उभा राहून शंभर वर्षे वायूवर जगतो, त्याच्याही पुढे ध्यानयोगी श्रेष्ठ असतो, असे ब्रह्मदेवांचे आदेश आहे.

सिद्धा हि विप्ररूपेण चरन्ति पृथिवीमिमाम्। तस्मादतिथिमायान्तमभिगच्छेत्कृताञ्जलिः ।। १०.

सिद्ध पुरुष ब्राह्मणांच्या रूपात या पृथ्वीवर वावरतात. म्हणून जो अतिथी येतो त्याचे हात जोडून स्वागत करावे.