वायुपुराणम्

कियन्तो वै पितृगणाः कस्मिन्काले च ते गणाः । वर्त्तन्ते देवप्रवरा देवानां सोमवर्द्धनाः ।। १०.

पितरांचे किती गण आहेत आणि हे गण कोणत्या काळात असतात, हे देवांमध्ये सोमाचे पोषण करणारे श्रेष्ठ देवहो, सांगा.

एतद्वोऽहं प्रवक्ष्यामि पितृसर्गमनुत्तमम्। शंयुः पप्रच्छ यत्पूर्वं पितरं वै बृहस्पतिम् ।। १०.

मी तुम्हाला पितरांची सर्वोच्च उत्पत्ती सांगतो, जी शंयुने पूर्वी बृहस्पतीला विचारली होती.

बृहस्पतिमुपासीनं सर्वज्ञानार्थकोविदम्। पुत्रः शंयुरिमं प्रश्नं पप्रच्छ विनयान्वितः ।। १०.

सर्व ज्ञानात निपुण असलेल्या बृहस्पतीकडे शंयु पुत्र विनयाने गेला आणि त्याने हा प्रश्न विचारला.

क एते पितरो नाम कियन्तः के च नामतः। समुद्भूताः कथञ्चैते पितृत्वं समुपागताः ।। १०.

हे पितर कोण आहेत, त्यांची नावे काय, आणि ते किती आहेत? ते कसे उत्पन्न झाले आणि पितरपद कसे मिळवले?

कस्माच्च पितरं पूर्वं यज्ञे युज्यन्ति नित्यशः। क्रियाश्च सर्वा वर्त्तन्ते श्राद्धपूर्वा महात्मनाम् ।। १०.

पूर्वीपासून पितर यज्ञात का सहभागी होतात आणि महात्म्यांच्या सर्व क्रिया श्राद्धानेच का सुरू होतात?

कस्मै श्राद्धानि देयानि किञ्च दत्तं महाफलम्। केषु वाप्यक्षयं श्राद्धं तीर्थेषु च नदीषु च ।। १०.

श्राद्ध कोणासाठी द्यावे, दिल्याचे मोठे फळ काय, आणि कोणत्या तीर्थक्षेत्री व नद्यांमध्ये श्राद्ध अक्षय राहते?

केषु वै सर्वमाप्नोति श्राद्धं कृत्वा द्विजोत्तमः। कश्च कालो भवेच्च्राद्धे विधिः कश्चानुवर्त्तते ।। १०.

कोणत्या ठिकाणी द्विजश्रेष्ठाने श्राद्ध केल्यावर सर्व काही मिळते? श्राद्धासाठी योग्य काळ कोणता आणि कोणती पद्धत पाळावी?

एतदिच्छामि भगवन् विस्तरेण यथातथम्। व्याख्यातुमानुपूर्व्येण यत्र चोदाहृतं मया ।। १०.

भगवन्, मी विचारलेले सर्व प्रश्न कृपया सविस्तर आणि योग्य क्रमाने समजावून सांगा.

बृहस्पतिरिदं सम्यगेवं पृष्टो महामतिः। व्याजहारानुपूर्व्येण प्रश्नं प्रश्नविदां वरः ।। १०.

महामती बृहस्पती, उत्तम प्रश्न विचारल्यावर, प्रश्नांची उत्तरे योग्य क्रमाने सांगू लागले.

कथयिष्यामि ते तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि। विनयेन यथान्यायं गम्भीरं प्रश्नमुत्तमम् ।। १०.

तू मला जे गंभीर आणि उत्तम प्रश्न विनयाने विचारलेस, ते मी तुला योग्य क्रमाने सांगतो.

द्यौरन्तरिक्षं पृथिवी नक्षत्राणि दिशस्तथा। सूर्याचन्द्रमसौ चैव तथाहोरात्रमेव च ।। १०.

आकाश, अंतरिक्ष, पृथ्वी, तारे, दिशा, सूर्य-चंद्र, आणि दिवस-रात्र—हे सर्व.

न बभूवुस्तदा तात तमोभूतमिदं जगत्। ब्रह्मैको दुश्चरं तत्र चचार परमं तपः ।। १०.

त्या काळी, बाळा, काहीच नव्हतं; हे जग अंधारानं व्यापलेलं होतं. फक्त ब्रह्माच अस्तित्वात होतं आणि तो तिथे कठोर तप करत होता.

शंयुस्तमब्रवीद्भूयः पितरं ब्रह्मवित्तमम्। सर्वदैव व्रतस्नातं सर्वज्ञानविदांवरम् ।। १०.

शम्यूने पुन्हा आपल्या वडिलांना, जे ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ, नेहमी व्रतांनी पावन आणि सर्व ज्ञानात सर्वोत्तम होते, असे विचारले.

कीदृशं सर्वभूते शस्तपस्तेपे प्रजापतिः। एवमुक्तो बृहत्तेजा बृहस्पतिरुवाच तम् ।। १०.

प्रजापतीनं सर्व जीवांसाठी कसं तप केलं होतं? असं विचारल्यावर तेजस्वी बृहस्पती त्याला उत्तर देऊ लागले.

सर्वेषां तपसां युक्तिस्तपोयोगमनुत्तमम्। ध्यायंस्तदा तद्भगवांस्तेन लोकनवासृजत् ।। १०.

सर्व तपांचं सार म्हणजे श्रेष्ठ तपयोग. त्या वेळी त्या भगवंतानं ध्यान केलं आणि त्या योगानं जगांची नव्यानं निर्मिती केली.

भूतभव्यानि ज्ञानानि लोकान्वेदांश्च कृत्स्नशः। योगमाविश्य तत्सृष्टं ब्रह्मणा योगचक्षुषा ।। १०.

भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील सर्व ज्ञान, सर्व लोक आणि संपूर्ण वेद — ब्रह्मानं योगदृष्टीने त्यांची निर्मिती केली.

लोकाः सान्तानिका नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः। ते वैराजा इति ख्याता देवानां दिवि देवताः ।। १०.

संतानिक नावाचे लोक म्हणजे जिथे तेजस्वी देवता वास करतात; हेच विराज म्हणून ओळखले जातात, स्वर्गातील देवतांमध्ये श्रेष्ठ.

योगेन तपसा युक्तः पूर्वमेव तदा प्रभुः। देवानसृजत ब्रह्मा योगं युक्त्वा सनातनम् ।। १०.

पूर्वी प्रभूंनी योग आणि तप यांच्या साहाय्याने देवांची निर्मिती केली; ब्रह्मा नेहमीच्या योगात स्थित राहून त्यांना उत्पन्न केले.

आदिदेवा इति ख्याता महासत्त्वा महौजसः। सर्वकामप्रदाः पूज्या देवदानवमानवैः ।। १०.

हे आदिदेव म्हणून प्रसिद्ध आहेत, मोठ्या सामर्थ्याचे आणि तेजाचे; सर्व इच्छा पूर्ण करणारे आणि देव, दानव, माणसे यांच्याकडून पूजले जाणारे.

तेषां सप्त समाख्याता गणास्त्रैलोक्यपूजिताः । अमूर्त्तयस्त्रयस्तेषां चत्वारस्तु सुमूर्त्तयः ।। १०.

त्यांच्यात सात गण सांगितले आहेत, जे त्रैलोक्यात पूजले जातात; त्यातील तीन निर्गुण, तर चार सुंदर रूपधारी आहेत.

उपरिष्टात्रयस्तेषां वर्त्तन्ते भावमूर्त्तयः। तेषामधस्ताद्वर्त्तन्ते चत्वारः सूक्षममूर्त्तयः ।। १०.

त्यांच्या वरच्या स्थानी तीन साकार रूपधारी आहेत; तर त्यांच्या खाली चार सूक्ष्म, निर्गुण रूपात आहेत.

ततो देवास्ततो भूमिरेषा लोकपरम्परा। लोके वर्त्तन्ति ते ह्यस्मिंस्तेभ्यः पर्जन्यसम्भवः । वृष्टिर्भवति तैर्वृष्ट्या लोकानां सम्भवः पुनः ।। १०.

त्या देवांपासून पृथ्वी निर्माण झाली, आणि हीच लोकांची परंपरा आहे; ते या जगात वास करतात, आणि त्यांच्यापासून पाऊस पडतो. त्या पावसामुळे पुन्हा जगांची निर्मिती होते.

आप्याययन्ति ते यस्मात्सोमञ्चान्नञ्च योगतः। ऊचुस्तान्वै पितॄंस्तस्माल्लोकानां लोकसत्तमाः ।। १०.

योगाच्या बळावर ते सोम आणि अन्न वाढवतात; म्हणूनच श्रेष्ठ लोकांनी पितरांना असे सांगितले.

मनोजवाः स्वधाभक्षाः सर्वकामपरिच्छदाः। लोभमोहभयापेता निश्चिताः शोकवर्जिताः ।। १०.

ते मनासारखे वेगवान, स्वधा अन्नावर उपजीविका करणारे, सर्व इच्छांनी संपन्न, लोभ, मोह आणि भीतीपासून मुक्त, ठाम आणि शोकविरहित आहेत.

एते योगं परित्यज्य प्राप्ता लोकान्सुदर्शनान्। दिव्याः पुण्या महात्मानो विपाप्मानो भवन्त्युत ।। १०.

योग सोडून, ते सुंदर लोकांमध्ये पोहोचतात; दिव्य, पुण्यवान, महान आत्मा आणि पापरहित होतात.

ततो युगसहस्रान्ते जायन्ते ब्रह्मवादिनः। प्रतिलभ्य पुनर्योगं मोक्षं गच्छन्त्यमूर्त्तयः ।। १०.

मग हजारो युगांच्या शेवटी ब्रह्मज्ञानी जन्म घेतात; पुन्हा योग मिळवून, निर्गुण अवस्था गाठून ते मुक्तीला जातात.

व्यक्ताव्यक्तं परित्यज्य महायोगबलेन वा । नश्यन्त्युल्केव गगने क्षीणविद्युत्प्रभेव च ।। १०.

व्यक्त आणि अव्यक्त या दोन्ही गोष्टी सोडून, महान योगशक्तीने ते आकाशातील उल्केसारखे किंवा क्षीण वीजेसारखे नाहीसे होतात.

उत्सृज्य देहजातानि महायोगबलेन च। निराख्योपाख्यतां यान्ति सरितः सागरे यथा ।। १०.

रूपातून जन्मलेली देहे टाकून, महान योगशक्तीने ते नाव आणि ओळख सोडून जातात, जशी नद्या समुद्रात विलीन होतात.

क्रियया गुरुपूजाभिर्ये च कुर्वन्ति नित्यशः। ताभिराप्याययन्त्येते पितरो योगवर्द्धनाः ।। १०.

जे नेहमी कृती आणि वडिलधाऱ्यांची पूजा करतात, त्यांच्या त्या कृतींमुळे पितरांचे पोषण होते आणि त्यांचा योग वाढतो.