वायुपुराणम्

तेनैव वचसा पुत्रा ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। पुत्राः पितृत्त्वमाजग्मुः पुत्रत्वं पितरः पुनः ।। १०.

ब्रह्मदेवांच्या त्या शब्दामुळे, पुत्रांना पितृत्व मिळालं आणि पितरांना पुन्हा पुत्रत्व मिळालं.

तस्मात्ते पितरः पुत्राः पितृत्वे तेषु तत्स्मृतम् । एवं स्मृत्वा पितॄन् पुत्रान्पुत्राश्च पितरस्तथा। व्याजहार पुनर्ब्रह्मा पिदॄनात्मविवृद्धये ।। १०.

म्हणून हे पितर आणि पुत्र एकमेकांमध्ये पितृत्व आणि पुत्रत्व असं स्मरणात ठेवतात; असं लक्षात ठेवून, ब्रह्मदेवांनी पितरांच्या वाढीसाठी पुन्हा सांगितलं.

यो ह्यनिष्ट्वा पितॄञ्छ्राद्धे क्रियां काञिचित्करिष्यति। राक्षसा दानवाश्चैव फलं प्राप्स्यन्ति तस्य तत् ।। १०.

जो कोणी पितरांना श्राद्ध न करता कोणतीही विधी करतो, त्याच्या त्या कर्माचं फळ राक्षस आणि दानवांना मिळतं.

श्राद्धैराप्यायिताश्चैव पितरः सोममव्ययम्। आप्याय्यमाना युष्माभिर्वर्द्धयिष्यन्ति नित्यशः ।। १०.

श्राद्धाच्या नैवेद्याने तृप्त झालेले पितर अक्षय सोमपान करतात. तुम्ही त्यांना तृप्त केल्यावर, ते नेहमीच वाढत जातील.

श्राद्धैराप्यायितः सोमो लोकानाप्याययिष्यति । कृत्स्रं सपर्वतवनं जङ्गमाजङ्गमैर्वृतम् ।। १०.

श्राद्धाच्या नैवेद्याने सोम तृप्त झाला की, तो सर्व जगाला—पर्वत, वन, आणि सर्व सजीव-निर्जीवांसह—पोषण करतो.

श्राद्धानि पुष्टिकामाश्च ये करिष्यन्ति मानवाः। तेभ्यः पुष्टिं प्रजाश्चैव दास्यन्ति पितरः सदा ।। १०.

जे मनुष्य पोषणाच्या इच्छेने श्राद्ध करतात, त्यांना पितर नेहमीच पोषण आणि संतती देतात.

श्राद्धे येभ्यः प्रदास्यन्ति त्रीन् पिण्डान् नामगोत्रतः। सर्वत्र वर्त्तमानास्ते पितरः प्रपितामहम्। तेषामाप्याययिष्यन्ति श्राद्धदानेन वै प्रजाः ।। १०.

श्राद्धात नाव आणि गोत्र सांगून ज्या पितरांना तीन पिंड दिले जातात, ते सर्वत्र असलेले पितर आणि प्रपितामह त्यांच्या वंशजांना श्राद्धदानाने तृप्त करतात.

एवमाज्ञा कृता पूर्वं ब्रह्मणा परमेष्ठिना। तेनैतत्सर्वथा सिद्धं दानमध्ययनं तपः ।। १०.

पूर्वी ब्रह्मदेवाने अशी आज्ञा दिली होती; म्हणून दान, अध्ययन आणि तप हे सर्व प्रकारे सिद्ध होते.

ते तु ज्ञानप्रदातारः पितरो वो न संशयः। इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः । अन्योन्यं पितरो ह्येते देवाश्च पितरश्च ह ।। १०.

हे नक्कीच—तुमचे पितर हे ज्ञान देणारे आहेत; यात शंका नाही. हे पितर देव आहेत आणि देवही पुन्हा पितर आहेत; हे एकमेकांचे पितर आणि देव आहेत.

एतद्ब्रह्मवचः श्रुत्वा सूतस्य विहितात्मनः । पप्रच्छुर्मुनयो भूयः सूतं तस्माद्यदुत्तरम् ।। १०.

सूताने मन एकाग्र करून ब्रह्मदेवाचे हे वचन सांगितल्यावर, ऋषींनी पुन्हा सूताला पुढील गोष्टी विचारल्या.

कियन्तो वै पितृगणाः कस्मिन्काले च ते गणाः । वर्त्तन्ते देवप्रवरा देवानां सोमवर्द्धनाः ।। १०.

पितरांचे किती गण आहेत आणि हे गण कोणत्या काळात असतात, हे देवांमध्ये सोमाचे पोषण करणारे श्रेष्ठ देवहो, सांगा.

एतद्वोऽहं प्रवक्ष्यामि पितृसर्गमनुत्तमम्। शंयुः पप्रच्छ यत्पूर्वं पितरं वै बृहस्पतिम् ।। १०.

मी तुम्हाला पितरांची सर्वोच्च उत्पत्ती सांगतो, जी शंयुने पूर्वी बृहस्पतीला विचारली होती.

बृहस्पतिमुपासीनं सर्वज्ञानार्थकोविदम्। पुत्रः शंयुरिमं प्रश्नं पप्रच्छ विनयान्वितः ।। १०.

सर्व ज्ञानात निपुण असलेल्या बृहस्पतीकडे शंयु पुत्र विनयाने गेला आणि त्याने हा प्रश्न विचारला.

क एते पितरो नाम कियन्तः के च नामतः। समुद्भूताः कथञ्चैते पितृत्वं समुपागताः ।। १०.

हे पितर कोण आहेत, त्यांची नावे काय, आणि ते किती आहेत? ते कसे उत्पन्न झाले आणि पितरपद कसे मिळवले?

कस्माच्च पितरं पूर्वं यज्ञे युज्यन्ति नित्यशः। क्रियाश्च सर्वा वर्त्तन्ते श्राद्धपूर्वा महात्मनाम् ।। १०.

पूर्वीपासून पितर यज्ञात का सहभागी होतात आणि महात्म्यांच्या सर्व क्रिया श्राद्धानेच का सुरू होतात?

कस्मै श्राद्धानि देयानि किञ्च दत्तं महाफलम्। केषु वाप्यक्षयं श्राद्धं तीर्थेषु च नदीषु च ।। १०.

श्राद्ध कोणासाठी द्यावे, दिल्याचे मोठे फळ काय, आणि कोणत्या तीर्थक्षेत्री व नद्यांमध्ये श्राद्ध अक्षय राहते?

केषु वै सर्वमाप्नोति श्राद्धं कृत्वा द्विजोत्तमः। कश्च कालो भवेच्च्राद्धे विधिः कश्चानुवर्त्तते ।। १०.

कोणत्या ठिकाणी द्विजश्रेष्ठाने श्राद्ध केल्यावर सर्व काही मिळते? श्राद्धासाठी योग्य काळ कोणता आणि कोणती पद्धत पाळावी?

एतदिच्छामि भगवन् विस्तरेण यथातथम्। व्याख्यातुमानुपूर्व्येण यत्र चोदाहृतं मया ।। १०.

भगवन्, मी विचारलेले सर्व प्रश्न कृपया सविस्तर आणि योग्य क्रमाने समजावून सांगा.

बृहस्पतिरिदं सम्यगेवं पृष्टो महामतिः। व्याजहारानुपूर्व्येण प्रश्नं प्रश्नविदां वरः ।। १०.

महामती बृहस्पती, उत्तम प्रश्न विचारल्यावर, प्रश्नांची उत्तरे योग्य क्रमाने सांगू लागले.

कथयिष्यामि ते तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि। विनयेन यथान्यायं गम्भीरं प्रश्नमुत्तमम् ।। १०.

तू मला जे गंभीर आणि उत्तम प्रश्न विनयाने विचारलेस, ते मी तुला योग्य क्रमाने सांगतो.

द्यौरन्तरिक्षं पृथिवी नक्षत्राणि दिशस्तथा। सूर्याचन्द्रमसौ चैव तथाहोरात्रमेव च ।। १०.

आकाश, अंतरिक्ष, पृथ्वी, तारे, दिशा, सूर्य-चंद्र, आणि दिवस-रात्र—हे सर्व.

न बभूवुस्तदा तात तमोभूतमिदं जगत्। ब्रह्मैको दुश्चरं तत्र चचार परमं तपः ।। १०.

त्या काळी, बाळा, काहीच नव्हतं; हे जग अंधारानं व्यापलेलं होतं. फक्त ब्रह्माच अस्तित्वात होतं आणि तो तिथे कठोर तप करत होता.

शंयुस्तमब्रवीद्भूयः पितरं ब्रह्मवित्तमम्। सर्वदैव व्रतस्नातं सर्वज्ञानविदांवरम् ।। १०.

शम्यूने पुन्हा आपल्या वडिलांना, जे ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ, नेहमी व्रतांनी पावन आणि सर्व ज्ञानात सर्वोत्तम होते, असे विचारले.

कीदृशं सर्वभूते शस्तपस्तेपे प्रजापतिः। एवमुक्तो बृहत्तेजा बृहस्पतिरुवाच तम् ।। १०.

प्रजापतीनं सर्व जीवांसाठी कसं तप केलं होतं? असं विचारल्यावर तेजस्वी बृहस्पती त्याला उत्तर देऊ लागले.

सर्वेषां तपसां युक्तिस्तपोयोगमनुत्तमम्। ध्यायंस्तदा तद्भगवांस्तेन लोकनवासृजत् ।। १०.

सर्व तपांचं सार म्हणजे श्रेष्ठ तपयोग. त्या वेळी त्या भगवंतानं ध्यान केलं आणि त्या योगानं जगांची नव्यानं निर्मिती केली.

भूतभव्यानि ज्ञानानि लोकान्वेदांश्च कृत्स्नशः। योगमाविश्य तत्सृष्टं ब्रह्मणा योगचक्षुषा ।। १०.

भूतकाळ आणि भविष्यकाळातील सर्व ज्ञान, सर्व लोक आणि संपूर्ण वेद — ब्रह्मानं योगदृष्टीने त्यांची निर्मिती केली.

लोकाः सान्तानिका नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः। ते वैराजा इति ख्याता देवानां दिवि देवताः ।। १०.

संतानिक नावाचे लोक म्हणजे जिथे तेजस्वी देवता वास करतात; हेच विराज म्हणून ओळखले जातात, स्वर्गातील देवतांमध्ये श्रेष्ठ.

योगेन तपसा युक्तः पूर्वमेव तदा प्रभुः। देवानसृजत ब्रह्मा योगं युक्त्वा सनातनम् ।। १०.

पूर्वी प्रभूंनी योग आणि तप यांच्या साहाय्याने देवांची निर्मिती केली; ब्रह्मा नेहमीच्या योगात स्थित राहून त्यांना उत्पन्न केले.

आदिदेवा इति ख्याता महासत्त्वा महौजसः। सर्वकामप्रदाः पूज्या देवदानवमानवैः ।। १०.

हे आदिदेव म्हणून प्रसिद्ध आहेत, मोठ्या सामर्थ्याचे आणि तेजाचे; सर्व इच्छा पूर्ण करणारे आणि देव, दानव, माणसे यांच्याकडून पूजले जाणारे.