वायुपुराणम्

अतीतानागते ज्येष्ठाः कनिष्ठाः क्रमशस्तु ते। देवैः सार्द्धं पुरातीताः पितरो येऽन्तरेषु वै। वर्त्तन्ते साम्प्रतं ये तु तान्वै वक्ष्यामि निश्चयात् ।। १०.

गेल्या आणि येणाऱ्या काळात, मोठे आणि लहान असे पितरांची माळ असते; जे पितर पूर्वी देवतांसोबत होते आणि जे आत्ता आहेत, त्यांच्याविषयी मी निश्चित सांगतो.

श्राद्धञ्चैषां मनुष्याणां श्राद्धमेव प्रवर्त्तते। देवानसृजन् ब्रह्मा नायक्षन्निति वै पुनः । तमुत्सृज्य तदात्मानमसृजंस्ते फलार्थिनः ।। १०.

या पितरांसाठी मनुष्यांनी श्राद्ध करावं लागतं; ब्रह्मदेवांनी देवता निर्माण केल्या, पण त्यांनी ते अन्न घेतलं नाही. मग फळाच्या इच्छेने त्यांनी स्वतःचं रूप घेतलं.

ते शप्ता ब्रह्मणा मूढा नष्टसंज्ञा भविष्यथ। न स्म किञ्चिद्विजानन्ति ततो लोके ह्यमुह्यत ।। १०.

ब्रह्मदेवांनी शाप दिल्यामुळे ते मूढ झाले आणि त्यांना काहीच कळेनासं झालं; त्यामुळे जगभर गोंधळ निर्माण झाला.

ते भूयः प्रणताः सर्वे याचन्ति स्म पितामहम्। अनुग्रहाय लोकानां पुनस्तानब्रवीत्प्रभुः ।। १०.

मग ते सर्व पितर पुन्हा वाकून पितामहांना कृपेची विनंती करू लागले, आणि प्रभूंनी लोकांच्या भल्यासाठी पुन्हा त्यांना सांगितलं.

प्रायश्चित्तं चरध्वं वै व्यभिचारो हि यः कृतः । पुत्रान्स्वान्परिपृच्छध्वं ततो ज्ञानमवाप्स्यथ ।। १०.

तुम्ही जे पाप केलं त्यासाठी प्रायश्चित्त करा; आणि स्वतःच्या मुलांना विचारा, मग तुम्हाला ज्ञान मिळेल.

ततस्ते स्वान्सुतांश्चैव प्रायश्चित्तजिघृक्षवः। अपृच्छन् संयतात्मानो विधिवच्च मिथो मिथः ।। १०.

मग त्यांनी प्रायश्चित्ताच्या इच्छेने, मन एकाग्र करून, आपल्या मुलांना योग्य पद्धतीने विचारलं.

तेभ्यस्ते नियतात्मानः पुत्राः शंसुरनेकधा। प्रायश्चित्तानि धर्मज्ञा वाङ्मनः कर्म्मजानि तु ।। १०.

त्या मुलांनी, मन नियंत्रित ठेवून, अनेक प्रकारे प्रायश्चित्त सांगितली—ज्यात वाणी, मन आणि कृतीने होणारी कर्मे समाविष्ट होती.

ते पुत्रानब्रुवन्प्रीता लब्धसंज्ञा दिवौकसः। यूयं वै पितरोऽस्माकं ये वयं प्रतिबोधिताः। धर्मज्ञानञ्च कामश्च को वरो वः प्रदीयताम् ।। १०.

ते देवता, पुन्हा शुद्ध होऊन, आनंदाने आपल्या मुलांना म्हणाले: 'तुम्हीच आमचे पितर आहात, कारण तुम्ही आम्हाला जागृत केलं. धर्मज्ञान किंवा इच्छेचा कोणता वर द्यावा?'

पुनस्तानब्रवीद्ब्रह्मा यूयं वै सत्यवादिनः। तस्माद्यदुक्तं युष्माभिस्तत्तथा न तदन्यथा ।। १०.

मग ब्रह्मदेवांनी पुन्हा सांगितलं: 'तुम्ही सत्य बोलणारे आहात; म्हणून जे काही तुम्ही म्हटलं, तेच होईल, त्यात बदल होणार नाही.'

उक्तञ्च पितरोऽस्माकमिति वै तनयाः स्वकाः। पितरस्ते भविष्यन्ति तेभ्योऽयं दीयतां वरः ।। १०.

आणि असं ठरलं की, 'हे आमचे पितर आहेत,' म्हणजे त्यांच्या स्वतःच्या मुलांना; तेच तुमचे पितर होतील आणि त्यांना हा वर दिला जाईल.

तेनैव वचसा पुत्रा ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। पुत्राः पितृत्त्वमाजग्मुः पुत्रत्वं पितरः पुनः ।। १०.

ब्रह्मदेवांच्या त्या शब्दामुळे, पुत्रांना पितृत्व मिळालं आणि पितरांना पुन्हा पुत्रत्व मिळालं.

तस्मात्ते पितरः पुत्राः पितृत्वे तेषु तत्स्मृतम् । एवं स्मृत्वा पितॄन् पुत्रान्पुत्राश्च पितरस्तथा। व्याजहार पुनर्ब्रह्मा पिदॄनात्मविवृद्धये ।। १०.

म्हणून हे पितर आणि पुत्र एकमेकांमध्ये पितृत्व आणि पुत्रत्व असं स्मरणात ठेवतात; असं लक्षात ठेवून, ब्रह्मदेवांनी पितरांच्या वाढीसाठी पुन्हा सांगितलं.

यो ह्यनिष्ट्वा पितॄञ्छ्राद्धे क्रियां काञिचित्करिष्यति। राक्षसा दानवाश्चैव फलं प्राप्स्यन्ति तस्य तत् ।। १०.

जो कोणी पितरांना श्राद्ध न करता कोणतीही विधी करतो, त्याच्या त्या कर्माचं फळ राक्षस आणि दानवांना मिळतं.

श्राद्धैराप्यायिताश्चैव पितरः सोममव्ययम्। आप्याय्यमाना युष्माभिर्वर्द्धयिष्यन्ति नित्यशः ।। १०.

श्राद्धाच्या नैवेद्याने तृप्त झालेले पितर अक्षय सोमपान करतात. तुम्ही त्यांना तृप्त केल्यावर, ते नेहमीच वाढत जातील.

श्राद्धैराप्यायितः सोमो लोकानाप्याययिष्यति । कृत्स्रं सपर्वतवनं जङ्गमाजङ्गमैर्वृतम् ।। १०.

श्राद्धाच्या नैवेद्याने सोम तृप्त झाला की, तो सर्व जगाला—पर्वत, वन, आणि सर्व सजीव-निर्जीवांसह—पोषण करतो.

श्राद्धानि पुष्टिकामाश्च ये करिष्यन्ति मानवाः। तेभ्यः पुष्टिं प्रजाश्चैव दास्यन्ति पितरः सदा ।। १०.

जे मनुष्य पोषणाच्या इच्छेने श्राद्ध करतात, त्यांना पितर नेहमीच पोषण आणि संतती देतात.

श्राद्धे येभ्यः प्रदास्यन्ति त्रीन् पिण्डान् नामगोत्रतः। सर्वत्र वर्त्तमानास्ते पितरः प्रपितामहम्। तेषामाप्याययिष्यन्ति श्राद्धदानेन वै प्रजाः ।। १०.

श्राद्धात नाव आणि गोत्र सांगून ज्या पितरांना तीन पिंड दिले जातात, ते सर्वत्र असलेले पितर आणि प्रपितामह त्यांच्या वंशजांना श्राद्धदानाने तृप्त करतात.

एवमाज्ञा कृता पूर्वं ब्रह्मणा परमेष्ठिना। तेनैतत्सर्वथा सिद्धं दानमध्ययनं तपः ।। १०.

पूर्वी ब्रह्मदेवाने अशी आज्ञा दिली होती; म्हणून दान, अध्ययन आणि तप हे सर्व प्रकारे सिद्ध होते.

ते तु ज्ञानप्रदातारः पितरो वो न संशयः। इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः । अन्योन्यं पितरो ह्येते देवाश्च पितरश्च ह ।। १०.

हे नक्कीच—तुमचे पितर हे ज्ञान देणारे आहेत; यात शंका नाही. हे पितर देव आहेत आणि देवही पुन्हा पितर आहेत; हे एकमेकांचे पितर आणि देव आहेत.

एतद्ब्रह्मवचः श्रुत्वा सूतस्य विहितात्मनः । पप्रच्छुर्मुनयो भूयः सूतं तस्माद्यदुत्तरम् ।। १०.

सूताने मन एकाग्र करून ब्रह्मदेवाचे हे वचन सांगितल्यावर, ऋषींनी पुन्हा सूताला पुढील गोष्टी विचारल्या.

कियन्तो वै पितृगणाः कस्मिन्काले च ते गणाः । वर्त्तन्ते देवप्रवरा देवानां सोमवर्द्धनाः ।। १०.

पितरांचे किती गण आहेत आणि हे गण कोणत्या काळात असतात, हे देवांमध्ये सोमाचे पोषण करणारे श्रेष्ठ देवहो, सांगा.

एतद्वोऽहं प्रवक्ष्यामि पितृसर्गमनुत्तमम्। शंयुः पप्रच्छ यत्पूर्वं पितरं वै बृहस्पतिम् ।। १०.

मी तुम्हाला पितरांची सर्वोच्च उत्पत्ती सांगतो, जी शंयुने पूर्वी बृहस्पतीला विचारली होती.

बृहस्पतिमुपासीनं सर्वज्ञानार्थकोविदम्। पुत्रः शंयुरिमं प्रश्नं पप्रच्छ विनयान्वितः ।। १०.

सर्व ज्ञानात निपुण असलेल्या बृहस्पतीकडे शंयु पुत्र विनयाने गेला आणि त्याने हा प्रश्न विचारला.

क एते पितरो नाम कियन्तः के च नामतः। समुद्भूताः कथञ्चैते पितृत्वं समुपागताः ।। १०.

हे पितर कोण आहेत, त्यांची नावे काय, आणि ते किती आहेत? ते कसे उत्पन्न झाले आणि पितरपद कसे मिळवले?

कस्माच्च पितरं पूर्वं यज्ञे युज्यन्ति नित्यशः। क्रियाश्च सर्वा वर्त्तन्ते श्राद्धपूर्वा महात्मनाम् ।। १०.

पूर्वीपासून पितर यज्ञात का सहभागी होतात आणि महात्म्यांच्या सर्व क्रिया श्राद्धानेच का सुरू होतात?

कस्मै श्राद्धानि देयानि किञ्च दत्तं महाफलम्। केषु वाप्यक्षयं श्राद्धं तीर्थेषु च नदीषु च ।। १०.

श्राद्ध कोणासाठी द्यावे, दिल्याचे मोठे फळ काय, आणि कोणत्या तीर्थक्षेत्री व नद्यांमध्ये श्राद्ध अक्षय राहते?

केषु वै सर्वमाप्नोति श्राद्धं कृत्वा द्विजोत्तमः। कश्च कालो भवेच्च्राद्धे विधिः कश्चानुवर्त्तते ।। १०.

कोणत्या ठिकाणी द्विजश्रेष्ठाने श्राद्ध केल्यावर सर्व काही मिळते? श्राद्धासाठी योग्य काळ कोणता आणि कोणती पद्धत पाळावी?

एतदिच्छामि भगवन् विस्तरेण यथातथम्। व्याख्यातुमानुपूर्व्येण यत्र चोदाहृतं मया ।। १०.

भगवन्, मी विचारलेले सर्व प्रश्न कृपया सविस्तर आणि योग्य क्रमाने समजावून सांगा.

बृहस्पतिरिदं सम्यगेवं पृष्टो महामतिः। व्याजहारानुपूर्व्येण प्रश्नं प्रश्नविदां वरः ।। १०.

महामती बृहस्पती, उत्तम प्रश्न विचारल्यावर, प्रश्नांची उत्तरे योग्य क्रमाने सांगू लागले.