वायुपुराणम्

अनेके पितरश्चैव वर्त्तन्ते व्क च वा पुनः। श्रोतुमिच्छामि भद्रन्ते श्राद्धस्य च परं विधिम् ।। १०.

अनेक पितर आहेत आणि पुन्हा दुसरेही आहेत; हे सर्व आणि श्राद्धाचा श्रेष्ठ विधी तू सांग, मला ऐकायचे आहे.

पुत्राश्च ते स्मृताः केषां कथञ्च पितरस्तु ते । पितरः कथमुत्पन्नाः कस्य पुत्राः किमात्मकाः ।। १०.

कोणाचे पुत्र म्हणून ओळखले जातात आणि त्यांच्या पितरांचे स्वरूप कसे आहे? पितर कसे जन्मले, कोणाचे पुत्र आहेत आणि त्यांचा स्वभाव कसा आहे?

स्वर्गे तु पितरोऽन्ये ये देवानामपि देवताः। एवं वै श्रोतुमिच्छामि पितॄणां सर्गमुत्तमम्। यथावद्दत्तमस्माभिः श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन् ।। १०.

स्वर्गात काही पितर देवतांमध्येही देवता आहेत; म्हणून मला पितरांचा श्रेष्ठ उत्पत्तीक्रम ऐकायचा आहे आणि आम्ही केलेले श्राद्ध त्यांना कसे संतुष्ट करते ते सांग.

यदर्थं तेन दृश्यन्ते तत्र किं कारणं स्मृतम्। स्वर्गे हि के तु वर्त्तन्ते पितरो नरके तु के ।। १०.

ते तिथे कशासाठी दिसतात आणि त्याचे कारण काय सांगितले जाते? स्वर्गात कोणते पितर आहेत आणि नरकात कोण आहेत?

अभिसन्धाय पितरं पितुश्च पितरं तथा। पितुः पितामहञ्चैव त्रिषु पिण्डेषु नामतः ।। १०.

वडील, आजोबा आणि पणजोबा — या तिघांच्या नावाने तीन भागांमध्ये पिंड अर्पण केले जाते.

कानि श्राद्धानि देयानि कथं गच्छन्ति वै पितॄन् । कथञ्च शक्तास्ते दातुं नरकस्थाः फलं पुनः ।। १०.

कोणती श्राद्धे द्यावीत, ती पितरांपर्यंत कशी पोहोचतात? आणि नरकात असलेल्यांना त्या फळांचा लाभ पुन्हा कसा मिळतो?

के चेह पितरो नाम कान् यजामो वयं पुनः । देवा अपि पुतॄन् स्वर्गे यजन्तीति हि नः श्रुतम् ।। १०.

इथे पितरांना कोण म्हणतात, आणि आपण पुन्हा कोणाची पूजा करावी? आम्ही ऐकलंय की, देवताही स्वर्गात आपल्या मुलांची पूजा करतात.

एतदिच्छामि वै श्रोतुं विस्तरेण बहुश्रुत। स्पष्टाभिधानमर्थं वै तद्भवान्वक्तुमर्हति ।। १०.

हे सर्व मला सविस्तर ऐकायचं आहे, हे विद्वानहो; या विषयावर तुम्ही स्पष्टपणे सांगण्यास योग्य आहात.

ऋषीणान्तु वचः श्रुत्वा सूतस्तत्त्वार्थदर्शिवान्। आचचक्षे यथाप्रश्रं ऋषीणां मानसं ततः ।। १०.

ऋषींचं बोलणं ऐकून, सत्यार्थ जाणणाऱ्या सूतांनी ऋषींच्या विचारांनुसार विचार मांडले.

अत्र वो वर्णयिष्यामि यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम्। मन्वन्तरेषु जायन्ते पितरो देवसूनवः ।। १०.

इथे मी माझ्या समजुतीनुसार आणि ऐकलेल्या प्रमाणे सांगतो—मन्वंतरांमध्ये पितरांचा जन्म देवतांच्या पुत्रांमध्ये होतो.

अतीतानागते ज्येष्ठाः कनिष्ठाः क्रमशस्तु ते। देवैः सार्द्धं पुरातीताः पितरो येऽन्तरेषु वै। वर्त्तन्ते साम्प्रतं ये तु तान्वै वक्ष्यामि निश्चयात् ।। १०.

गेल्या आणि येणाऱ्या काळात, मोठे आणि लहान असे पितरांची माळ असते; जे पितर पूर्वी देवतांसोबत होते आणि जे आत्ता आहेत, त्यांच्याविषयी मी निश्चित सांगतो.

श्राद्धञ्चैषां मनुष्याणां श्राद्धमेव प्रवर्त्तते। देवानसृजन् ब्रह्मा नायक्षन्निति वै पुनः । तमुत्सृज्य तदात्मानमसृजंस्ते फलार्थिनः ।। १०.

या पितरांसाठी मनुष्यांनी श्राद्ध करावं लागतं; ब्रह्मदेवांनी देवता निर्माण केल्या, पण त्यांनी ते अन्न घेतलं नाही. मग फळाच्या इच्छेने त्यांनी स्वतःचं रूप घेतलं.

ते शप्ता ब्रह्मणा मूढा नष्टसंज्ञा भविष्यथ। न स्म किञ्चिद्विजानन्ति ततो लोके ह्यमुह्यत ।। १०.

ब्रह्मदेवांनी शाप दिल्यामुळे ते मूढ झाले आणि त्यांना काहीच कळेनासं झालं; त्यामुळे जगभर गोंधळ निर्माण झाला.

ते भूयः प्रणताः सर्वे याचन्ति स्म पितामहम्। अनुग्रहाय लोकानां पुनस्तानब्रवीत्प्रभुः ।। १०.

मग ते सर्व पितर पुन्हा वाकून पितामहांना कृपेची विनंती करू लागले, आणि प्रभूंनी लोकांच्या भल्यासाठी पुन्हा त्यांना सांगितलं.

प्रायश्चित्तं चरध्वं वै व्यभिचारो हि यः कृतः । पुत्रान्स्वान्परिपृच्छध्वं ततो ज्ञानमवाप्स्यथ ।। १०.

तुम्ही जे पाप केलं त्यासाठी प्रायश्चित्त करा; आणि स्वतःच्या मुलांना विचारा, मग तुम्हाला ज्ञान मिळेल.

ततस्ते स्वान्सुतांश्चैव प्रायश्चित्तजिघृक्षवः। अपृच्छन् संयतात्मानो विधिवच्च मिथो मिथः ।। १०.

मग त्यांनी प्रायश्चित्ताच्या इच्छेने, मन एकाग्र करून, आपल्या मुलांना योग्य पद्धतीने विचारलं.

तेभ्यस्ते नियतात्मानः पुत्राः शंसुरनेकधा। प्रायश्चित्तानि धर्मज्ञा वाङ्मनः कर्म्मजानि तु ।। १०.

त्या मुलांनी, मन नियंत्रित ठेवून, अनेक प्रकारे प्रायश्चित्त सांगितली—ज्यात वाणी, मन आणि कृतीने होणारी कर्मे समाविष्ट होती.

ते पुत्रानब्रुवन्प्रीता लब्धसंज्ञा दिवौकसः। यूयं वै पितरोऽस्माकं ये वयं प्रतिबोधिताः। धर्मज्ञानञ्च कामश्च को वरो वः प्रदीयताम् ।। १०.

ते देवता, पुन्हा शुद्ध होऊन, आनंदाने आपल्या मुलांना म्हणाले: 'तुम्हीच आमचे पितर आहात, कारण तुम्ही आम्हाला जागृत केलं. धर्मज्ञान किंवा इच्छेचा कोणता वर द्यावा?'

पुनस्तानब्रवीद्ब्रह्मा यूयं वै सत्यवादिनः। तस्माद्यदुक्तं युष्माभिस्तत्तथा न तदन्यथा ।। १०.

मग ब्रह्मदेवांनी पुन्हा सांगितलं: 'तुम्ही सत्य बोलणारे आहात; म्हणून जे काही तुम्ही म्हटलं, तेच होईल, त्यात बदल होणार नाही.'

उक्तञ्च पितरोऽस्माकमिति वै तनयाः स्वकाः। पितरस्ते भविष्यन्ति तेभ्योऽयं दीयतां वरः ।। १०.

आणि असं ठरलं की, 'हे आमचे पितर आहेत,' म्हणजे त्यांच्या स्वतःच्या मुलांना; तेच तुमचे पितर होतील आणि त्यांना हा वर दिला जाईल.

तेनैव वचसा पुत्रा ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। पुत्राः पितृत्त्वमाजग्मुः पुत्रत्वं पितरः पुनः ।। १०.

ब्रह्मदेवांच्या त्या शब्दामुळे, पुत्रांना पितृत्व मिळालं आणि पितरांना पुन्हा पुत्रत्व मिळालं.

तस्मात्ते पितरः पुत्राः पितृत्वे तेषु तत्स्मृतम् । एवं स्मृत्वा पितॄन् पुत्रान्पुत्राश्च पितरस्तथा। व्याजहार पुनर्ब्रह्मा पिदॄनात्मविवृद्धये ।। १०.

म्हणून हे पितर आणि पुत्र एकमेकांमध्ये पितृत्व आणि पुत्रत्व असं स्मरणात ठेवतात; असं लक्षात ठेवून, ब्रह्मदेवांनी पितरांच्या वाढीसाठी पुन्हा सांगितलं.

यो ह्यनिष्ट्वा पितॄञ्छ्राद्धे क्रियां काञिचित्करिष्यति। राक्षसा दानवाश्चैव फलं प्राप्स्यन्ति तस्य तत् ।। १०.

जो कोणी पितरांना श्राद्ध न करता कोणतीही विधी करतो, त्याच्या त्या कर्माचं फळ राक्षस आणि दानवांना मिळतं.

श्राद्धैराप्यायिताश्चैव पितरः सोममव्ययम्। आप्याय्यमाना युष्माभिर्वर्द्धयिष्यन्ति नित्यशः ।। १०.

श्राद्धाच्या नैवेद्याने तृप्त झालेले पितर अक्षय सोमपान करतात. तुम्ही त्यांना तृप्त केल्यावर, ते नेहमीच वाढत जातील.

श्राद्धैराप्यायितः सोमो लोकानाप्याययिष्यति । कृत्स्रं सपर्वतवनं जङ्गमाजङ्गमैर्वृतम् ।। १०.

श्राद्धाच्या नैवेद्याने सोम तृप्त झाला की, तो सर्व जगाला—पर्वत, वन, आणि सर्व सजीव-निर्जीवांसह—पोषण करतो.

श्राद्धानि पुष्टिकामाश्च ये करिष्यन्ति मानवाः। तेभ्यः पुष्टिं प्रजाश्चैव दास्यन्ति पितरः सदा ।। १०.

जे मनुष्य पोषणाच्या इच्छेने श्राद्ध करतात, त्यांना पितर नेहमीच पोषण आणि संतती देतात.

श्राद्धे येभ्यः प्रदास्यन्ति त्रीन् पिण्डान् नामगोत्रतः। सर्वत्र वर्त्तमानास्ते पितरः प्रपितामहम्। तेषामाप्याययिष्यन्ति श्राद्धदानेन वै प्रजाः ।। १०.

श्राद्धात नाव आणि गोत्र सांगून ज्या पितरांना तीन पिंड दिले जातात, ते सर्वत्र असलेले पितर आणि प्रपितामह त्यांच्या वंशजांना श्राद्धदानाने तृप्त करतात.

एवमाज्ञा कृता पूर्वं ब्रह्मणा परमेष्ठिना। तेनैतत्सर्वथा सिद्धं दानमध्ययनं तपः ।। १०.

पूर्वी ब्रह्मदेवाने अशी आज्ञा दिली होती; म्हणून दान, अध्ययन आणि तप हे सर्व प्रकारे सिद्ध होते.

ते तु ज्ञानप्रदातारः पितरो वो न संशयः। इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः । अन्योन्यं पितरो ह्येते देवाश्च पितरश्च ह ।। १०.

हे नक्कीच—तुमचे पितर हे ज्ञान देणारे आहेत; यात शंका नाही. हे पितर देव आहेत आणि देवही पुन्हा पितर आहेत; हे एकमेकांचे पितर आणि देव आहेत.