वायुपुराणम्

अत ऊर्द्ध्वं निबोधध्वमिन्द्रप्रतिमसम्भवम्। वसिष्ठस्य कपिञ्जल्यां घृताच्यां समपद्यत। कुशीतियः समाख्यात इन्द्रप्रतिम उच्यते ।। ९.

आता पुढे ऐका — वसिष्ठाच्या कपिंजल आणि घृताचीपासून कुशीतिय नावाचा पुत्र जन्मला, ज्याला इंद्रासारखा म्हटले जाते.

पृथोः सुतायाः सम्भूतः पुत्रस्तस्या भवद्वसुः। उपमन्युः सुतस्तस्य यस्येमे उपमन्यवः ।। ९.

पृथूच्या कन्येपासून वसु नावाचा मुलगा झाला, त्याचा मुलगा उपमन्यू, आणि त्याच्यापासून हे उपमन्यू वंशज झाले.

मित्रावरुणयोश्चैव कुण्डिनो ये परिश्रुताः। एकार्षेयास्तथैवान्ये वसिष्ठा नाम विश्रुताः। एते पक्षा वसिष्ठानां स्मृता एकादशेव तु ।। ९.

मित्र आणि वरुण यांच्या कुंडिन नावाने ओळखले जाणारे, एकर्षेय आणि प्रसिद्ध वसिष्ठ — असे एकूण अकरा वसिष्ठांचे शाखा मानले जातात.

इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसा ह्यष्ट विश्रुताः। भ्रातरः सुमहाभागा तेषां वंशाः प्रतिष्ठिताः ।। ९.

अशा प्रकारे ब्रह्माचे हे आठ मानसपुत्र प्रसिद्ध आहेत; हे सर्व भाग्यवान भाऊ असून त्यांचे वंश स्थिर झाले आहेत.

त्रींल्लोकान्धारयन्तीमान्देवर्षिगणसङ्कुलान् । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः। यैर्व्याप्ता पृथिवी सर्वा सूर्य्यस्येव गभस्तिभिः ।। ९.

हेच तीनही लोक भरून ठेवतात, देवऋषींच्या समूहांनी युक्त आहेत; त्यांचे पुत्र आणि नातवंडे शेकडो-हजारोंनी आहेत, ज्यांनी पृथ्वी सूर्याच्या किरणांसारखी व्यापली आहे.

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य सुतस्य विदितात्मनः। उत्तरं परिपप्रच्छुः सूतपुत्रं द्विजातयः ।। १०.

त्या ज्ञानी पुत्राचे हे शब्द ऐकून द्विजांनी सूतपुत्राला पुढचे प्रश्न विचारले.

कथं द्वितीयमुत्पन्ना भवानी प्राक्सती तु या। आसीद्दाक्षायणी पूर्वमुमा कथम जायत ।। १०.

भवानी दुसऱ्यांदा कशी जन्मली आणि ती आधी कोण होती? पूर्वी ती दक्षायणी होती; उमा कशी जन्मली हे सांग.

मेनायां पितृकन्यायां जनयामास शैलरुट्। केचैते पितरश्चैव येषां मेना तु मानसी ।। १०.

मेनापासून, जी पितरांची कन्या आहे, पर्वतराजाने संतती उत्पन्न केली; हे पितर कोण आहेत, ज्यांची मेना मानसकन्या आहे?

मैनाकश्चैव दौहित्रो दौहित्री च तथा ह्युमा। एकपर्णा तथा चैव तथा या चैकपाटला ।। १०.

मैनाक हा नातू आहे, उमा ही नात आहे; एकपर्णा आणि एकपाटला ह्याही आहेत.

गङ्गा चैव सरिच्छ्रेष्ठा सर्वासां पूर्वजा तथा। पूर्वमेव मयोद्दिष्टं श्रृणुध्वं मम सर्वशः ।। १०.

गंगा ही सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ आणि सर्वांत मोठी आहे; हे मी आधीच सांगितले आहे, माझ्याकडून सर्व ऐका.

अनेके पितरश्चैव वर्त्तन्ते व्क च वा पुनः। श्रोतुमिच्छामि भद्रन्ते श्राद्धस्य च परं विधिम् ।। १०.

अनेक पितर आहेत आणि पुन्हा दुसरेही आहेत; हे सर्व आणि श्राद्धाचा श्रेष्ठ विधी तू सांग, मला ऐकायचे आहे.

पुत्राश्च ते स्मृताः केषां कथञ्च पितरस्तु ते । पितरः कथमुत्पन्नाः कस्य पुत्राः किमात्मकाः ।। १०.

कोणाचे पुत्र म्हणून ओळखले जातात आणि त्यांच्या पितरांचे स्वरूप कसे आहे? पितर कसे जन्मले, कोणाचे पुत्र आहेत आणि त्यांचा स्वभाव कसा आहे?

स्वर्गे तु पितरोऽन्ये ये देवानामपि देवताः। एवं वै श्रोतुमिच्छामि पितॄणां सर्गमुत्तमम्। यथावद्दत्तमस्माभिः श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन् ।। १०.

स्वर्गात काही पितर देवतांमध्येही देवता आहेत; म्हणून मला पितरांचा श्रेष्ठ उत्पत्तीक्रम ऐकायचा आहे आणि आम्ही केलेले श्राद्ध त्यांना कसे संतुष्ट करते ते सांग.

यदर्थं तेन दृश्यन्ते तत्र किं कारणं स्मृतम्। स्वर्गे हि के तु वर्त्तन्ते पितरो नरके तु के ।। १०.

ते तिथे कशासाठी दिसतात आणि त्याचे कारण काय सांगितले जाते? स्वर्गात कोणते पितर आहेत आणि नरकात कोण आहेत?

अभिसन्धाय पितरं पितुश्च पितरं तथा। पितुः पितामहञ्चैव त्रिषु पिण्डेषु नामतः ।। १०.

वडील, आजोबा आणि पणजोबा — या तिघांच्या नावाने तीन भागांमध्ये पिंड अर्पण केले जाते.

कानि श्राद्धानि देयानि कथं गच्छन्ति वै पितॄन् । कथञ्च शक्तास्ते दातुं नरकस्थाः फलं पुनः ।। १०.

कोणती श्राद्धे द्यावीत, ती पितरांपर्यंत कशी पोहोचतात? आणि नरकात असलेल्यांना त्या फळांचा लाभ पुन्हा कसा मिळतो?

के चेह पितरो नाम कान् यजामो वयं पुनः । देवा अपि पुतॄन् स्वर्गे यजन्तीति हि नः श्रुतम् ।। १०.

इथे पितरांना कोण म्हणतात, आणि आपण पुन्हा कोणाची पूजा करावी? आम्ही ऐकलंय की, देवताही स्वर्गात आपल्या मुलांची पूजा करतात.

एतदिच्छामि वै श्रोतुं विस्तरेण बहुश्रुत। स्पष्टाभिधानमर्थं वै तद्भवान्वक्तुमर्हति ।। १०.

हे सर्व मला सविस्तर ऐकायचं आहे, हे विद्वानहो; या विषयावर तुम्ही स्पष्टपणे सांगण्यास योग्य आहात.

ऋषीणान्तु वचः श्रुत्वा सूतस्तत्त्वार्थदर्शिवान्। आचचक्षे यथाप्रश्रं ऋषीणां मानसं ततः ।। १०.

ऋषींचं बोलणं ऐकून, सत्यार्थ जाणणाऱ्या सूतांनी ऋषींच्या विचारांनुसार विचार मांडले.

अत्र वो वर्णयिष्यामि यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम्। मन्वन्तरेषु जायन्ते पितरो देवसूनवः ।। १०.

इथे मी माझ्या समजुतीनुसार आणि ऐकलेल्या प्रमाणे सांगतो—मन्वंतरांमध्ये पितरांचा जन्म देवतांच्या पुत्रांमध्ये होतो.

अतीतानागते ज्येष्ठाः कनिष्ठाः क्रमशस्तु ते। देवैः सार्द्धं पुरातीताः पितरो येऽन्तरेषु वै। वर्त्तन्ते साम्प्रतं ये तु तान्वै वक्ष्यामि निश्चयात् ।। १०.

गेल्या आणि येणाऱ्या काळात, मोठे आणि लहान असे पितरांची माळ असते; जे पितर पूर्वी देवतांसोबत होते आणि जे आत्ता आहेत, त्यांच्याविषयी मी निश्चित सांगतो.

श्राद्धञ्चैषां मनुष्याणां श्राद्धमेव प्रवर्त्तते। देवानसृजन् ब्रह्मा नायक्षन्निति वै पुनः । तमुत्सृज्य तदात्मानमसृजंस्ते फलार्थिनः ।। १०.

या पितरांसाठी मनुष्यांनी श्राद्ध करावं लागतं; ब्रह्मदेवांनी देवता निर्माण केल्या, पण त्यांनी ते अन्न घेतलं नाही. मग फळाच्या इच्छेने त्यांनी स्वतःचं रूप घेतलं.

ते शप्ता ब्रह्मणा मूढा नष्टसंज्ञा भविष्यथ। न स्म किञ्चिद्विजानन्ति ततो लोके ह्यमुह्यत ।। १०.

ब्रह्मदेवांनी शाप दिल्यामुळे ते मूढ झाले आणि त्यांना काहीच कळेनासं झालं; त्यामुळे जगभर गोंधळ निर्माण झाला.

ते भूयः प्रणताः सर्वे याचन्ति स्म पितामहम्। अनुग्रहाय लोकानां पुनस्तानब्रवीत्प्रभुः ।। १०.

मग ते सर्व पितर पुन्हा वाकून पितामहांना कृपेची विनंती करू लागले, आणि प्रभूंनी लोकांच्या भल्यासाठी पुन्हा त्यांना सांगितलं.

प्रायश्चित्तं चरध्वं वै व्यभिचारो हि यः कृतः । पुत्रान्स्वान्परिपृच्छध्वं ततो ज्ञानमवाप्स्यथ ।। १०.

तुम्ही जे पाप केलं त्यासाठी प्रायश्चित्त करा; आणि स्वतःच्या मुलांना विचारा, मग तुम्हाला ज्ञान मिळेल.

ततस्ते स्वान्सुतांश्चैव प्रायश्चित्तजिघृक्षवः। अपृच्छन् संयतात्मानो विधिवच्च मिथो मिथः ।। १०.

मग त्यांनी प्रायश्चित्ताच्या इच्छेने, मन एकाग्र करून, आपल्या मुलांना योग्य पद्धतीने विचारलं.

तेभ्यस्ते नियतात्मानः पुत्राः शंसुरनेकधा। प्रायश्चित्तानि धर्मज्ञा वाङ्मनः कर्म्मजानि तु ।। १०.

त्या मुलांनी, मन नियंत्रित ठेवून, अनेक प्रकारे प्रायश्चित्त सांगितली—ज्यात वाणी, मन आणि कृतीने होणारी कर्मे समाविष्ट होती.

ते पुत्रानब्रुवन्प्रीता लब्धसंज्ञा दिवौकसः। यूयं वै पितरोऽस्माकं ये वयं प्रतिबोधिताः। धर्मज्ञानञ्च कामश्च को वरो वः प्रदीयताम् ।। १०.

ते देवता, पुन्हा शुद्ध होऊन, आनंदाने आपल्या मुलांना म्हणाले: 'तुम्हीच आमचे पितर आहात, कारण तुम्ही आम्हाला जागृत केलं. धर्मज्ञान किंवा इच्छेचा कोणता वर द्यावा?'

पुनस्तानब्रवीद्ब्रह्मा यूयं वै सत्यवादिनः। तस्माद्यदुक्तं युष्माभिस्तत्तथा न तदन्यथा ।। १०.

मग ब्रह्मदेवांनी पुन्हा सांगितलं: 'तुम्ही सत्य बोलणारे आहात; म्हणून जे काही तुम्ही म्हटलं, तेच होईल, त्यात बदल होणार नाही.'