वायुपुराणम्

तस्य गोत्रान्वये जाताश्चत्वारः प्रथिता भुवि। श्यामाश्च मुद्गलाश्चैव बलारकगविष्ठिराः। एते नृणान्तु चत्वारः स्मृताः पक्षा महौजसाम् ।। ९.

या वंशात चार प्रसिद्ध शाखा निर्माण झाल्या – श्याम, मुद्गल, बलारक आणि गविष्ठिर. हे चार पुरुषांमध्ये पराक्रमी शाखा म्हणून ओळखले जातात.

कश्यपान्नारदश्चैव पर्वतोऽरुन्धती तथा। जज्ञिरे च त्वरुन्धत्यास्तान्निबोधत सत्तमाः ।। ९.

कश्यपापासून नारद, पर्वत आणि अरुंधती यांचा जन्म झाला. आता, उत्तमजनांनो, अरुंधतीपासून जन्मलेल्या संततीचे ऐका.

नारदस्तु वसिष्ठायारुन्धतीं प्रत्यपादयत्। ऊर्द्ध्वरेता महातेजा वृक्षशापात्तु नारदः ।। ९.

नारदाने अरुंधतीला वसिष्ठाला दिले. नारद हे महान तेजस्वी आणि ऊर्ध्वरेता झाले, कारण त्यांना एका वृक्षाचा शाप मिळाला होता.

पुरा देवासुरे तस्मिन्संग्राम तारकामये। अनावृष्ट्या हते लोके व्यग्रे शक्रे सुरैः सह। वसिष्ठस्तपसा धीमान्धारयामास वै प्रजाः ।। ९.

पूर्वी देवासुर संग्रामात, तारकासुर युद्धात, जेव्हा दुष्काळ पडला आणि इंद्र देवांसह व्यस्त होता, तेव्हा वसिष्ठ ऋषींनी आपल्या तपश्चर्येने प्रजांचे पालन केले.

अत्रौषधं मूलफलमोषधीश्च प्रवर्त्तयन् । तास्तेन जीवयामास कारुण्यादोषधेन तु ।। ९.

त्यांनी औषधी, मुळे, फळे आणि वनस्पती वाढवल्या. आपल्या करुणेने त्यांनी त्या औषधांनी प्रजांना पुन्हा जिवंत केले.

अरुन्धत्यां वसिष्ठस्तु शक्तिमुत्पादयद्द्विजाः। सागरञ्जनयच्छक्तेरदृश्यन्ती पराशरम् ।। ९.

वसिष्ठांनी अरुंधतीपासून शक्तीला जन्म दिला, हे द्विजांनो. शक्तीने सगरांजनया पासून पराशराला जन्म दिला.

काली पराशराज्जज्ञे कृष्णद्वैपायनं प्रभुम्। द्वैपायनादरण्यां वै शुको जज्ञे गुणान्वितः ।। ९.

काळी आणि पराशरापासून कृष्णद्वैपायन या प्रभूचा जन्म झाला. द्वैपायन आणि अरणीपासून गुणांनी युक्त असा शुक जन्माला आला.

उत्पद्यन्ते च पीवर्यां षडिमे शुकसूनवः। भूरिश्रवाः प्रभुः शम्भुः कृष्णो गौरश्च पञ्चमः ।। ९.

पीवारीपासून शुकाचे सहा पुत्र जन्माला आले — भू‍रिश्रवा, प्रभु, शंभू, कृष्ण, आणि पाचवा गौऱ.

कन्या कीर्तिमती चैव योगमाता दृढव्रता। जननी ब्रह्मदत्तस्य पत्नी सत्त्वगुहस्य च ।। ९.

एक कन्या कीर्तिमती, योगाची माता आणि दृढ व्रती, ती ब्रह्मदत्ताची आई आणि सत्त्वगुहाची पत्नी आहे.

श्वेताः कृष्णाश्च गौराश्च श्यामा धूम्राः समूलिकाः। ऊष्मपा दारकाश्चैव नीलाश्चैव पराशराः। पराशराणामष्टौ ते पक्षाः प्रोक्ता महात्मनाम् ।। ९.

श्वेत, कृष्ण, गौऱ, श्याम, धूम्र, समूलिक, ऊष्मप, दारक आणि नील — हे पराशरांचे आठ शाखा म्हणून ओळखले जातात.

अत ऊर्द्ध्वं निबोधध्वमिन्द्रप्रतिमसम्भवम्। वसिष्ठस्य कपिञ्जल्यां घृताच्यां समपद्यत। कुशीतियः समाख्यात इन्द्रप्रतिम उच्यते ।। ९.

आता पुढे ऐका — वसिष्ठाच्या कपिंजल आणि घृताचीपासून कुशीतिय नावाचा पुत्र जन्मला, ज्याला इंद्रासारखा म्हटले जाते.

पृथोः सुतायाः सम्भूतः पुत्रस्तस्या भवद्वसुः। उपमन्युः सुतस्तस्य यस्येमे उपमन्यवः ।। ९.

पृथूच्या कन्येपासून वसु नावाचा मुलगा झाला, त्याचा मुलगा उपमन्यू, आणि त्याच्यापासून हे उपमन्यू वंशज झाले.

मित्रावरुणयोश्चैव कुण्डिनो ये परिश्रुताः। एकार्षेयास्तथैवान्ये वसिष्ठा नाम विश्रुताः। एते पक्षा वसिष्ठानां स्मृता एकादशेव तु ।। ९.

मित्र आणि वरुण यांच्या कुंडिन नावाने ओळखले जाणारे, एकर्षेय आणि प्रसिद्ध वसिष्ठ — असे एकूण अकरा वसिष्ठांचे शाखा मानले जातात.

इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसा ह्यष्ट विश्रुताः। भ्रातरः सुमहाभागा तेषां वंशाः प्रतिष्ठिताः ।। ९.

अशा प्रकारे ब्रह्माचे हे आठ मानसपुत्र प्रसिद्ध आहेत; हे सर्व भाग्यवान भाऊ असून त्यांचे वंश स्थिर झाले आहेत.

त्रींल्लोकान्धारयन्तीमान्देवर्षिगणसङ्कुलान् । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः। यैर्व्याप्ता पृथिवी सर्वा सूर्य्यस्येव गभस्तिभिः ।। ९.

हेच तीनही लोक भरून ठेवतात, देवऋषींच्या समूहांनी युक्त आहेत; त्यांचे पुत्र आणि नातवंडे शेकडो-हजारोंनी आहेत, ज्यांनी पृथ्वी सूर्याच्या किरणांसारखी व्यापली आहे.

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य सुतस्य विदितात्मनः। उत्तरं परिपप्रच्छुः सूतपुत्रं द्विजातयः ।। १०.

त्या ज्ञानी पुत्राचे हे शब्द ऐकून द्विजांनी सूतपुत्राला पुढचे प्रश्न विचारले.

कथं द्वितीयमुत्पन्ना भवानी प्राक्सती तु या। आसीद्दाक्षायणी पूर्वमुमा कथम जायत ।। १०.

भवानी दुसऱ्यांदा कशी जन्मली आणि ती आधी कोण होती? पूर्वी ती दक्षायणी होती; उमा कशी जन्मली हे सांग.

मेनायां पितृकन्यायां जनयामास शैलरुट्। केचैते पितरश्चैव येषां मेना तु मानसी ।। १०.

मेनापासून, जी पितरांची कन्या आहे, पर्वतराजाने संतती उत्पन्न केली; हे पितर कोण आहेत, ज्यांची मेना मानसकन्या आहे?

मैनाकश्चैव दौहित्रो दौहित्री च तथा ह्युमा। एकपर्णा तथा चैव तथा या चैकपाटला ।। १०.

मैनाक हा नातू आहे, उमा ही नात आहे; एकपर्णा आणि एकपाटला ह्याही आहेत.

गङ्गा चैव सरिच्छ्रेष्ठा सर्वासां पूर्वजा तथा। पूर्वमेव मयोद्दिष्टं श्रृणुध्वं मम सर्वशः ।। १०.

गंगा ही सर्व नद्यांमध्ये श्रेष्ठ आणि सर्वांत मोठी आहे; हे मी आधीच सांगितले आहे, माझ्याकडून सर्व ऐका.

अनेके पितरश्चैव वर्त्तन्ते व्क च वा पुनः। श्रोतुमिच्छामि भद्रन्ते श्राद्धस्य च परं विधिम् ।। १०.

अनेक पितर आहेत आणि पुन्हा दुसरेही आहेत; हे सर्व आणि श्राद्धाचा श्रेष्ठ विधी तू सांग, मला ऐकायचे आहे.

पुत्राश्च ते स्मृताः केषां कथञ्च पितरस्तु ते । पितरः कथमुत्पन्नाः कस्य पुत्राः किमात्मकाः ।। १०.

कोणाचे पुत्र म्हणून ओळखले जातात आणि त्यांच्या पितरांचे स्वरूप कसे आहे? पितर कसे जन्मले, कोणाचे पुत्र आहेत आणि त्यांचा स्वभाव कसा आहे?

स्वर्गे तु पितरोऽन्ये ये देवानामपि देवताः। एवं वै श्रोतुमिच्छामि पितॄणां सर्गमुत्तमम्। यथावद्दत्तमस्माभिः श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन् ।। १०.

स्वर्गात काही पितर देवतांमध्येही देवता आहेत; म्हणून मला पितरांचा श्रेष्ठ उत्पत्तीक्रम ऐकायचा आहे आणि आम्ही केलेले श्राद्ध त्यांना कसे संतुष्ट करते ते सांग.

यदर्थं तेन दृश्यन्ते तत्र किं कारणं स्मृतम्। स्वर्गे हि के तु वर्त्तन्ते पितरो नरके तु के ।। १०.

ते तिथे कशासाठी दिसतात आणि त्याचे कारण काय सांगितले जाते? स्वर्गात कोणते पितर आहेत आणि नरकात कोण आहेत?

अभिसन्धाय पितरं पितुश्च पितरं तथा। पितुः पितामहञ्चैव त्रिषु पिण्डेषु नामतः ।। १०.

वडील, आजोबा आणि पणजोबा — या तिघांच्या नावाने तीन भागांमध्ये पिंड अर्पण केले जाते.

कानि श्राद्धानि देयानि कथं गच्छन्ति वै पितॄन् । कथञ्च शक्तास्ते दातुं नरकस्थाः फलं पुनः ।। १०.

कोणती श्राद्धे द्यावीत, ती पितरांपर्यंत कशी पोहोचतात? आणि नरकात असलेल्यांना त्या फळांचा लाभ पुन्हा कसा मिळतो?

के चेह पितरो नाम कान् यजामो वयं पुनः । देवा अपि पुतॄन् स्वर्गे यजन्तीति हि नः श्रुतम् ।। १०.

इथे पितरांना कोण म्हणतात, आणि आपण पुन्हा कोणाची पूजा करावी? आम्ही ऐकलंय की, देवताही स्वर्गात आपल्या मुलांची पूजा करतात.

एतदिच्छामि वै श्रोतुं विस्तरेण बहुश्रुत। स्पष्टाभिधानमर्थं वै तद्भवान्वक्तुमर्हति ।। १०.

हे सर्व मला सविस्तर ऐकायचं आहे, हे विद्वानहो; या विषयावर तुम्ही स्पष्टपणे सांगण्यास योग्य आहात.

ऋषीणान्तु वचः श्रुत्वा सूतस्तत्त्वार्थदर्शिवान्। आचचक्षे यथाप्रश्रं ऋषीणां मानसं ततः ।। १०.

ऋषींचं बोलणं ऐकून, सत्यार्थ जाणणाऱ्या सूतांनी ऋषींच्या विचारांनुसार विचार मांडले.