वायुपुराणम्

भद्राश्वस्य घृताच्यां वै दशाप्सरसि सूनवः। भद्रा शूद्रा च मद्रा च शलदा मलदा तथा ।। ९.

घृताची या अप्सरेपासून भद्राश्वाला दहा पुत्र झाले – भद्र, शूद्र, मद्र, शलद, मलद,

वेला खला च सप्तैता या च गोचपला स्मृता । तथा मानरसा चैव रत्नकृटा च ता दश ।। ९.

वेला, खल, हे सात, आणि गोचपला, मानरसा, रत्नकृत – असे एकूण दहा पुत्र होते.

आत्रेयवंशकृत्तासां भर्त्ता नाम्ना प्रभाकरः। भद्रायां जनयामास सोमं पुत्रं यशस्विनम् ।। ९.

या सर्वांचा पती प्रभाकर नावाचा होता, जो आत्रेय वंशाचा स्थापक मानला जातो. भद्रा या पत्नीपासून त्याला सोम नावाचा कीर्तीमान पुत्र झाला.

स्वर्भानुना हते सूर्ये पतमानो दिवो महीम्। तमोऽभिभूते लोकेऽस्मिन् प्रभा येन प्रवर्त्तिता ।। ९.

स्वर्भानूने सूर्याला घायाळ केल्यावर सूर्य आकाशातून पृथ्वीवर पडू लागला आणि जगात अंधार पसरला, तेव्हा या सोमानेच पुन्हा प्रकाश सुरू केला.

स्वस्ति तेऽस्त्विति चोक्तः स पतन्निह दिवाकरः। ब्रह्मर्षेर्वचनात्तस्य न पपात दिवो महीम् ।। ९.

सूर्य खाली पडत असताना, त्या ब्रह्मर्षीने 'तुला कल्याण लाभो' असे म्हटल्यामुळे सूर्य आकाशातून पृथ्वीवर पडला नाही.

अत्रिश्रेष्ठानि गोत्राणि यश्चकार महातपाः । यज्ञेष्वत्रिघनश्चैव सुरैर्यश्च प्रवर्त्तितः ।। ९.

त्या महान तपस्वी अत्रीने श्रेष्ठ गोत्रांची स्थापना केली. यज्ञात त्यांना 'अत्रिघन' असे नाव मिळाले आणि देवांनी त्यांना पुढे नेले.

स तास्वजनयत् पुत्रानात्मतुल्याननामकान्। दश तास्वेव महता तपसा भावितप्रभा ।। ९.

त्यांनी आपल्या पत्नींपासून स्वतःसारखेच आणि आपल्या नावाचे दहा पुत्र प्राप्त केले, जे महान तपश्चर्येने तेजस्वी झाले.

स्वस्त्यात्रेया इति ख्याता ऋषयो वेदपारगाः । तेषां विख्यातयशसौ ब्रह्मिष्ठौ सुमहौजसौ ।। ९.

हे ऋषी 'स्वस्त्यात्रेय' म्हणून प्रसिद्ध आहेत, आणि वेदांमध्ये पारंगत आहेत. त्यांच्यातील दोन अत्यंत कीर्तीमान, ब्रह्मनिष्ठ आणि प्रचंड तेजस्वी होते.

दत्तात्रेयस्तस्य ज्येष्ठो दुर्वासास्तस्य चानुजः । यवीयसी सुता तस्या मबला ब्रह्मवादिनी। अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिकाः पुरा ।। ९.

त्यांच्यात दत्तात्रेय हे ज्येष्ठ, दुर्वासा हे त्यांचे धाकटे भाऊ, आणि त्यांची कनिष्ठ कन्या अम्बला, ही ब्रह्मविद्या जाणणारी होती. येथेही पुराणकार एक श्लोक सांगतात.

अत्रेः पुत्रं महात्मानं शान्तात्मानमकल्मषम्। दत्तात्रेयं तनुं विष्णोः पुराणज्ञाः प्रचक्षते ।। ९.

पुराणज्ञ सांगतात की अत्रींचा पुत्र दत्तात्रेय, हे महान, शांत आणि निष्पाप होते, आणि ते विष्णूंचा अवतार होते.

तस्य गोत्रान्वये जाताश्चत्वारः प्रथिता भुवि। श्यामाश्च मुद्गलाश्चैव बलारकगविष्ठिराः। एते नृणान्तु चत्वारः स्मृताः पक्षा महौजसाम् ।। ९.

या वंशात चार प्रसिद्ध शाखा निर्माण झाल्या – श्याम, मुद्गल, बलारक आणि गविष्ठिर. हे चार पुरुषांमध्ये पराक्रमी शाखा म्हणून ओळखले जातात.

कश्यपान्नारदश्चैव पर्वतोऽरुन्धती तथा। जज्ञिरे च त्वरुन्धत्यास्तान्निबोधत सत्तमाः ।। ९.

कश्यपापासून नारद, पर्वत आणि अरुंधती यांचा जन्म झाला. आता, उत्तमजनांनो, अरुंधतीपासून जन्मलेल्या संततीचे ऐका.

नारदस्तु वसिष्ठायारुन्धतीं प्रत्यपादयत्। ऊर्द्ध्वरेता महातेजा वृक्षशापात्तु नारदः ।। ९.

नारदाने अरुंधतीला वसिष्ठाला दिले. नारद हे महान तेजस्वी आणि ऊर्ध्वरेता झाले, कारण त्यांना एका वृक्षाचा शाप मिळाला होता.

पुरा देवासुरे तस्मिन्संग्राम तारकामये। अनावृष्ट्या हते लोके व्यग्रे शक्रे सुरैः सह। वसिष्ठस्तपसा धीमान्धारयामास वै प्रजाः ।। ९.

पूर्वी देवासुर संग्रामात, तारकासुर युद्धात, जेव्हा दुष्काळ पडला आणि इंद्र देवांसह व्यस्त होता, तेव्हा वसिष्ठ ऋषींनी आपल्या तपश्चर्येने प्रजांचे पालन केले.

अत्रौषधं मूलफलमोषधीश्च प्रवर्त्तयन् । तास्तेन जीवयामास कारुण्यादोषधेन तु ।। ९.

त्यांनी औषधी, मुळे, फळे आणि वनस्पती वाढवल्या. आपल्या करुणेने त्यांनी त्या औषधांनी प्रजांना पुन्हा जिवंत केले.

अरुन्धत्यां वसिष्ठस्तु शक्तिमुत्पादयद्द्विजाः। सागरञ्जनयच्छक्तेरदृश्यन्ती पराशरम् ।। ९.

वसिष्ठांनी अरुंधतीपासून शक्तीला जन्म दिला, हे द्विजांनो. शक्तीने सगरांजनया पासून पराशराला जन्म दिला.

काली पराशराज्जज्ञे कृष्णद्वैपायनं प्रभुम्। द्वैपायनादरण्यां वै शुको जज्ञे गुणान्वितः ।। ९.

काळी आणि पराशरापासून कृष्णद्वैपायन या प्रभूचा जन्म झाला. द्वैपायन आणि अरणीपासून गुणांनी युक्त असा शुक जन्माला आला.

उत्पद्यन्ते च पीवर्यां षडिमे शुकसूनवः। भूरिश्रवाः प्रभुः शम्भुः कृष्णो गौरश्च पञ्चमः ।। ९.

पीवारीपासून शुकाचे सहा पुत्र जन्माला आले — भू‍रिश्रवा, प्रभु, शंभू, कृष्ण, आणि पाचवा गौऱ.

कन्या कीर्तिमती चैव योगमाता दृढव्रता। जननी ब्रह्मदत्तस्य पत्नी सत्त्वगुहस्य च ।। ९.

एक कन्या कीर्तिमती, योगाची माता आणि दृढ व्रती, ती ब्रह्मदत्ताची आई आणि सत्त्वगुहाची पत्नी आहे.

श्वेताः कृष्णाश्च गौराश्च श्यामा धूम्राः समूलिकाः। ऊष्मपा दारकाश्चैव नीलाश्चैव पराशराः। पराशराणामष्टौ ते पक्षाः प्रोक्ता महात्मनाम् ।। ९.

श्वेत, कृष्ण, गौऱ, श्याम, धूम्र, समूलिक, ऊष्मप, दारक आणि नील — हे पराशरांचे आठ शाखा म्हणून ओळखले जातात.

अत ऊर्द्ध्वं निबोधध्वमिन्द्रप्रतिमसम्भवम्। वसिष्ठस्य कपिञ्जल्यां घृताच्यां समपद्यत। कुशीतियः समाख्यात इन्द्रप्रतिम उच्यते ।। ९.

आता पुढे ऐका — वसिष्ठाच्या कपिंजल आणि घृताचीपासून कुशीतिय नावाचा पुत्र जन्मला, ज्याला इंद्रासारखा म्हटले जाते.

पृथोः सुतायाः सम्भूतः पुत्रस्तस्या भवद्वसुः। उपमन्युः सुतस्तस्य यस्येमे उपमन्यवः ।। ९.

पृथूच्या कन्येपासून वसु नावाचा मुलगा झाला, त्याचा मुलगा उपमन्यू, आणि त्याच्यापासून हे उपमन्यू वंशज झाले.

मित्रावरुणयोश्चैव कुण्डिनो ये परिश्रुताः। एकार्षेयास्तथैवान्ये वसिष्ठा नाम विश्रुताः। एते पक्षा वसिष्ठानां स्मृता एकादशेव तु ।। ९.

मित्र आणि वरुण यांच्या कुंडिन नावाने ओळखले जाणारे, एकर्षेय आणि प्रसिद्ध वसिष्ठ — असे एकूण अकरा वसिष्ठांचे शाखा मानले जातात.

इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसा ह्यष्ट विश्रुताः। भ्रातरः सुमहाभागा तेषां वंशाः प्रतिष्ठिताः ।। ९.

अशा प्रकारे ब्रह्माचे हे आठ मानसपुत्र प्रसिद्ध आहेत; हे सर्व भाग्यवान भाऊ असून त्यांचे वंश स्थिर झाले आहेत.

त्रींल्लोकान्धारयन्तीमान्देवर्षिगणसङ्कुलान् । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः। यैर्व्याप्ता पृथिवी सर्वा सूर्य्यस्येव गभस्तिभिः ।। ९.

हेच तीनही लोक भरून ठेवतात, देवऋषींच्या समूहांनी युक्त आहेत; त्यांचे पुत्र आणि नातवंडे शेकडो-हजारोंनी आहेत, ज्यांनी पृथ्वी सूर्याच्या किरणांसारखी व्यापली आहे.

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य सुतस्य विदितात्मनः। उत्तरं परिपप्रच्छुः सूतपुत्रं द्विजातयः ।। १०.

त्या ज्ञानी पुत्राचे हे शब्द ऐकून द्विजांनी सूतपुत्राला पुढचे प्रश्न विचारले.

कथं द्वितीयमुत्पन्ना भवानी प्राक्सती तु या। आसीद्दाक्षायणी पूर्वमुमा कथम जायत ।। १०.

भवानी दुसऱ्यांदा कशी जन्मली आणि ती आधी कोण होती? पूर्वी ती दक्षायणी होती; उमा कशी जन्मली हे सांग.

मेनायां पितृकन्यायां जनयामास शैलरुट्। केचैते पितरश्चैव येषां मेना तु मानसी ।। १०.

मेनापासून, जी पितरांची कन्या आहे, पर्वतराजाने संतती उत्पन्न केली; हे पितर कोण आहेत, ज्यांची मेना मानसकन्या आहे?

मैनाकश्चैव दौहित्रो दौहित्री च तथा ह्युमा। एकपर्णा तथा चैव तथा या चैकपाटला ।। १०.

मैनाक हा नातू आहे, उमा ही नात आहे; एकपर्णा आणि एकपाटला ह्याही आहेत.