वायुपुराणम्

अष्टदंष्ट्रा शङ्कुकर्णा ऊर्द्ध्वरोमाण एव च। आकर्णदारितास्याश्च मुञ्जधूमोर्द्ध्वमूर्द्धजाः ।। ९.

त्यांना आठ दात, शंखासारखी कान, उभे केस, कानापर्यंत फाटलेली तोंडे आणि मुंज किंवा धुरासारखे उंच केस असतात.

स्थूलशीर्षाः सिताभाश्च ह्रस्वकाश्च प्रवाहुकाः। ताम्रास्या लम्बजिह्वौष्ठा लम्बभूस्थूलनासिकाः ।। ९.

त्यांचे डोके मोठे, वर्ण फिकट, उंची कमी आणि हात लांब असतात. तोंड तांबूस, जीभ व ओठ लोंबते, गाल झुकलेले आणि नाक जाड असते.

नीलाङ्गा लोहितग्रीवा गम्भीराक्षा विबीषणाः । महाघोरस्वराश्चैव विकटा बद्धपिण्डिकाः ।। ९.

त्यांचे अंग काळे, गळा लाल, डोळे खोल, आणि रूप भयानक असते. त्यांचा आवाज अतिशय भीषण, शरीर विकृत आणि मांड्या एकत्र बांधलेल्या असतात.

स्थूलाश्च तुङ्गनासाश्च शिलासंहनना दृढाः। दारुणाभिजनाः क्रूराः प्रायशः क्लिष्टकर्मिणः ।। ९.

त्यांचे शरीर जाड, नाक उंच, शरीर खडकासारखे मजबूत, वंश भयंकर, स्वभावाने क्रूर आणि बहुतेक वेळा कठोर कर्म करणारे असतात.

सकुण्डलाङ्गदापीडा मुकुटोष्णीषधारिणः। विचित्र वस्त्राभरणाश्चित्रस्रगनुलेपनाः ।। ९.

ते कुंडल, अंगद, मुकुट, उष्णीष घालतात; त्यांची वस्त्रे व दागिने रंगीबेरंगी असतात, आणि ते वेगवेगळ्या माळा व उटणे लावतात.

अन्नादाः पिशितादाश्च पुरुषादाश्च ते स्मृताः। इत्येतद्रूपसाधर्म्यं राक्षसानां बुधैः स्मृतम्। न समस्तबलं बुद्धं यतो मायाकृतं हि तत् ।। ९.

ते अन्न, मांस आणि माणसेही खातात असे ओळखले जातात. राक्षसांचे असे रूप व स्वभाव ज्ञानी लोकांनी सांगितले आहेत. त्यांचे सर्व सामर्थ्य मात्र कुणालाही पूर्णपणे माहीत नाही, कारण ते मायेने झाकलेले असते.

पुलहस्य मृगाः पुत्राः सर्वे व्यालाश्च दंष्ट्रिणः । भूताः पिशाचाः सर्पाश्च भ्रमरा हस्तिनस्तथा ।। ९.

पुलहाचे पुत्र म्हणजे सर्व वन्य प्राणी आणि दात असलेले हिंस्र जनावरं, भुते, पिशाच्च, साप, भुंगे आणि हत्ती देखील आहेत.

वानराः किन्नराश्चैव यमकिम्पुरुषास्तथा। येऽन्ये चैव परिक्रान्ता मायाक्रोधवशानुगाः ।। ९.

वानर, किन्नर, यमकिंपुरुष आणि इतर भटकणारे — हे सर्व माया आणि क्रोध यांच्या अधीन असतात.

अनपत्यः क्रतुस्तस्मिन् स्मृतो वैवस्वतेऽन्तरे। न तस्य पुत्रः पौत्रो वा तेजः संक्षिप्य वा स्थितः ।। ९.

वैवस्वताच्या काळात क्रतु हा पुत्रहीन म्हणून ओळखला जातो. त्याला ना पुत्र, ना नातू; त्याचे तेजही कमी झालेले आहे.

अत्रेर्वंशं प्रवक्ष्यामि तृतीयस्य प्रजापतेः। तस्य पत्न्यश्च सुन्दर्यो दशैवासन्पतिव्रताः ।। ९.

आता मी अत्री या तिसऱ्या प्रजापतींच्या वंशाची कथा सांगतो. अत्रींच्या दहा सुंदर आणि पतीपरायण पत्नी होत्या.

भद्राश्वस्य घृताच्यां वै दशाप्सरसि सूनवः। भद्रा शूद्रा च मद्रा च शलदा मलदा तथा ।। ९.

घृताची या अप्सरेपासून भद्राश्वाला दहा पुत्र झाले – भद्र, शूद्र, मद्र, शलद, मलद,

वेला खला च सप्तैता या च गोचपला स्मृता । तथा मानरसा चैव रत्नकृटा च ता दश ।। ९.

वेला, खल, हे सात, आणि गोचपला, मानरसा, रत्नकृत – असे एकूण दहा पुत्र होते.

आत्रेयवंशकृत्तासां भर्त्ता नाम्ना प्रभाकरः। भद्रायां जनयामास सोमं पुत्रं यशस्विनम् ।। ९.

या सर्वांचा पती प्रभाकर नावाचा होता, जो आत्रेय वंशाचा स्थापक मानला जातो. भद्रा या पत्नीपासून त्याला सोम नावाचा कीर्तीमान पुत्र झाला.

स्वर्भानुना हते सूर्ये पतमानो दिवो महीम्। तमोऽभिभूते लोकेऽस्मिन् प्रभा येन प्रवर्त्तिता ।। ९.

स्वर्भानूने सूर्याला घायाळ केल्यावर सूर्य आकाशातून पृथ्वीवर पडू लागला आणि जगात अंधार पसरला, तेव्हा या सोमानेच पुन्हा प्रकाश सुरू केला.

स्वस्ति तेऽस्त्विति चोक्तः स पतन्निह दिवाकरः। ब्रह्मर्षेर्वचनात्तस्य न पपात दिवो महीम् ।। ९.

सूर्य खाली पडत असताना, त्या ब्रह्मर्षीने 'तुला कल्याण लाभो' असे म्हटल्यामुळे सूर्य आकाशातून पृथ्वीवर पडला नाही.

अत्रिश्रेष्ठानि गोत्राणि यश्चकार महातपाः । यज्ञेष्वत्रिघनश्चैव सुरैर्यश्च प्रवर्त्तितः ।। ९.

त्या महान तपस्वी अत्रीने श्रेष्ठ गोत्रांची स्थापना केली. यज्ञात त्यांना 'अत्रिघन' असे नाव मिळाले आणि देवांनी त्यांना पुढे नेले.

स तास्वजनयत् पुत्रानात्मतुल्याननामकान्। दश तास्वेव महता तपसा भावितप्रभा ।। ९.

त्यांनी आपल्या पत्नींपासून स्वतःसारखेच आणि आपल्या नावाचे दहा पुत्र प्राप्त केले, जे महान तपश्चर्येने तेजस्वी झाले.

स्वस्त्यात्रेया इति ख्याता ऋषयो वेदपारगाः । तेषां विख्यातयशसौ ब्रह्मिष्ठौ सुमहौजसौ ।। ९.

हे ऋषी 'स्वस्त्यात्रेय' म्हणून प्रसिद्ध आहेत, आणि वेदांमध्ये पारंगत आहेत. त्यांच्यातील दोन अत्यंत कीर्तीमान, ब्रह्मनिष्ठ आणि प्रचंड तेजस्वी होते.

दत्तात्रेयस्तस्य ज्येष्ठो दुर्वासास्तस्य चानुजः । यवीयसी सुता तस्या मबला ब्रह्मवादिनी। अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिकाः पुरा ।। ९.

त्यांच्यात दत्तात्रेय हे ज्येष्ठ, दुर्वासा हे त्यांचे धाकटे भाऊ, आणि त्यांची कनिष्ठ कन्या अम्बला, ही ब्रह्मविद्या जाणणारी होती. येथेही पुराणकार एक श्लोक सांगतात.

अत्रेः पुत्रं महात्मानं शान्तात्मानमकल्मषम्। दत्तात्रेयं तनुं विष्णोः पुराणज्ञाः प्रचक्षते ।। ९.

पुराणज्ञ सांगतात की अत्रींचा पुत्र दत्तात्रेय, हे महान, शांत आणि निष्पाप होते, आणि ते विष्णूंचा अवतार होते.

तस्य गोत्रान्वये जाताश्चत्वारः प्रथिता भुवि। श्यामाश्च मुद्गलाश्चैव बलारकगविष्ठिराः। एते नृणान्तु चत्वारः स्मृताः पक्षा महौजसाम् ।। ९.

या वंशात चार प्रसिद्ध शाखा निर्माण झाल्या – श्याम, मुद्गल, बलारक आणि गविष्ठिर. हे चार पुरुषांमध्ये पराक्रमी शाखा म्हणून ओळखले जातात.

कश्यपान्नारदश्चैव पर्वतोऽरुन्धती तथा। जज्ञिरे च त्वरुन्धत्यास्तान्निबोधत सत्तमाः ।। ९.

कश्यपापासून नारद, पर्वत आणि अरुंधती यांचा जन्म झाला. आता, उत्तमजनांनो, अरुंधतीपासून जन्मलेल्या संततीचे ऐका.

नारदस्तु वसिष्ठायारुन्धतीं प्रत्यपादयत्। ऊर्द्ध्वरेता महातेजा वृक्षशापात्तु नारदः ।। ९.

नारदाने अरुंधतीला वसिष्ठाला दिले. नारद हे महान तेजस्वी आणि ऊर्ध्वरेता झाले, कारण त्यांना एका वृक्षाचा शाप मिळाला होता.

पुरा देवासुरे तस्मिन्संग्राम तारकामये। अनावृष्ट्या हते लोके व्यग्रे शक्रे सुरैः सह। वसिष्ठस्तपसा धीमान्धारयामास वै प्रजाः ।। ९.

पूर्वी देवासुर संग्रामात, तारकासुर युद्धात, जेव्हा दुष्काळ पडला आणि इंद्र देवांसह व्यस्त होता, तेव्हा वसिष्ठ ऋषींनी आपल्या तपश्चर्येने प्रजांचे पालन केले.

अत्रौषधं मूलफलमोषधीश्च प्रवर्त्तयन् । तास्तेन जीवयामास कारुण्यादोषधेन तु ।। ९.

त्यांनी औषधी, मुळे, फळे आणि वनस्पती वाढवल्या. आपल्या करुणेने त्यांनी त्या औषधांनी प्रजांना पुन्हा जिवंत केले.

अरुन्धत्यां वसिष्ठस्तु शक्तिमुत्पादयद्द्विजाः। सागरञ्जनयच्छक्तेरदृश्यन्ती पराशरम् ।। ९.

वसिष्ठांनी अरुंधतीपासून शक्तीला जन्म दिला, हे द्विजांनो. शक्तीने सगरांजनया पासून पराशराला जन्म दिला.

काली पराशराज्जज्ञे कृष्णद्वैपायनं प्रभुम्। द्वैपायनादरण्यां वै शुको जज्ञे गुणान्वितः ।। ९.

काळी आणि पराशरापासून कृष्णद्वैपायन या प्रभूचा जन्म झाला. द्वैपायन आणि अरणीपासून गुणांनी युक्त असा शुक जन्माला आला.

उत्पद्यन्ते च पीवर्यां षडिमे शुकसूनवः। भूरिश्रवाः प्रभुः शम्भुः कृष्णो गौरश्च पञ्चमः ।। ९.

पीवारीपासून शुकाचे सहा पुत्र जन्माला आले — भू‍रिश्रवा, प्रभु, शंभू, कृष्ण, आणि पाचवा गौऱ.

कन्या कीर्तिमती चैव योगमाता दृढव्रता। जननी ब्रह्मदत्तस्य पत्नी सत्त्वगुहस्य च ।। ९.

एक कन्या कीर्तिमती, योगाची माता आणि दृढ व्रती, ती ब्रह्मदत्ताची आई आणि सत्त्वगुहाची पत्नी आहे.