वायुपुराणम्

त्रेतायुगे चतुर्विंशे रावणस्तपसः क्षयात्। रामं दाशरथिं प्राप्य सगणः क्षयमीयिवान् ।। ९.

चौवीसाव्या त्रेतायुगात, तपश्चर्येचा क्षय झाल्यावर, रावणाने दशरथपुत्र रामाच्या हातून आपल्या सगळ्या गणांसह अंत गाठला.

महोदयः प्रहस्तश्च महापांशुखरस्तथा। पुष्पोत्कटायाः पुत्रास्ते कन्या कुम्भीनसी तथा ।। ९.

महोदय, प्रहस्त आणि महापांशुखर, तसेच पुष्पोट्कटा हिचे पुत्र आहेत. कुम्भीनसी ही तिची कन्या आहे.

त्रिशिरा दूषणश्चैव विद्युज्जिह्वश्च राक्षसः। कन्या ह्यसलिका चैव वाकायाः प्रसवाः स्मृताः ।। ९.

त्रिशिरा, दूषण आणि विद्युज्जिह्व हे राक्षस आहेत; वाका हिची कन्या असलिका आहे. हे तिची संतती म्हणून ओळखले जातात.

इत्येते क्रूरकर्माणः पौलस्त्या राक्षसा दश। दारुणाबिजनाः सर्वे देवैरपि दुरासदाः ।। ९.

अशा प्रकारे, पौलस्त्य कुळातील हे दहा राक्षस अत्यंत क्रूर कृत्य करणारे, भयंकर वंशाचे आणि देवांनाही जिंकता न येणारे आहेत.

सर्वे लब्धवराश्चैव पुत्रपौत्रसमन्विताः। यक्षाणाञ्चैव सर्वेषां पौलस्त्या ये च राक्षसाः ।। ९.

हे सर्व वरप्राप्त असून, त्यांना पुत्र आणि नातवंडे आहेत. पौलस्त्य कुळातील सर्व राक्षस यक्षांमध्येही गणले जातात.

आगस्त्यवैश्वामित्राणां क्रूराणां ब्रह्मरक्षसाम्। वेदाध्ययनशीलानां तपोव्रतनिषेविणाम् ।। ९.

त्यांच्यात अगस्त्य आणि विश्वामित्र यांच्या क्रूर ब्रह्मराक्षसांचा समावेश आहे, जे वेदाध्ययन आणि तपश्चर्या यांना समर्पित आहेत.

तेषामैडविडो राजा पौलस्त्यः सव्यपिङ्गलः। इतरे वै यज्ञमुखास्तेन रक्षोगणास्त्रयः ।। ९.

त्यांच्यात इडविड नावाचा पौलस्त्य राजा सव्यपिंगल आहे; उर्वरित यज्ञमुख आहेत. अशा प्रकारे राक्षसांचे तीन गण आहेत.

यातु धाना ब्रह्मधाना वार्त्ताश्चैव दिवाचराः । निशाचरगणास्तेषां चत्वारः कविभिः स्मृताः ।। ९.

यातुधान, ब्रह्मधान, वार्ता आणि दिवसा भटकणारे — यांच्यात चार प्रकारचे निशाचर गण ऋषींनी सांगितले आहेत.

पौलस्त्या नैऋताश्चैव आगत्स्याः कौशिकास्तथा। इत्येताः सप्त तेषां वै जातयो राक्षसाः स्मृताः ।। ९.

पौलस्त्य, नैरृत, अगस्त्यकुळातील आणि कौशिक — या सात वंशातील राक्षस म्हणून ओळखले जातात.

तेषां रूपं प्रवक्ष्यामि स्वभावेन व्यवस्थितम्। वृत्ताक्षाः पिङ्गलाश्चैव महाकाया महोदराः ।। ९.

त्यांचे स्वरूप मी सांगतो: त्यांचे डोळे गोल, रंग पिंगट, शरीर मोठे आणि पोटेही मोठी असतात.

अष्टदंष्ट्रा शङ्कुकर्णा ऊर्द्ध्वरोमाण एव च। आकर्णदारितास्याश्च मुञ्जधूमोर्द्ध्वमूर्द्धजाः ।। ९.

त्यांना आठ दात, शंखासारखी कान, उभे केस, कानापर्यंत फाटलेली तोंडे आणि मुंज किंवा धुरासारखे उंच केस असतात.

स्थूलशीर्षाः सिताभाश्च ह्रस्वकाश्च प्रवाहुकाः। ताम्रास्या लम्बजिह्वौष्ठा लम्बभूस्थूलनासिकाः ।। ९.

त्यांचे डोके मोठे, वर्ण फिकट, उंची कमी आणि हात लांब असतात. तोंड तांबूस, जीभ व ओठ लोंबते, गाल झुकलेले आणि नाक जाड असते.

नीलाङ्गा लोहितग्रीवा गम्भीराक्षा विबीषणाः । महाघोरस्वराश्चैव विकटा बद्धपिण्डिकाः ।। ९.

त्यांचे अंग काळे, गळा लाल, डोळे खोल, आणि रूप भयानक असते. त्यांचा आवाज अतिशय भीषण, शरीर विकृत आणि मांड्या एकत्र बांधलेल्या असतात.

स्थूलाश्च तुङ्गनासाश्च शिलासंहनना दृढाः। दारुणाभिजनाः क्रूराः प्रायशः क्लिष्टकर्मिणः ।। ९.

त्यांचे शरीर जाड, नाक उंच, शरीर खडकासारखे मजबूत, वंश भयंकर, स्वभावाने क्रूर आणि बहुतेक वेळा कठोर कर्म करणारे असतात.

सकुण्डलाङ्गदापीडा मुकुटोष्णीषधारिणः। विचित्र वस्त्राभरणाश्चित्रस्रगनुलेपनाः ।। ९.

ते कुंडल, अंगद, मुकुट, उष्णीष घालतात; त्यांची वस्त्रे व दागिने रंगीबेरंगी असतात, आणि ते वेगवेगळ्या माळा व उटणे लावतात.

अन्नादाः पिशितादाश्च पुरुषादाश्च ते स्मृताः। इत्येतद्रूपसाधर्म्यं राक्षसानां बुधैः स्मृतम्। न समस्तबलं बुद्धं यतो मायाकृतं हि तत् ।। ९.

ते अन्न, मांस आणि माणसेही खातात असे ओळखले जातात. राक्षसांचे असे रूप व स्वभाव ज्ञानी लोकांनी सांगितले आहेत. त्यांचे सर्व सामर्थ्य मात्र कुणालाही पूर्णपणे माहीत नाही, कारण ते मायेने झाकलेले असते.

पुलहस्य मृगाः पुत्राः सर्वे व्यालाश्च दंष्ट्रिणः । भूताः पिशाचाः सर्पाश्च भ्रमरा हस्तिनस्तथा ।। ९.

पुलहाचे पुत्र म्हणजे सर्व वन्य प्राणी आणि दात असलेले हिंस्र जनावरं, भुते, पिशाच्च, साप, भुंगे आणि हत्ती देखील आहेत.

वानराः किन्नराश्चैव यमकिम्पुरुषास्तथा। येऽन्ये चैव परिक्रान्ता मायाक्रोधवशानुगाः ।। ९.

वानर, किन्नर, यमकिंपुरुष आणि इतर भटकणारे — हे सर्व माया आणि क्रोध यांच्या अधीन असतात.

अनपत्यः क्रतुस्तस्मिन् स्मृतो वैवस्वतेऽन्तरे। न तस्य पुत्रः पौत्रो वा तेजः संक्षिप्य वा स्थितः ।। ९.

वैवस्वताच्या काळात क्रतु हा पुत्रहीन म्हणून ओळखला जातो. त्याला ना पुत्र, ना नातू; त्याचे तेजही कमी झालेले आहे.

अत्रेर्वंशं प्रवक्ष्यामि तृतीयस्य प्रजापतेः। तस्य पत्न्यश्च सुन्दर्यो दशैवासन्पतिव्रताः ।। ९.

आता मी अत्री या तिसऱ्या प्रजापतींच्या वंशाची कथा सांगतो. अत्रींच्या दहा सुंदर आणि पतीपरायण पत्नी होत्या.

भद्राश्वस्य घृताच्यां वै दशाप्सरसि सूनवः। भद्रा शूद्रा च मद्रा च शलदा मलदा तथा ।। ९.

घृताची या अप्सरेपासून भद्राश्वाला दहा पुत्र झाले – भद्र, शूद्र, मद्र, शलद, मलद,

वेला खला च सप्तैता या च गोचपला स्मृता । तथा मानरसा चैव रत्नकृटा च ता दश ।। ९.

वेला, खल, हे सात, आणि गोचपला, मानरसा, रत्नकृत – असे एकूण दहा पुत्र होते.

आत्रेयवंशकृत्तासां भर्त्ता नाम्ना प्रभाकरः। भद्रायां जनयामास सोमं पुत्रं यशस्विनम् ।। ९.

या सर्वांचा पती प्रभाकर नावाचा होता, जो आत्रेय वंशाचा स्थापक मानला जातो. भद्रा या पत्नीपासून त्याला सोम नावाचा कीर्तीमान पुत्र झाला.

स्वर्भानुना हते सूर्ये पतमानो दिवो महीम्। तमोऽभिभूते लोकेऽस्मिन् प्रभा येन प्रवर्त्तिता ।। ९.

स्वर्भानूने सूर्याला घायाळ केल्यावर सूर्य आकाशातून पृथ्वीवर पडू लागला आणि जगात अंधार पसरला, तेव्हा या सोमानेच पुन्हा प्रकाश सुरू केला.

स्वस्ति तेऽस्त्विति चोक्तः स पतन्निह दिवाकरः। ब्रह्मर्षेर्वचनात्तस्य न पपात दिवो महीम् ।। ९.

सूर्य खाली पडत असताना, त्या ब्रह्मर्षीने 'तुला कल्याण लाभो' असे म्हटल्यामुळे सूर्य आकाशातून पृथ्वीवर पडला नाही.

अत्रिश्रेष्ठानि गोत्राणि यश्चकार महातपाः । यज्ञेष्वत्रिघनश्चैव सुरैर्यश्च प्रवर्त्तितः ।। ९.

त्या महान तपस्वी अत्रीने श्रेष्ठ गोत्रांची स्थापना केली. यज्ञात त्यांना 'अत्रिघन' असे नाव मिळाले आणि देवांनी त्यांना पुढे नेले.

स तास्वजनयत् पुत्रानात्मतुल्याननामकान्। दश तास्वेव महता तपसा भावितप्रभा ।। ९.

त्यांनी आपल्या पत्नींपासून स्वतःसारखेच आणि आपल्या नावाचे दहा पुत्र प्राप्त केले, जे महान तपश्चर्येने तेजस्वी झाले.

स्वस्त्यात्रेया इति ख्याता ऋषयो वेदपारगाः । तेषां विख्यातयशसौ ब्रह्मिष्ठौ सुमहौजसौ ।। ९.

हे ऋषी 'स्वस्त्यात्रेय' म्हणून प्रसिद्ध आहेत, आणि वेदांमध्ये पारंगत आहेत. त्यांच्यातील दोन अत्यंत कीर्तीमान, ब्रह्मनिष्ठ आणि प्रचंड तेजस्वी होते.

दत्तात्रेयस्तस्य ज्येष्ठो दुर्वासास्तस्य चानुजः । यवीयसी सुता तस्या मबला ब्रह्मवादिनी। अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिकाः पुरा ।। ९.

त्यांच्यात दत्तात्रेय हे ज्येष्ठ, दुर्वासा हे त्यांचे धाकटे भाऊ, आणि त्यांची कनिष्ठ कन्या अम्बला, ही ब्रह्मविद्या जाणणारी होती. येथेही पुराणकार एक श्लोक सांगतात.