वायुपुराणम्

मनुष्याणामधिपतिं चक्रे चैव सुतं मनुम्। तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना । यथाप्रदेशमद्यापि धर्मेण परिपाल्यते ।। ९.

माणसांचा अधिपती म्हणून त्याने आपल्या पुत्र मनूचा निवड केली. त्यांच्या द्वारे, ही संपूर्ण पृथ्वी, सात द्वीपांसह आणि नगरांसह, आजही प्रत्येक प्रदेशात धर्माने चालवली जाते.

स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वं ब्रह्मणा तेऽभिषेचिताः। नृपा ह्येतेऽभिषिच्यन्ते मनवो ये भवन्ति वै ।। ९.

स्वायंभुव मन्वंतराच्या पूर्वी, या सर्वांचा ब्रह्मदेवाने अभिषेक केला. जे जे मनू होतात, त्यांचा राजा म्हणून अभिषेक केला जातो.

मन्वन्तरेष्वतीतेषु गता ह्येतेषु पार्थिवाः। एवमन्येऽभिषिच्यन्ते प्राप्ते मन्वन्तरे पुनः। अतीतानागताः सर्वे स्मृता मन्वन्तरेश्वराः ।। ९.

गत मन्वंतरांत हे राजे निघून गेले; तसेच नवीन मन्वंतर आल्यावर इतरांचा अभिषेक केला जातो. गेलेले आणि येणारे सर्वजण मन्वंतरांचे स्वामी म्हणून ओळखले जातात.

राजसूयेऽभिषिक्तश्च पृथुरेभिर्नरोत्तमैः। वेददृष्टेन विधिना कृतो राजा प्रतापवान् ।। ९.

या श्रेष्ठ पुरुषांनी, वेदांनी सांगितलेल्या विधीने, राजसूय यज्ञात पृथुचा अभिषेक केला आणि तो पराक्रमी राजा झाला.

एतानुत्पाद्य पुत्रांस्तु प्रजासन्तानकारणात् । पुनरेव महाभागः प्रजानां पतिरीश्वरः ।। ९.

लोकविस्तारासाठी या पुत्रांची उत्पत्ती करून, तो महाभाग देव पुन्हा प्रजांचा स्वामी झाला.

कश्यपो गोत्रकामस्तु चचार परमं तपः । पुत्रौ गोत्रकरौ मह्यं भवेतामित्यचिन्तयत् ।। ९.

कश्यपाने वंश वाढवण्यासाठी कठोर तप केला आणि 'माझ्या दोन पुत्रांमुळे माझा वंश वाढावा' असे त्याने मनाशी ठरवले.

तस्य प्रध्यायमानस्य कश्यपस्य महात्मनः। ब्रह्मणोंऽशौ सुतौ पश्चात् प्रादुर्भूतौ महौजसौ ।। ९.

त्या महान कश्यपाच्या ध्यानात असताना, ब्रह्मदेवाच्या अंशाचे, प्रचंड तेजस्वी दोन पुत्र नंतर प्रकट झाले.

वत्सारश्चासितश्चैव तावुभौ ब्रह्मवादिनौ। वत्सारान्निध्रुवो जज्ञे रैभ्यश्च स महायशाः ।। ९.

वात्सार आणि असित — हे दोघे ब्रह्मविद्या सांगणारे होते. वात्सारापासून निघ्रुव जन्मला, आणि रैभ्यापासून महायशस्वी रैभ्य.

रैभ्यस्य रैभ्या विज्ञेया निध्रुवस्य निबोधत। च्यवनस्य सुकन्यायां सुमेधाः समपद्यत ।। ९.

रैभ्यापासून रैभ्य वंश ओळखावा. निघ्रुवापासून — ऐका — च्यवन आणि सुकन्येपासून सुमेध जन्मला.

निध्रुवस्य तु या पत्नी माता वै कुण्डपायिनाम्। असितस्यैकपर्णायां ब्रह्मिष्ठः समपद्यत ।। ९.

निघ्रुवाची पत्नी ही कुंडपायिनांची माता होती. असित आणि एकपर्णा यांच्यापासून श्रेष्ठ ब्राह्मण जन्मला.

शाण्डिल्यानां वचः श्रुत्वा देवलः सुमहायशाः। निध्रुवाः शाण्डिल्या रैभ्यास्त्रयः पश्चात्तु कश्यपाः ।। ९.

शांडिल्यांचे शब्द ऐकून, सुप्रसिद्ध देवल, निघ्रुव, शांडिल्य, रैभ्य आणि नंतर कश्यप हे वंश निर्माण झाले.

वरप्रभृतयो देवा देवलस्य प्रजास्त्विमाः। चतुर्युगे त्वतिक्रान्ते मनोर्ह्येकादशे प्रजाः। अथावशिष्टे तस्मिस्तु द्वापरे सम्प्रवर्तते ।। ९.

वरापासून सुरू होणारे देव हे देवल यांचे वंशज आहेत. चार युगे संपल्यावर, एकादश मनुत्वात हे वंशज राहतात आणि द्वापर युगातही ते पुढे चालू राहतात.

मानसस्य चरिष्यन्तस्तस्य पुत्रो दमः किल। मानसस्तस्य दायादस्तृणबिन्दुरिति श्रुतः ।। ९.

मानसाच्या काळात त्याचा पुत्र दम म्हणून ओळखला जातो. मानसाचा वारस तृणबिंदू म्हणून प्रसिद्ध आहे.

त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये सम्बभूव ह। तस्य कन्या त्विडविडा रूपेणाप्रतिमाभवत्। पुलस्त्याय स राजर्षिस्तां कन्यां प्रत्यपादयत् ।। ९.

त्रेतायुगाच्या सुरुवातीला, तिसऱ्या युगात, एक राजा जन्माला आला. त्याची कन्या त्विडविडा रूपाने अतुलनीय होती. त्या राजर्षीने आपली कन्या पुलस्त्याला दिली.

ऋषिरिडविडायान्तु विश्रवाः समपद्यत। तस्य पत्न्यश्चतस्रस्तु पौलस्त्यकुलवर्द्धनाः ।। ९.

ऋषी त्विडविडेचा पती विश्रवा झाला. त्याच्या चार पत्नी होत्या, ज्या पौलस्त्य वंश वाढविणाऱ्या ठरल्या.

बृहस्पतेर्बृहत्कीर्त्तिर्देवाचार्यस्य कीर्त्तितः । कन्यां तस्योपयेमे स नाम्ना वै देववर्णिनीम् ।। ९.

देवतांचे गुरु बृहस्पती, ज्यांची कीर्ती मोठी आहे, त्यांनी देववर्णिनी नावाच्या कन्येशी विवाह केला.

पुष्पोत्ककटाञ्च वाकाञ्च सुते माल्यवतः स्थितौ। कैकसीं मालिनः कन्यां तासान्तु श्रृणुत प्रजाः ।। ९.

माल्यवंताच्या पुष्पोत्ककट आणि वाका हे दोन पुत्र होते. मालिनची कन्या कैकसी होती. आता या स्त्रियांच्या संततीचे ऐका.

ज्येष्ठं वैश्रवणं तस्य सुषुवे देववर्णिनी। दिव्येन विधिना युक्तमार्षेणैव श्रुतेन च। राक्षसेन च रूपेण आसुरेण बलेन च ।। ९.

देववर्णिनीने आपल्या ज्येष्ठ पुत्राला, वैश्रवणाला, दिव्य गुणांनी, ऋषींच्या परंपरेनुसार, राक्षसाच्या रूपाने आणि असुराच्या बळाने युक्त अशा प्रकारे जन्म दिला.

त्रिपादं सुमहाकायं स्थूलशीर्षं महातनुम्। अष्टदंष्ट्रं हरिच्छ्मश्रुं शङ्कुकर्णं विलोहितम् ।। ९.

त्याला तीन पाय, मोठे शरीर, मोठे डोके, आठ दात, पिवळसर दाढी, शंखासारखे कान आणि लालसर रंग होता.

ह्रस्व बाहुं प्रबाहुञ्च पिङ्गलं सुविभीषणम्। वैवर्तज्ञानसम्पन्नं सम्बुद्धं ज्ञानसम्पदा ।। ९.

त्याच्या हातांपैकी काही लहान, काही मोठे, रंग पिंगट आणि अत्यंत भयंकर, रूप बदलण्याचे ज्ञान, जागरूकता आणि मोठी विद्या त्याच्यात होती.

एवंविधं सुतं दृष्ट्वा विश्वरूपधरं तथा। पिता दृष्ट्वाब्रवीत्तत्र कुबेरोऽयमिति स्वयम् ।। ९.

असा अद्भुत, सर्व रूपे धारण करणारा पुत्र पाहून, वडिलांनी तेथे सांगितले, 'हा कुबेर आहे.'

कुत्सायां क्वितिशब्दोऽयं शरीरं बेरमुच्यते । कुबेरः कुशरीरत्वान्नाम्ना तेन च सोऽङ्कितः ।। ९.

'कुति' म्हणजे निंदा, 'बेर' म्हणजे शरीर; त्याच्या विकृत शरीरामुळे त्याला कुबेर हे नाव मिळाले.

यस्माद्विश्रवसोऽपत्यं सादृश्याद्विश्रवा इव। तस्माद्वैश्रवणो नाम नाम्ना लोके भविष्यति ।। ९.

तो विश्रवाचा पुत्र आणि त्याच्यासारखा असल्यामुळे, त्याला जगात वैश्रवण हे नाव मिळेल.

ऋद्ध्यां कुबेरोऽजनयद्विश्रुतं नलकूबरम्। रावणं कुम्भकर्णञ्च कन्यां शूर्पणखान्तथा। विभीषणं चतुर्थांस्तान्कैकस्यजनयेत्सुतान् ।। ९.

समृद्धीमुळे कुबेराने प्रसिद्ध नलकुबेराला जन्म दिला. कैकसीने रावण, कुंभकर्ण, कन्या शूर्पणखा आणि चौथा विभीषण या पुत्रांना जन्म दिला.

शङ्कुकर्णो दशग्रीवः पिङ्गलो रक्तमूर्द्धजः। चतुष्पाद्विंशतिबुजो महाकायो महा बलः ।। ९.

दहा डोकी, शंखासारखे कान, पिंगट रंग, लाल केस, चार पाय, वीस हात, मोठे शरीर आणि प्रचंड बळ असलेला.

जात्याञ्जननिभो दंष्ट्रो लोहितग्रीव एव च। राजसेनो जययुक्तो रूपेण च बलेन च ।। ९.

जन्माने काळ्या रंगाचा, मोठे दात, लाल गळा, राजस सत्ता लाभलेला, रूपाने आणि बळाने विजयी.

सत्यबुद्धिर्दृढतनू राक्षसैरेव रावणः । निसर्गाद्दारुणः क्रूरो रावणाद्रावणस्तु सः ।। ९.

रावण हा सत्यबुद्धी, मजबूत शरीराचा, राक्षस स्वभावाचा, जन्मतःच कठोर आणि क्रूर होता. म्हणून त्याला रावण म्हणतात.

हिरण्यकशिपुस्त्वासीत्स राजा पूर्वजन्मनि। चतुर्युगानि राजात्र त्रयोदश स राक्षसः ।। ९.

पूर्वजन्मी तो राजा हिरण्यकशिपू होता. राक्षस म्हणून त्याने तेरा चतुर्युगे राज्य केले.

ताः पञ्चकोट्यो वर्षाणामाख्याताः सङ्ख्यया द्विजैः। नियुतान्येकषष्टिश्च सङ्ख्याविद्भिरुदाहृता ।। ९.

त्या पाच कोटी वर्षांची गणना द्विजांनी सांगितली आहे; आणि गणित जाणणाऱ्यांनी एकसष्ट नियुत वर्षे म्हटली आहेत.