वायुपुराणम्

व्यालानां शिखिनाञ्चैव ओषधीनाञ्च सर्वशः। कृमिकीटपतङ्गानां क्षुद्राणां जलजाश्च ये। पशूनां ब्राह्णानाञ्च श्रीमतां पुण्यलक्षणम् ॥ ८.

वन्य प्राणी, मोर, सर्व वनस्पती, किडे, कीटक, लहान जीव, जलचर, पशू, ब्राह्मण आणि पुण्यवान अशा सर्वांचा वंश सांगितला आहे.

आयुष्यश्चैव धन्यश्च श्रीमान् हितसुखावहः। श्रोतव्यश्चैव सततं ग्राह्यश्चैवानुसूयता ॥ ८.

हा वंश आयुष्यवर्धक, धन्य, श्रीमंत, हितकारक आणि सुखदायक आहे. तो नेहमी ऐकावा आणि द्वेष न ठेवता स्वीकारावा.

इमन्तु वंशं नियमेन यः पठेन्महात्मनां ब्राह्णवैद्यसंसदि । अपत्यलाभं हि लबेत्सुपुष्कलं श्रियं धनं प्रेत्य च शोभनां गतिम् ॥ ८.

जो कोणी हा महान आत्म्यांचा वंश ब्राह्मण आणि वैद्य यांच्या सभेत नियमाने पठण करतो, त्याला उत्तम संतती, श्री, धन आणि मृत्यूनंतर उत्तम गति मिळते.

एवं प्रजासु सृष्टासु कश्यपे न महात्मना। प्रतिष्ठितासु सर्वासु स्थावरासु चरासु च ।। ९.

महात्मा कश्यप यांनी सर्व स्थावर आणि जंगम प्रजांची निर्मिती करून त्या सर्वत्र स्थापन केल्या.

अभिषिच्याधिपत्येषु तेषां मुख्यः प्रजापतिः। ततः क्रमेण राज्यानि व्यादेष्टुमुपचक्रमे ।। ९.

त्यांनी त्या प्रजांमध्ये प्रमुखांना राज्याभिषेक करून, पुढे एकामागून एक राज्ये वाटायला सुरुवात केली.

द्विजातीनां वीरुधाञ्च नक्षत्राणां ग्रहैः सह। यज्ञानां तपसाञ्चैव सोमं राज्येऽभ्यषेचयत ।। ९.

द्विज, वनस्पती, नक्षत्रे, ग्रह, यज्ञ आणि तप यांचा राजा म्हणून त्यांनी सोमाचा अभिषेक केला.

बृहस्पतिं तु विश्वेषां ददावङ्गिरसां पतिम्। भृगूणामधिपञ्चैव काव्यं राज्येऽभ्यषेचयत् ।। ९.

सर्व अङ्गिरसांचा स्वामी म्हणून बृहस्पतीला दिले आणि भृगूंचा राजा म्हणून काव्याचा अभिषेक केला.

आदित्यानां पुनर्विष्णुं वसूनामथ पावकम् । प्रजापतीनां दक्षञ्च मरुतामथ वासवम् ।। ९.

आदित्यांचा राजा म्हणून विष्णू, वसूंना पावक, प्रजापतींना दक्ष आणि मरुतांचा राजा म्हणून वासव यांची नेमणूक केली.

दैत्यानामथ राजानं प्रह्लादं दितिनन्दनम्। नारायणं तु साध्यानां रुद्राणां वृषभध्वजम् ।। ९.

दैत्यांचा राजा म्हणून दितीपुत्र प्रह्लाद, साध्यांचा नारायण आणि रुद्रांचा वृषध्वज रुद्र यांची नेमणूक केली.

विप्रचित्तिञ्च राजानं दानवानामथादिशत्। अपां तु वरुणं राज्ये राज्ञां वैश्रवणं पतिम्। यक्षाणां राक्षसानाञ्च पार्थिवानां धनस्य च ।। ९.

दानवांचा राजा म्हणून विप्रचित्ती, जलांचा राजा म्हणून वरुण, आणि राजे, यक्ष, राक्षस, पृथ्वीवरील राजे आणि धन यांचा स्वामी म्हणून वैश्रवण यांची नेमणूक केली.

वैवस्वतं पितॄणाञ्च यमं राज्येऽभ्यषेचयत्। सर्वभूतपिशाचानां गिरिशं शूलपाणिनम् ।। ९.

पितरांचा राजा म्हणून वैवस्वत यमाचा अभिषेक केला आणि सर्व भूत व पिशाचांचा स्वामी म्हणून त्रिशूलधारी गिरिश यांची नेमणूक केली.

शैलानां हिमवन्तञ्च नदीनामथ सागरम्। गन्धर्वाणामधिपतिं चक्रे चित्ररथं तदा ।। ९.

पर्वतांचा राजा म्हणून हिमवंत, नद्यांचा सागर, आणि गंधर्वांचा अधिपती म्हणून चित्ररथ यांची नेमणूक केली.

उच्चैःश्रवसमश्वानां राजानञ्चाभ्यषेचयत्। मृगाणामथ शार्दूलं गोवृषञ्च चतुष्पदाम् ।। ९.

घोड्यांचा राजा म्हणून उच्चैःश्रवा, पशूंचा वाघ आणि चौपायांचा बैल यांचा अभिषेक केला.

पक्षिणामथ सर्वेषां गरुडं पततां वरम्। गन्धानां मातुलञ्चैव भूतानामशरीरिणाम् ।। ९.

सर्व पक्ष्यांचा राजा म्हणून गरुड, गंधांचा स्वामी म्हणून मातुल, आणि देह नसलेल्या भूतांचा अधिपती म्हणून नेमणूक केली.

शब्दाकाशबलानाञ्च वायुं बलवतां वरम्। सर्वेषां दंष्ट्रिणां शेषं नागानामथ वासुकिम् ।। ९.

शब्द, आकाश आणि बलवानांचा स्वामी म्हणून वायू, सर्व दात असलेल्या प्राण्यांचा शेष आणि नागांचा वासुकी यांची नेमणूक केली.

सरीसृपाणां सर्पाणां नागानाञ्चैव तक्षकम्। सागराणां नदीनाञ्च मेघानां वर्षितस्य च। आदित्यानामन्यतमं पर्जन्यमभिषिक्तवान् ।। ९.

सरपटणाऱ्या प्राण्यांमध्ये, सापांमध्ये आणि नागांमध्ये तक्षक श्रेष्ठ आहे. समुद्रांमध्ये, नद्यांमध्ये, मेघांमध्ये आणि पावसात, सूर्यांमध्ये पार्जन्याची निवड झाली.

सर्वाप्सरोगणानाञ्च कामदेवं तथैव च। ऋतूनामथ मासानामार्त्तवानां तथैव च ।। ९.

सर्व अप्सरांचा आणि कामदेवाचाही, तसेच ऋतू, महिने आणि ऋतूंच्या कालखंडांचा अधिपती निवडला गेला.

पक्षाणाञ्च विपक्षाणां मुहूर्त्तानाञ्च पर्वणाम्। कलाकाष्ठाप्रमाणानां गते रयनयोस्तथा। गणितस्याथ योगस्य चक्रे संवत्सरं प्रभुम् ।। ९.

पक्ष आणि त्यांच्या विरुद्ध, मुहूर्त आणि पर्व, काळाची मापे आणि किरण, गणना आणि योग — या सर्वांचा स्वामी म्हणून त्याने वर्षाची स्थापना केली.

प्रजापतिर्वै रजसः पूर्वस्यान्दिशि विश्रुतम्। पुत्रं नाम्ना सुधामानं राजानं सोऽभ्यषेचयत् ।। ९.

राजसाच्या पूर्व दिशेला प्रजापतीने आपल्या सुपुत्राला, सुप्रसिद्ध आणि सुधामान नावाच्या राजाला, अभिषेक केला.

पश्चिमायां दिशि तथा रजसः पुत्रमच्युतम्। केतुमन्तं महात्मानं राजानं सोऽभ्यषेचयत् ।। ९.

त्याचप्रमाणे पश्चिम दिशेला, राजसाचा पुत्र, महान आत्मा केतुमंत, याचा राजा म्हणून अभिषेक केला.

मनुष्याणामधिपतिं चक्रे चैव सुतं मनुम्। तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना । यथाप्रदेशमद्यापि धर्मेण परिपाल्यते ।। ९.

माणसांचा अधिपती म्हणून त्याने आपल्या पुत्र मनूचा निवड केली. त्यांच्या द्वारे, ही संपूर्ण पृथ्वी, सात द्वीपांसह आणि नगरांसह, आजही प्रत्येक प्रदेशात धर्माने चालवली जाते.

स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वं ब्रह्मणा तेऽभिषेचिताः। नृपा ह्येतेऽभिषिच्यन्ते मनवो ये भवन्ति वै ।। ९.

स्वायंभुव मन्वंतराच्या पूर्वी, या सर्वांचा ब्रह्मदेवाने अभिषेक केला. जे जे मनू होतात, त्यांचा राजा म्हणून अभिषेक केला जातो.

मन्वन्तरेष्वतीतेषु गता ह्येतेषु पार्थिवाः। एवमन्येऽभिषिच्यन्ते प्राप्ते मन्वन्तरे पुनः। अतीतानागताः सर्वे स्मृता मन्वन्तरेश्वराः ।। ९.

गत मन्वंतरांत हे राजे निघून गेले; तसेच नवीन मन्वंतर आल्यावर इतरांचा अभिषेक केला जातो. गेलेले आणि येणारे सर्वजण मन्वंतरांचे स्वामी म्हणून ओळखले जातात.

राजसूयेऽभिषिक्तश्च पृथुरेभिर्नरोत्तमैः। वेददृष्टेन विधिना कृतो राजा प्रतापवान् ।। ९.

या श्रेष्ठ पुरुषांनी, वेदांनी सांगितलेल्या विधीने, राजसूय यज्ञात पृथुचा अभिषेक केला आणि तो पराक्रमी राजा झाला.

एतानुत्पाद्य पुत्रांस्तु प्रजासन्तानकारणात् । पुनरेव महाभागः प्रजानां पतिरीश्वरः ।। ९.

लोकविस्तारासाठी या पुत्रांची उत्पत्ती करून, तो महाभाग देव पुन्हा प्रजांचा स्वामी झाला.

कश्यपो गोत्रकामस्तु चचार परमं तपः । पुत्रौ गोत्रकरौ मह्यं भवेतामित्यचिन्तयत् ।। ९.

कश्यपाने वंश वाढवण्यासाठी कठोर तप केला आणि 'माझ्या दोन पुत्रांमुळे माझा वंश वाढावा' असे त्याने मनाशी ठरवले.

तस्य प्रध्यायमानस्य कश्यपस्य महात्मनः। ब्रह्मणोंऽशौ सुतौ पश्चात् प्रादुर्भूतौ महौजसौ ।। ९.

त्या महान कश्यपाच्या ध्यानात असताना, ब्रह्मदेवाच्या अंशाचे, प्रचंड तेजस्वी दोन पुत्र नंतर प्रकट झाले.

वत्सारश्चासितश्चैव तावुभौ ब्रह्मवादिनौ। वत्सारान्निध्रुवो जज्ञे रैभ्यश्च स महायशाः ।। ९.

वात्सार आणि असित — हे दोघे ब्रह्मविद्या सांगणारे होते. वात्सारापासून निघ्रुव जन्मला, आणि रैभ्यापासून महायशस्वी रैभ्य.

रैभ्यस्य रैभ्या विज्ञेया निध्रुवस्य निबोधत। च्यवनस्य सुकन्यायां सुमेधाः समपद्यत ।। ९.

रैभ्यापासून रैभ्य वंश ओळखावा. निघ्रुवापासून — ऐका — च्यवन आणि सुकन्येपासून सुमेध जन्मला.