वायुपुराणम्

अहमिज्यश्च पूज्यश्च सर्वयज्ञे द्विजातिभिः । मयि यज्ञो विधातव्यो मयि होतव्यमित्यपि

'सर्व यज्ञांत द्विजांनी माझीच पूजा करावी, मला वंदन करावं; माझ्यासाठीच यज्ञ करावा आणि होमही माझ्यासाठीच करावा.'

तमतिक्रान्तमर्यादमाददानमसाम्प्रतम् । ऊचुर्महर्षयः सर्वे मरीचिप्रमुखास्तथा

मरिची आणि इतर सर्व महर्षींनी, मर्यादा ओलांडून वागणाऱ्या आणि कधीही न घडलेल्या गोष्टी करणाऱ्या त्याला संबोधलं.

वयं दीक्षां प्रवेक्ष्यामः संवत्सरशतान् बहून् । माऽधर्मं वेन कार्षीस्त्वं नैष धर्मः सनातनः । निधने च प्रसूतोऽसि प्रजापतिरसंशयः

'आम्ही अनेक शेकडो वर्षे दीक्षा घेऊ; वेन, तू अधर्म करू नकोस—हा सनातन धर्म नाही. तुझ्या मृत्यूनंतर, नक्कीच तू प्रजापती म्हणून जन्मास येशील.'

पालयिष्ये प्रजाश्चेति त्वया पूर्वं प्रतिश्रुतम् । तांस्तथा वादिनः सर्वान् ब्रह्मर्षीनब्रवीत्तदा

'मी प्रजांचे रक्षण करीन' असं तू आधी वचन दिलं होतंस. असं सर्व ब्रह्मर्षींनी सांगितल्यावर त्याने त्यांना उत्तर दिलं.

स प्रहस्य तु दुर्बुद्धिरिदं वचनकोविदः । स्रष्टा धर्मस्य कश्चान्यः श्रोतव्यं कस्य वै मया

पण त्या दुष्ट बुद्धीच्या, बोलण्यात पटाईत असलेल्या राजाने हसत म्हटलं, 'धर्माचा निर्माता दुसरा कोण आहे? मी कुणाचं ऐकावं?'

वीर्यश्रुततपःसत्यैर्मया वा कः समो भुवि । महात्मानमनूनं मां यूयं जानीत तत्त्वतः

'शक्ती, विद्या, तप आणि सत्य यात पृथ्वीवर माझ्याशी कोण सम आहे? मला खरीखुरी महात्मा, कुठलीच कमतरता नसलेला, असं समजा.'

प्रभवः सर्वलोकानां धर्माणाञ्च विशेषतः । इच्छन् दहेयं पृथिवीं प्लावयेयं जलेन वा । सृजेयं वा ग्रसेयं वा नात्र कार्या विचारणा

'सर्व लोकांचा, विशेषतः धर्मांचा, मीच मूळ आहे; इच्छिलं तर मी पृथ्वी जाळू शकतो, पाण्याने बुडवू शकतो, निर्माण करू शकतो किंवा नष्ट करू शकतो—यात काही विचार करण्याचं कारण नाही.'

यदा न शक्यते स्तम्भान्मानाच्च भृशमोहितः । अनुनेतुं नृपो वेनस्ततः क्रुद्धा महर्षयः

राजा वेन, गर्वाने अंध झाल्यामुळे आणि समजावूनही न ऐकल्यामुळे, महर्षी रागावले.

निगृह्य तं महाबाहुं विस्फुरन्तं यथाऽनलम् । ततोऽस्य वामहस्तं ते ममन्थुर्भृशकोपिताः ॥२.१.

त्या बलाढ्य राजाला, जो अग्नीप्रमाणे तडफडत होता, त्यांनी पकडून, प्रचंड रागाने त्याचा डावा हात मळला.

६२.१२० तस्मात् प्रमथ्यमानाद्वै जज्ञे पूर्वमभिश्रुतः । ह्रस्वोऽतिमात्रं पुरुषः कृष्णश्चापि तथा द्विजाः

त्या मळण्यातून, पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे, प्रथम एक माणूस उत्पन्न झाला—तो फारच ठेंगणा आणि काळा होता, हे द्विजांनो.

स भीतः प्राञ्जलिश्चैव स्थितवान् व्याकुलेन्द्रियः । तमार्त्तं विह्वलं दृष्ट्वा निषीदेत्यब्रुवन् किल

तो घाबरून, हात जोडून आणि इंद्रिये व्याकुळ होऊन उभा राहिला; त्याला व्यथित आणि गोंधळलेला पाहून, त्यांनी म्हटलं, 'बस खाली.'

निषादवंशकर्त्ताऽसौ बभूवानन्तविक्रमः । धीवरानसृजत्सोऽपि वेनकल्मषसम्भवान्

तोच नि्षाद वंशाचा निर्माता झाला, अपार सामर्थ्य असलेला; त्याने वेनाच्या पापातून मच्छिमारही निर्माण केले.

ये चान्ये विन्ध्यनिलयास्तुम्बुरातुवराः खसाः । अधर्मरुचयश्चापि सम्भूता वेनकल्मषात्

विंध्य पर्वतात राहणारे, तुंबुर, तुवर, खासा आणि जे अधर्माकडे झुकणारे होते, तेही वेनाच्या पापातून निर्माण झाले.

पुनर्महर्षयस्तस्य पाणिं वेनस्य दक्षिणम् । अरणीमिव संरम्भान्ममन्थुर्जातमन्यवः

मग महर्षींनी, प्रचंड संतापाने, वेनाचा उजवा हात जणू अरणीप्रमाणे मळला.

पृथुस्तस्मात् समुत्पन्नः करास्फालनतेजसः । पृथोः करतलाद्वापि यस्माज्जातः पृथुस्ततः । दीप्यमानः स्ववपुषा साक्षादग्निरिवोज्वलन्

त्या मळण्यातून, हाताच्या प्रचंड तेजाने, पृथू उत्पन्न झाला; पृथूच्या करातून जन्मल्यामुळे त्याला 'पृथू' असं नाव पडलं. तो स्वतःच्या तेजाने अग्नीप्रमाणे उजळून निघाला.

आद्यमाजगवं नाम धनुर्गृह्य महारवम् । शरांश्च बिभ्रद्रक्षार्थं कवचञ्च महाप्रभम्

त्याने मोठ्या आवाजाने घुमणारे 'आजगव' नावाचे श्रेष्ठ धनुष्य उचलले आणि स्वतःच्या रक्षणासाठी बाण व तेजस्वी कवच घेतले.

तस्मिञ्जातेऽथ भूतानि संप्रहृष्टानि सर्वशः । समुत्पन्ने महारात्रि वेनश्च त्रिदिवङ्गतः

त्याच्या जन्माने सर्व प्राणी अत्यंत आनंदित झाले; त्या महान रात्रीच्या आगमनाने वेन स्वर्गात गेला.

समुत्पन्नेन राजर्षिः स सत्पुत्रेण धीमता । पुरुषव्याघ्रः पुन्नाम्नो नरकात्र्त्रायते ततः

त्या बुद्धिमान पुत्राच्या जन्माने राजर्षी, पुरुषांमध्ये वाघासारखा, पृथु नावाचा, आपल्या पितरांना नरकातून वाचवतो.

तं नद्यश्च समुद्राश्च रत्नान्यादाय सर्वशः । समागम्य तदा वैन्यमभ्यषिञ्चन्नराधिपम् । महता राजराज्येन महाराजं महाद्युतिम्

त्या वेळी नद्या आणि समुद्रांनी सर्व प्रकारची रत्ने आणली आणि एकत्र येऊन त्यांनी वेण्याला मोठ्या राज्याने, तेजस्वी राजाला, मनुष्यांचा राजा म्हणून अभिषेक केला.

६२.१३० सोऽभिषिक्तो महाराजा देवैरङ्गिरसः सुतैः । आदिराजो महाराजः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान्

देवतांपैकी अंगिरसांचे पुत्र यांनी त्याचा महापूर्वक अभिषेक केला; पृथु वेण्य हा प्रतापी आणि सर्वात पहिला राजा झाला.

पित्राऽपरञ्जितास्तस्य प्रजास्तेनानुरञ्जिताः । ततो राजेति नामास्य अनुरागादजायत

त्याच्या वडिलांनी ज्या प्रजेला जिंकता आले नाही, ती प्रजा त्याने आपल्या वागणुकीने जिंकली; म्हणूनच त्यांच्या प्रेमामुळे त्याला 'राजा' हे नाव मिळाले.

आपस्तस्तम्भिरे चास्य समुद्रमभियास्यतः । पर्वताश्च विशीर्यन्ते ध्वजभङ्गश्च नाभवत्

तो समुद्राकडे जात असताना पाण्याने त्याला अडवले नाही; पर्वत तुटले, आणि कुठेही ध्वजाचा भंग झाला नाही.

अकृष्टपच्या पृथिवी सिद्ध्यन्त्यन्नानि चिन्तया । सर्वकामदुघा गावः पुटके पुटके मधु

पृथ्वी न हलवता पिके देऊ लागली, केवळ इच्छेने अन्न मिळू लागले; गायी सर्व इच्छा पूर्ण करणाऱ्या झाल्या आणि प्रत्येक भांड्यात मध मिळू लागले.

एतस्मिन्नेव काले च यज्ञे पैतामहे शुभे । सूतः सूत्यां समुत्पन्नः सौत्येऽहनि महामतिः । तस्मिन्नेव महायज्ञे जज्ञे प्राज्ञोऽथ मागधः

त्याच काळात, पितरांचा शुभ यज्ञ चालू असताना, सुत नावाचा बुद्धिमान पुरुष सुत्याच्या दिवशी जन्माला आला; त्या महान यज्ञात एक ज्ञानी मागधही जन्माला आला.

ऐन्द्रेण हविषा चापि हविः पृक्तं बृहस्पतेः । जुहावेन्द्राय देवेन ततः सूतो व्यजायत

इंद्रासाठीच्या हविष्याने, आणि बृहस्पतीच्या हविष्यात मिसळून, देवाने इंद्राला ते अर्पण केले; त्यातून सुताचा जन्म झाला.

प्रमादस्तत्र सञ्जज्ञे प्रायश्चित्तञ्च कर्मसु । शिष्यहव्येन यत्पृक्तमाभिभूतं गुरोर्हविः । अधरोत्तरचारेण जज्ञे तद्वर्णवैकृतम्

तेथे चुकाही घडल्या आणि प्रायश्चित्ताची आवश्यकता भासली; शिष्याच्या हविष्याने जे मिसळले गेले ते गुरूच्या हविष्यावर भारी पडले; वरच्या-खालच्या वर्तनामुळे त्या वर्णाचा भेद निर्माण झाला.

यच्च क्षत्रात्सम्भवद्ब्राह्मण्यां हीनयोनितः । सूतः पूर्वेण साधर्मतुल्यधर्मः प्रकीर्त्तितः

क्षत्रियापासून आणि ब्राह्मण स्त्रीपासून जो जन्मतो, तो सुत, पूर्वीच्या प्रमाणेच त्याचे कर्तव्य सांगितले आहे.

मध्यमो ह्येष सूतस्य धर्मः क्षत्रोपजीवनम् । रथनागाश्च चरितं जघन्यञ्च चिकित्सितम्

सुताचा मधला धर्म म्हणजे क्षत्रियांना सेवा करून उपजीविका करणे; रथ व हत्ती चालवणे, आणि सर्वात खालचा म्हणजे औषधोपचार करणे.

पृथोः स्तवार्थं तौ तत्र समाहूतौ सुरर्षिभिः । तावूचुर्मुनयः सर्वे स्तूयतामेष पार्थिवः । कर्मैतदनुरूपं वां पात्रं स्तोत्रस्य चाप्ययम् ॥२.१.

पृथुच्या स्तुतीसाठी त्या दोघांना देवर्षींनी बोलावले; सर्व ऋषींनी सांगितले, 'हा राजा स्तुत्य आहे; हे कृत्य आणि तुम्ही दोघेही स्तोत्रासाठी योग्य आहात.'