वायुपुराणम्

इति सर्गैकदेशस्य कीर्तितोऽवयवो मया। मारीचोऽयं प्रजा सर्गः समासेन प्रकीर्तितः। न शक्यं व्यासतो वक्तुमपि वर्षशतैर्द्विजाः ॥ ८.

या सृष्टीच्या एका भागाचे मी वर्णन केले; मारीचीची ही संतती संक्षिप्तपणे सांगितली आहे. हे पूर्णपणे सांगणे, द्विजांनो, शंभर वर्षांतही शक्य नाही.

अदितिर्धर्मशीला तु बलशीला दितिः स्मृता। तपःशीला तु सुरभि र्मायाशीला दनुः स्मृता ॥ ८.

अदिती ही धर्मशील म्हणून ओळखली जाते, दिती बलवान आहे; सुरभीला तपाची आवड आहे, तर दनु मायावी आहे.

क्रूरशीला तथा कद्रुः क्रौञ्च्यथ श्रुतिशालिनी । इरा ग्रहणशीला तु दनायुर्भक्षणे रता ॥ ८.

कद्रू क्रूर स्वभावाची आहे, क्रौंची वेदज्ञ आहे; इरा पकडण्यात पटाईत आहे, दानायू खाण्यात रमते.

वाहशीला तु विनता ताम्रा वै पाशशालिनी। स्वभावा लोकमातॄणां शीलान्येतानि सर्वशः ॥ ८.

विनता वाहून नेण्यात कुशल आहे, ताम्रा बांधण्यात निपुण आहे; या सर्व मातांचे हेच नैसर्गिक स्वभाव आहेत.

धर्मतः शीलतो बुद्ध्या क्षमया बलरूपतः। रजः सत्त्वतमो वृत्ता धार्मिकाधार्मिकास्तु वै ॥ ८.

धर्म, आचरण, बुद्धी, क्षमा, बळ आणि रूप यांच्या आधारावर; त्यांचे स्वभाव रज, सत्त्व आणि तम असे असून, काही धर्मशील तर काही अधर्मी आहेत.

मातृतुल्याश्चाबिजाताः कश्यपस्यात्मजाः प्रजाः। देवतासुरगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः। पिशाचाः पशवश्चैव मृगाः पतङ्गवीरुधः ॥ ८.

कश्यपाच्या संतती, जी मातांसारखीच आहेत, त्यात देव, असुर, गंधर्व, यक्ष, राक्षस, सर्प, पिशाच्च, जनावरे, वन्य प्राणी, पक्षी आणि वनस्पती यांचा समावेश आहे.

यस्माद्दाक्षायणीष्वेते जज्ञिरे मानुषीष्विह। मन्वन्तरेषु सर्वेषु तस्माच्छ्रेष्ठास्तु मानुषाः ॥ ८.

हे सर्व, दक्षकन्ये, प्रत्येक मन्वंतरात माणसांत जन्मले; म्हणूनच माणसे श्रेष्ठ आहेत.

धर्मार्थकाममोक्षाणां मानुषाः साधकास्तु वै। ततोऽधः स्रोतसस्ते वै उत्पद्यन्ते सुरासुराः ॥ ८.

धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चारही पुरुषार्थांची साधना माणसांनीच केली जाते. त्यांच्याखालील, म्हणजेच कमी स्तरावरील, देव आणि दैत्य यांसारख्या इतर जीवांची उत्पत्ती होते.

जायन्ते कार्यसिद्धयर्थं मानुषेषु पुनः पुनः। इत्येवं वंशप्रभवः प्रसङ्ख्यातस्तपस्विनाम् ॥ ८.

माणसांमध्ये ते पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात, आपली कामे पूर्ण करण्यासाठी. अशा प्रकारे तपस्वींच्या वंशाचा आरंभ सांगितला आहे.

सुराणामसुराणाञ्च गन्धर्वाप्सरसां तथा। यक्षरक्षःपिशाचानां सुपर्णोरगपक्षिणाम् ॥ ८.

देव, दैत्य, गंधर्व, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, पिशाच, सुपर्ण, नाग आणि पक्षी यांचा वंश सांगितला आहे.

व्यालानां शिखिनाञ्चैव ओषधीनाञ्च सर्वशः। कृमिकीटपतङ्गानां क्षुद्राणां जलजाश्च ये। पशूनां ब्राह्णानाञ्च श्रीमतां पुण्यलक्षणम् ॥ ८.

वन्य प्राणी, मोर, सर्व वनस्पती, किडे, कीटक, लहान जीव, जलचर, पशू, ब्राह्मण आणि पुण्यवान अशा सर्वांचा वंश सांगितला आहे.

आयुष्यश्चैव धन्यश्च श्रीमान् हितसुखावहः। श्रोतव्यश्चैव सततं ग्राह्यश्चैवानुसूयता ॥ ८.

हा वंश आयुष्यवर्धक, धन्य, श्रीमंत, हितकारक आणि सुखदायक आहे. तो नेहमी ऐकावा आणि द्वेष न ठेवता स्वीकारावा.

इमन्तु वंशं नियमेन यः पठेन्महात्मनां ब्राह्णवैद्यसंसदि । अपत्यलाभं हि लबेत्सुपुष्कलं श्रियं धनं प्रेत्य च शोभनां गतिम् ॥ ८.

जो कोणी हा महान आत्म्यांचा वंश ब्राह्मण आणि वैद्य यांच्या सभेत नियमाने पठण करतो, त्याला उत्तम संतती, श्री, धन आणि मृत्यूनंतर उत्तम गति मिळते.

एवं प्रजासु सृष्टासु कश्यपे न महात्मना। प्रतिष्ठितासु सर्वासु स्थावरासु चरासु च ।। ९.

महात्मा कश्यप यांनी सर्व स्थावर आणि जंगम प्रजांची निर्मिती करून त्या सर्वत्र स्थापन केल्या.

अभिषिच्याधिपत्येषु तेषां मुख्यः प्रजापतिः। ततः क्रमेण राज्यानि व्यादेष्टुमुपचक्रमे ।। ९.

त्यांनी त्या प्रजांमध्ये प्रमुखांना राज्याभिषेक करून, पुढे एकामागून एक राज्ये वाटायला सुरुवात केली.

द्विजातीनां वीरुधाञ्च नक्षत्राणां ग्रहैः सह। यज्ञानां तपसाञ्चैव सोमं राज्येऽभ्यषेचयत ।। ९.

द्विज, वनस्पती, नक्षत्रे, ग्रह, यज्ञ आणि तप यांचा राजा म्हणून त्यांनी सोमाचा अभिषेक केला.

बृहस्पतिं तु विश्वेषां ददावङ्गिरसां पतिम्। भृगूणामधिपञ्चैव काव्यं राज्येऽभ्यषेचयत् ।। ९.

सर्व अङ्गिरसांचा स्वामी म्हणून बृहस्पतीला दिले आणि भृगूंचा राजा म्हणून काव्याचा अभिषेक केला.

आदित्यानां पुनर्विष्णुं वसूनामथ पावकम् । प्रजापतीनां दक्षञ्च मरुतामथ वासवम् ।। ९.

आदित्यांचा राजा म्हणून विष्णू, वसूंना पावक, प्रजापतींना दक्ष आणि मरुतांचा राजा म्हणून वासव यांची नेमणूक केली.

दैत्यानामथ राजानं प्रह्लादं दितिनन्दनम्। नारायणं तु साध्यानां रुद्राणां वृषभध्वजम् ।। ९.

दैत्यांचा राजा म्हणून दितीपुत्र प्रह्लाद, साध्यांचा नारायण आणि रुद्रांचा वृषध्वज रुद्र यांची नेमणूक केली.

विप्रचित्तिञ्च राजानं दानवानामथादिशत्। अपां तु वरुणं राज्ये राज्ञां वैश्रवणं पतिम्। यक्षाणां राक्षसानाञ्च पार्थिवानां धनस्य च ।। ९.

दानवांचा राजा म्हणून विप्रचित्ती, जलांचा राजा म्हणून वरुण, आणि राजे, यक्ष, राक्षस, पृथ्वीवरील राजे आणि धन यांचा स्वामी म्हणून वैश्रवण यांची नेमणूक केली.

वैवस्वतं पितॄणाञ्च यमं राज्येऽभ्यषेचयत्। सर्वभूतपिशाचानां गिरिशं शूलपाणिनम् ।। ९.

पितरांचा राजा म्हणून वैवस्वत यमाचा अभिषेक केला आणि सर्व भूत व पिशाचांचा स्वामी म्हणून त्रिशूलधारी गिरिश यांची नेमणूक केली.

शैलानां हिमवन्तञ्च नदीनामथ सागरम्। गन्धर्वाणामधिपतिं चक्रे चित्ररथं तदा ।। ९.

पर्वतांचा राजा म्हणून हिमवंत, नद्यांचा सागर, आणि गंधर्वांचा अधिपती म्हणून चित्ररथ यांची नेमणूक केली.

उच्चैःश्रवसमश्वानां राजानञ्चाभ्यषेचयत्। मृगाणामथ शार्दूलं गोवृषञ्च चतुष्पदाम् ।। ९.

घोड्यांचा राजा म्हणून उच्चैःश्रवा, पशूंचा वाघ आणि चौपायांचा बैल यांचा अभिषेक केला.

पक्षिणामथ सर्वेषां गरुडं पततां वरम्। गन्धानां मातुलञ्चैव भूतानामशरीरिणाम् ।। ९.

सर्व पक्ष्यांचा राजा म्हणून गरुड, गंधांचा स्वामी म्हणून मातुल, आणि देह नसलेल्या भूतांचा अधिपती म्हणून नेमणूक केली.

शब्दाकाशबलानाञ्च वायुं बलवतां वरम्। सर्वेषां दंष्ट्रिणां शेषं नागानामथ वासुकिम् ।। ९.

शब्द, आकाश आणि बलवानांचा स्वामी म्हणून वायू, सर्व दात असलेल्या प्राण्यांचा शेष आणि नागांचा वासुकी यांची नेमणूक केली.

सरीसृपाणां सर्पाणां नागानाञ्चैव तक्षकम्। सागराणां नदीनाञ्च मेघानां वर्षितस्य च। आदित्यानामन्यतमं पर्जन्यमभिषिक्तवान् ।। ९.

सरपटणाऱ्या प्राण्यांमध्ये, सापांमध्ये आणि नागांमध्ये तक्षक श्रेष्ठ आहे. समुद्रांमध्ये, नद्यांमध्ये, मेघांमध्ये आणि पावसात, सूर्यांमध्ये पार्जन्याची निवड झाली.

सर्वाप्सरोगणानाञ्च कामदेवं तथैव च। ऋतूनामथ मासानामार्त्तवानां तथैव च ।। ९.

सर्व अप्सरांचा आणि कामदेवाचाही, तसेच ऋतू, महिने आणि ऋतूंच्या कालखंडांचा अधिपती निवडला गेला.

पक्षाणाञ्च विपक्षाणां मुहूर्त्तानाञ्च पर्वणाम्। कलाकाष्ठाप्रमाणानां गते रयनयोस्तथा। गणितस्याथ योगस्य चक्रे संवत्सरं प्रभुम् ।। ९.

पक्ष आणि त्यांच्या विरुद्ध, मुहूर्त आणि पर्व, काळाची मापे आणि किरण, गणना आणि योग — या सर्वांचा स्वामी म्हणून त्याने वर्षाची स्थापना केली.

प्रजापतिर्वै रजसः पूर्वस्यान्दिशि विश्रुतम्। पुत्रं नाम्ना सुधामानं राजानं सोऽभ्यषेचयत् ।। ९.

राजसाच्या पूर्व दिशेला प्रजापतीने आपल्या सुपुत्राला, सुप्रसिद्ध आणि सुधामान नावाच्या राजाला, अभिषेक केला.