वायुपुराणम्

कौरजं पञ्चशिखरं हेमकूटञ्च पर्वतम्। प्रचण्डवायुप्रभवैर्दीपितैः पझरागिभिः ॥ ८.

कौरज हा पाच शिखरांचा पर्वत, आणि हेमकूट पर्वत, जो प्रचंड वाऱ्याने उजळून निघाला आहे आणि जिथे पज्हरागी राहतात.

शैलजालानि व्याप्तानि गारुडैस्तैर्महात्मभिः । भासीपुत्राः स्मृता भासा उलूका काककुक्कुटाः ॥ ८.

त्या महान गरुडांनी हे डोंगररांगे व्यापून टाकल्या; त्यांची मुले भास, उलूक, काककुक्कुट अशी ओळखली जातात.

मयूराः कलविङ्काश्च कपोता लावतित्तिराः। क्रौञ्ची वार्द्धीणसान् श्येनी कुररान्सारसान्बकान् ॥ ८.

मोर, कलविंक, कबुतरे, लाव आणि तित्तिर पक्षी; क्रौंची, वार्धीन, श्येनी, कुरर, सारस आणि बक हेही.

इत्येवमादयोन्येऽपि क्रव्यादा ये च पक्षिणः। धृतराष्ट्री च हंसांश्च कलहंसांश्च भामिनी ॥ ८.

अशा प्रकारे इतरही मांसाहारी पक्षी, धृतराष्ट्रिणी, हंस आणि कलहंस, हे सुंदरिनी.

चक्रवाकांश्च विहगान्सर्वांश्चैवादकान् द्विजान्। एतानेव विजज्ञेऽथ पुत्रपौत्रमनन्तकम् ॥ ८.

चक्रवाक आणि इतर सर्व पक्षी, तसेच सर्व जलचर द्विज; हेच आणि त्यांची असंख्य संतती म्हणजे पुत्र-पौत्र निर्माण झाली.

गरुडस्यात्मजाः प्रोक्ता इरायाः श्रृणुत प्रजाः। इरा प्रजज्ञे कन्या वैतिस्रः कमललोचनाः ॥ ८.

हे गरुडाची मुले म्हणून ओळखली जातात; आता इराच्या संतती ऐक. इराने तीन कमळासारख्या डोळ्यांच्या कन्या जन्माला घातल्या.

वन स्पतीनां वृक्षाणां वीरुधाञ्चैव मातरः। लता चैवाथ वल्ली च वीरुधा चेति तास्तु वै ॥ ८.

त्या वनस्पती, झाडे आणि औषधींच्या माता आहेत; तसेच वेल, लता आणि पुन्हा औषधी याही.

लता वनस्पतीञ्जज्ञे ह्यपुष्पान् पुलिनस्थितान् । युक्तान्पुष्पफलैर्वृक्षान् लता वै सम्प्रसूयते ॥ ८.

लतेने वनस्पती म्हणजे फुलं नसलेली, काठावर उभी असलेली झाडे जन्माला घातली; आणि फुलाफळांनी युक्त झाडेही लतेनेच उत्पन्न केली.

अथ वल्ली तु गुल्मांश्च त्वक्सारास्तृणजातयः। वीरुधा तदपत्यानि वंशश्चात्र समाप्यते ॥ ८.

नंतर वेलीने गूल्म, म्हणजे झुडपे, तंतुमय वनस्पती आणि गवत यांना जन्म दिला; या सर्व औषधींच्या संतती आहेत आणि बांबूही यात समाविष्ट आहे.

एते कश्यपदायादा व्याख्याताः स्थाणुजङ्गमाः । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च यैरिदं पूरितं जगत् ॥ ८.

अशा प्रकारे कश्यपाच्या स्थावर आणि जंगम संततीचे वर्णन झाले; त्यांच्या पुत्र-पौत्रांनी हे जग भरून गेले आहे.

इति सर्गैकदेशस्य कीर्तितोऽवयवो मया। मारीचोऽयं प्रजा सर्गः समासेन प्रकीर्तितः। न शक्यं व्यासतो वक्तुमपि वर्षशतैर्द्विजाः ॥ ८.

या सृष्टीच्या एका भागाचे मी वर्णन केले; मारीचीची ही संतती संक्षिप्तपणे सांगितली आहे. हे पूर्णपणे सांगणे, द्विजांनो, शंभर वर्षांतही शक्य नाही.

अदितिर्धर्मशीला तु बलशीला दितिः स्मृता। तपःशीला तु सुरभि र्मायाशीला दनुः स्मृता ॥ ८.

अदिती ही धर्मशील म्हणून ओळखली जाते, दिती बलवान आहे; सुरभीला तपाची आवड आहे, तर दनु मायावी आहे.

क्रूरशीला तथा कद्रुः क्रौञ्च्यथ श्रुतिशालिनी । इरा ग्रहणशीला तु दनायुर्भक्षणे रता ॥ ८.

कद्रू क्रूर स्वभावाची आहे, क्रौंची वेदज्ञ आहे; इरा पकडण्यात पटाईत आहे, दानायू खाण्यात रमते.

वाहशीला तु विनता ताम्रा वै पाशशालिनी। स्वभावा लोकमातॄणां शीलान्येतानि सर्वशः ॥ ८.

विनता वाहून नेण्यात कुशल आहे, ताम्रा बांधण्यात निपुण आहे; या सर्व मातांचे हेच नैसर्गिक स्वभाव आहेत.

धर्मतः शीलतो बुद्ध्या क्षमया बलरूपतः। रजः सत्त्वतमो वृत्ता धार्मिकाधार्मिकास्तु वै ॥ ८.

धर्म, आचरण, बुद्धी, क्षमा, बळ आणि रूप यांच्या आधारावर; त्यांचे स्वभाव रज, सत्त्व आणि तम असे असून, काही धर्मशील तर काही अधर्मी आहेत.

मातृतुल्याश्चाबिजाताः कश्यपस्यात्मजाः प्रजाः। देवतासुरगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः। पिशाचाः पशवश्चैव मृगाः पतङ्गवीरुधः ॥ ८.

कश्यपाच्या संतती, जी मातांसारखीच आहेत, त्यात देव, असुर, गंधर्व, यक्ष, राक्षस, सर्प, पिशाच्च, जनावरे, वन्य प्राणी, पक्षी आणि वनस्पती यांचा समावेश आहे.

यस्माद्दाक्षायणीष्वेते जज्ञिरे मानुषीष्विह। मन्वन्तरेषु सर्वेषु तस्माच्छ्रेष्ठास्तु मानुषाः ॥ ८.

हे सर्व, दक्षकन्ये, प्रत्येक मन्वंतरात माणसांत जन्मले; म्हणूनच माणसे श्रेष्ठ आहेत.

धर्मार्थकाममोक्षाणां मानुषाः साधकास्तु वै। ततोऽधः स्रोतसस्ते वै उत्पद्यन्ते सुरासुराः ॥ ८.

धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चारही पुरुषार्थांची साधना माणसांनीच केली जाते. त्यांच्याखालील, म्हणजेच कमी स्तरावरील, देव आणि दैत्य यांसारख्या इतर जीवांची उत्पत्ती होते.

जायन्ते कार्यसिद्धयर्थं मानुषेषु पुनः पुनः। इत्येवं वंशप्रभवः प्रसङ्ख्यातस्तपस्विनाम् ॥ ८.

माणसांमध्ये ते पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात, आपली कामे पूर्ण करण्यासाठी. अशा प्रकारे तपस्वींच्या वंशाचा आरंभ सांगितला आहे.

सुराणामसुराणाञ्च गन्धर्वाप्सरसां तथा। यक्षरक्षःपिशाचानां सुपर्णोरगपक्षिणाम् ॥ ८.

देव, दैत्य, गंधर्व, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, पिशाच, सुपर्ण, नाग आणि पक्षी यांचा वंश सांगितला आहे.

व्यालानां शिखिनाञ्चैव ओषधीनाञ्च सर्वशः। कृमिकीटपतङ्गानां क्षुद्राणां जलजाश्च ये। पशूनां ब्राह्णानाञ्च श्रीमतां पुण्यलक्षणम् ॥ ८.

वन्य प्राणी, मोर, सर्व वनस्पती, किडे, कीटक, लहान जीव, जलचर, पशू, ब्राह्मण आणि पुण्यवान अशा सर्वांचा वंश सांगितला आहे.

आयुष्यश्चैव धन्यश्च श्रीमान् हितसुखावहः। श्रोतव्यश्चैव सततं ग्राह्यश्चैवानुसूयता ॥ ८.

हा वंश आयुष्यवर्धक, धन्य, श्रीमंत, हितकारक आणि सुखदायक आहे. तो नेहमी ऐकावा आणि द्वेष न ठेवता स्वीकारावा.

इमन्तु वंशं नियमेन यः पठेन्महात्मनां ब्राह्णवैद्यसंसदि । अपत्यलाभं हि लबेत्सुपुष्कलं श्रियं धनं प्रेत्य च शोभनां गतिम् ॥ ८.

जो कोणी हा महान आत्म्यांचा वंश ब्राह्मण आणि वैद्य यांच्या सभेत नियमाने पठण करतो, त्याला उत्तम संतती, श्री, धन आणि मृत्यूनंतर उत्तम गति मिळते.

एवं प्रजासु सृष्टासु कश्यपे न महात्मना। प्रतिष्ठितासु सर्वासु स्थावरासु चरासु च ।। ९.

महात्मा कश्यप यांनी सर्व स्थावर आणि जंगम प्रजांची निर्मिती करून त्या सर्वत्र स्थापन केल्या.

अभिषिच्याधिपत्येषु तेषां मुख्यः प्रजापतिः। ततः क्रमेण राज्यानि व्यादेष्टुमुपचक्रमे ।। ९.

त्यांनी त्या प्रजांमध्ये प्रमुखांना राज्याभिषेक करून, पुढे एकामागून एक राज्ये वाटायला सुरुवात केली.

द्विजातीनां वीरुधाञ्च नक्षत्राणां ग्रहैः सह। यज्ञानां तपसाञ्चैव सोमं राज्येऽभ्यषेचयत ।। ९.

द्विज, वनस्पती, नक्षत्रे, ग्रह, यज्ञ आणि तप यांचा राजा म्हणून त्यांनी सोमाचा अभिषेक केला.

बृहस्पतिं तु विश्वेषां ददावङ्गिरसां पतिम्। भृगूणामधिपञ्चैव काव्यं राज्येऽभ्यषेचयत् ।। ९.

सर्व अङ्गिरसांचा स्वामी म्हणून बृहस्पतीला दिले आणि भृगूंचा राजा म्हणून काव्याचा अभिषेक केला.

आदित्यानां पुनर्विष्णुं वसूनामथ पावकम् । प्रजापतीनां दक्षञ्च मरुतामथ वासवम् ।। ९.

आदित्यांचा राजा म्हणून विष्णू, वसूंना पावक, प्रजापतींना दक्ष आणि मरुतांचा राजा म्हणून वासव यांची नेमणूक केली.

दैत्यानामथ राजानं प्रह्लादं दितिनन्दनम्। नारायणं तु साध्यानां रुद्राणां वृषभध्वजम् ।। ९.

दैत्यांचा राजा म्हणून दितीपुत्र प्रह्लाद, साध्यांचा नारायण आणि रुद्रांचा वृषध्वज रुद्र यांची नेमणूक केली.