वायुपुराणम्

सुरसाथ विजज्ञे तु शतमेकं शिरो मतम्। सर्पाणां तक्षको राजा नागानाञ्चापि वासुकिः । द्र. गरुडपुराणे १.१९७.१२ मध्ये वासुकेः पार्थिवमण्डले एवं तक्षकस्य वायुमण्डले स्थितिः तमोबहुल इत्येष गणः क्रोधवशात्मकः ॥ ८.

सुरसा हिने शंभर डोकी असलेला एक निर्माण केला असे मानले जाते. सर्पांमध्ये तक्षक राजा आहे, आणि नागांमध्ये वासुकी. हा समूह अंधकाराने भरलेला असून, रागाच्या प्रभावाखाली असतो.

पुलहस्यात्मजा सर्गस्ताम्रायास्तन्निबोधत। बह्वन्यास्त्वभिविख्यातास्ताम्रायाश्च विजज्ञिरे ॥ ८.

पुलहाच्या पुत्राची, म्हणजे ताम्राची संतती आता ऐक. ताम्रापासून अनेक प्रसिद्ध संतती निर्माण झाली.

श्येनी भासी तथा क्रौञ्ची धृतराष्ट्री शुकी तथा। अरुणस्य भार्या श्येनी तु वीर्यवन्तौ महाबलौ। सम्पातिञ्च जटायुञ्च प्रसूता पक्षिसत्तमौ ॥ ८.

श्येनी, भासी, क्रौंची, धृतराष्ट्रि आणि शुकी — यापैकी श्येनी ही अरुणाची पत्नी होती. तिने सामर्थ्यशाली संपाति आणि जटायू या श्रेष्ठ पक्ष्यांना जन्म दिला.

सम्पातिरजनत् पुत्रं कन्यामेकां तथैव च। जटायुषश्च ये पुत्राः काक गृध्राश्चकर्णिनः ॥ ८.

संपातिने एक मुलगा आणि एक मुलगी जन्माला घातली. जटायूच्या मुलांमध्ये कावळे आणि मोठ्या कानांचे गिधाड हे होते.

भार्या गरुत्मतश्चापि भासी क्रौञ्ची तथा शुकी। धृतराष्ट्री च भद्रा च तास्वपत्यानि वक्ष्यते ॥ ८.

गरुडमत्ताच्या पत्नी — भासी, क्रौंची, शुकी, धृतराष्ट्रि आणि भद्रा — या सर्वांच्या संततीची माहिती पुढे सांगितली जाईल.

शुकी गरुत्मतः पुत्रान् सुषुवे षट् परिश्रुतान् । त्रिशिरं सुमुखञ्चैव बलं पृष्ठं महाबलम् ॥ ८.

शुकीने गरुडमत्तास सहा प्रसिद्ध पुत्र दिले — त्रिशिर, सुमुख, बल, पृष्ठ आणि महाबल हे सामर्थ्यशाली पुत्र.

त्रिशङ्खनेत्रं सुमुखं सुरूपं सुरसं बलम्। एषां पुत्राश्च पौत्राश्च गरुडानां महात्मनाम् ॥ ८.

त्रिशंखनेत्र, सुमुख, सुरूप, सुरस आणि बल — हे सर्व गरुडांच्या महान पुत्रांचे आणि नातवांचे नावे आहेत.

चतुर्दश सहस्राणि क्रूराणां पन्नगाशिनाम्। पुत्रपौत्रविसर्गाच्च तेषां वै वंशविस्तरः ॥ ८.

चौदा हजार क्रूर, सर्पभक्षक पक्षी आहेत. त्यांच्या मुला-नातवांमुळे त्यांचा वंश विस्तारला आहे.

व्याप्तानि यानि देशानि तानि वक्ष्ये यथाक्रमम्। शाल्मलिद्वीपमखिलं देवकूटञ्च पर्वतम् ॥ ८.

ज्या प्रदेशात हे पसरले आहेत, ते मी आता क्रमाने सांगतो — संपूर्ण शाल्मलीद्वीप आणि देवकूट पर्वत.

मणिमन्तञ्च शैलेन्द्रं सहस्रशिखरं तथा। पर्णमालं सुकेशञ्च शतश्रृङ्गं तथाचलम् ॥ ८.

मणिमंत हा पर्वतराज, ज्याला हजार शिखरे आहेत; तसेच पर्णमाळ, सुकेश आणि शतशृंग हे पर्वतही.

कौरजं पञ्चशिखरं हेमकूटञ्च पर्वतम्। प्रचण्डवायुप्रभवैर्दीपितैः पझरागिभिः ॥ ८.

कौरज हा पाच शिखरांचा पर्वत, आणि हेमकूट पर्वत, जो प्रचंड वाऱ्याने उजळून निघाला आहे आणि जिथे पज्हरागी राहतात.

शैलजालानि व्याप्तानि गारुडैस्तैर्महात्मभिः । भासीपुत्राः स्मृता भासा उलूका काककुक्कुटाः ॥ ८.

त्या महान गरुडांनी हे डोंगररांगे व्यापून टाकल्या; त्यांची मुले भास, उलूक, काककुक्कुट अशी ओळखली जातात.

मयूराः कलविङ्काश्च कपोता लावतित्तिराः। क्रौञ्ची वार्द्धीणसान् श्येनी कुररान्सारसान्बकान् ॥ ८.

मोर, कलविंक, कबुतरे, लाव आणि तित्तिर पक्षी; क्रौंची, वार्धीन, श्येनी, कुरर, सारस आणि बक हेही.

इत्येवमादयोन्येऽपि क्रव्यादा ये च पक्षिणः। धृतराष्ट्री च हंसांश्च कलहंसांश्च भामिनी ॥ ८.

अशा प्रकारे इतरही मांसाहारी पक्षी, धृतराष्ट्रिणी, हंस आणि कलहंस, हे सुंदरिनी.

चक्रवाकांश्च विहगान्सर्वांश्चैवादकान् द्विजान्। एतानेव विजज्ञेऽथ पुत्रपौत्रमनन्तकम् ॥ ८.

चक्रवाक आणि इतर सर्व पक्षी, तसेच सर्व जलचर द्विज; हेच आणि त्यांची असंख्य संतती म्हणजे पुत्र-पौत्र निर्माण झाली.

गरुडस्यात्मजाः प्रोक्ता इरायाः श्रृणुत प्रजाः। इरा प्रजज्ञे कन्या वैतिस्रः कमललोचनाः ॥ ८.

हे गरुडाची मुले म्हणून ओळखली जातात; आता इराच्या संतती ऐक. इराने तीन कमळासारख्या डोळ्यांच्या कन्या जन्माला घातल्या.

वन स्पतीनां वृक्षाणां वीरुधाञ्चैव मातरः। लता चैवाथ वल्ली च वीरुधा चेति तास्तु वै ॥ ८.

त्या वनस्पती, झाडे आणि औषधींच्या माता आहेत; तसेच वेल, लता आणि पुन्हा औषधी याही.

लता वनस्पतीञ्जज्ञे ह्यपुष्पान् पुलिनस्थितान् । युक्तान्पुष्पफलैर्वृक्षान् लता वै सम्प्रसूयते ॥ ८.

लतेने वनस्पती म्हणजे फुलं नसलेली, काठावर उभी असलेली झाडे जन्माला घातली; आणि फुलाफळांनी युक्त झाडेही लतेनेच उत्पन्न केली.

अथ वल्ली तु गुल्मांश्च त्वक्सारास्तृणजातयः। वीरुधा तदपत्यानि वंशश्चात्र समाप्यते ॥ ८.

नंतर वेलीने गूल्म, म्हणजे झुडपे, तंतुमय वनस्पती आणि गवत यांना जन्म दिला; या सर्व औषधींच्या संतती आहेत आणि बांबूही यात समाविष्ट आहे.

एते कश्यपदायादा व्याख्याताः स्थाणुजङ्गमाः । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च यैरिदं पूरितं जगत् ॥ ८.

अशा प्रकारे कश्यपाच्या स्थावर आणि जंगम संततीचे वर्णन झाले; त्यांच्या पुत्र-पौत्रांनी हे जग भरून गेले आहे.

इति सर्गैकदेशस्य कीर्तितोऽवयवो मया। मारीचोऽयं प्रजा सर्गः समासेन प्रकीर्तितः। न शक्यं व्यासतो वक्तुमपि वर्षशतैर्द्विजाः ॥ ८.

या सृष्टीच्या एका भागाचे मी वर्णन केले; मारीचीची ही संतती संक्षिप्तपणे सांगितली आहे. हे पूर्णपणे सांगणे, द्विजांनो, शंभर वर्षांतही शक्य नाही.

अदितिर्धर्मशीला तु बलशीला दितिः स्मृता। तपःशीला तु सुरभि र्मायाशीला दनुः स्मृता ॥ ८.

अदिती ही धर्मशील म्हणून ओळखली जाते, दिती बलवान आहे; सुरभीला तपाची आवड आहे, तर दनु मायावी आहे.

क्रूरशीला तथा कद्रुः क्रौञ्च्यथ श्रुतिशालिनी । इरा ग्रहणशीला तु दनायुर्भक्षणे रता ॥ ८.

कद्रू क्रूर स्वभावाची आहे, क्रौंची वेदज्ञ आहे; इरा पकडण्यात पटाईत आहे, दानायू खाण्यात रमते.

वाहशीला तु विनता ताम्रा वै पाशशालिनी। स्वभावा लोकमातॄणां शीलान्येतानि सर्वशः ॥ ८.

विनता वाहून नेण्यात कुशल आहे, ताम्रा बांधण्यात निपुण आहे; या सर्व मातांचे हेच नैसर्गिक स्वभाव आहेत.

धर्मतः शीलतो बुद्ध्या क्षमया बलरूपतः। रजः सत्त्वतमो वृत्ता धार्मिकाधार्मिकास्तु वै ॥ ८.

धर्म, आचरण, बुद्धी, क्षमा, बळ आणि रूप यांच्या आधारावर; त्यांचे स्वभाव रज, सत्त्व आणि तम असे असून, काही धर्मशील तर काही अधर्मी आहेत.

मातृतुल्याश्चाबिजाताः कश्यपस्यात्मजाः प्रजाः। देवतासुरगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः। पिशाचाः पशवश्चैव मृगाः पतङ्गवीरुधः ॥ ८.

कश्यपाच्या संतती, जी मातांसारखीच आहेत, त्यात देव, असुर, गंधर्व, यक्ष, राक्षस, सर्प, पिशाच्च, जनावरे, वन्य प्राणी, पक्षी आणि वनस्पती यांचा समावेश आहे.

यस्माद्दाक्षायणीष्वेते जज्ञिरे मानुषीष्विह। मन्वन्तरेषु सर्वेषु तस्माच्छ्रेष्ठास्तु मानुषाः ॥ ८.

हे सर्व, दक्षकन्ये, प्रत्येक मन्वंतरात माणसांत जन्मले; म्हणूनच माणसे श्रेष्ठ आहेत.

धर्मार्थकाममोक्षाणां मानुषाः साधकास्तु वै। ततोऽधः स्रोतसस्ते वै उत्पद्यन्ते सुरासुराः ॥ ८.

धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या चारही पुरुषार्थांची साधना माणसांनीच केली जाते. त्यांच्याखालील, म्हणजेच कमी स्तरावरील, देव आणि दैत्य यांसारख्या इतर जीवांची उत्पत्ती होते.

जायन्ते कार्यसिद्धयर्थं मानुषेषु पुनः पुनः। इत्येवं वंशप्रभवः प्रसङ्ख्यातस्तपस्विनाम् ॥ ८.

माणसांमध्ये ते पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात, आपली कामे पूर्ण करण्यासाठी. अशा प्रकारे तपस्वींच्या वंशाचा आरंभ सांगितला आहे.