वायुपुराणम्

देवासुराः पितृगणा मुनयो मनवस्तथा। सर्पा भूताः पिशाचाश्च गन्धर्वा यक्षराक्षसाः ।। ६१.

देव, असुर, पितरांचे समूह, ऋषी, मनु, सर्प, भूत, पिशाच, गंधर्व, यक्ष आणि राक्षस हे सगळे यात समाविष्ट आहेत.

ततस्तेषां तु ये शिष्टा शिष्टाचारान् प्रचक्षते । सप्तर्षयो मनुश्चैव आदौ मन्वन्तरस्य ह। प्रारम्भन्ते च कर्माणि मनुष्या दैवतैः सह ।। ६१.

मग, त्यांच्यात जे उरलेले आहेत, जे शिष्टाचार पाळतात, म्हणजे सप्तर्षी आणि मनु, मन्वंतराच्या सुरुवातीला मानव आणि देवांसोबत आपली कर्मे सुरू करतात.

मन्वन्तरादौ प्रागेव त्रेतायुगमुखे ततः । पूर्वं देवास्ततस्ते वै स्थिते धर्मे तु सर्वशः ।। ६१.

मन्वंतराच्या सुरुवातीला आणि नंतर त्रेतायुगाच्या प्रारंभाला, पूर्वीचे देव सर्व धर्म पाळून स्थिर राहतात.

ऋषीणां ब्रह्मचर्येण गत्वाऽऽनृण्यन्तु वै ततः। पितॄणां प्रजया चैव देवानामिज्यया तथा ।। ६१.

ऋषी ब्रह्मचर्याने ऋणमुक्त होतात; पितर संततीने; आणि देव पूजा करून ऋणमुक्त होतात.

शतं वर्षसहस्राणि धर्मे वर्णात्मके स्थिताः। त्रयीं वार्त्तां दण्डनीतिं धर्मान् वर्णाश्रमांस्तथा। स्थापयित्वाश्रमांश्चैव स्वर्गाय दधिरे मतीः ।। ६१.

शंभर हजार वर्षे ते वर्णधर्मात स्थिर राहतात; त्रयी वेद, उपजीविका, दंडनीती, धर्म, वर्ण आणि आश्रम यांची स्थापना करून, आश्रमांची व्यवस्था करून, ते स्वर्गाकडे मन लावतात.

पूर्वं देवेषु तेष्वेव स्वर्गाय प्रमुखेषु च। पूर्वं देवास्ततस्ते वै स्थिता धर्मेण कृत्स्नशः ।। ६१.

पूर्वी, देव आणि स्वर्गाकडे जाणारे यांच्यात, पूर्वीचे देव पूर्णपणे धर्म पाळून स्थिर राहतात.

मन्वन्तरे परावृत्ते स्थानान्युत्सृज्य सर्वशः। मन्त्रैः सहोर्ध्वङ्गच्छन्ति महर्लोकमनामयम् ।। ६१.

मन्वंतर संपल्यावर, सर्व स्थान सोडून, ते मंत्रांसह शुद्ध महर्लोकात वर जातात.

विनिवृत्तविकारास्ते मानसीं सिद्धिमास्थिताः। अवेक्षमाणा वशिनस्तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवम् ।। ६१.

सर्व विकारांपासून मुक्त होऊन, मानसिक सिद्धी मिळवून, ते आत्मसंयमी राहतात आणि प्राण्यांचा संहार पाहतात.

ततस्तेषु व्यतीतेषु सर्वेष्वेतेषु सर्वदा। शून्येषु देवस्थानेषु त्रैलोक्ये तेषु सर्वशः। उपस्थिता इहैवान्ये देवा ये स्वर्गवासिनः ।। ६१.

मग, हे सर्व संपल्यावर, देवांचे स्थान रिकामे झाल्यावर, तीनही लोकात, स्वर्गात राहणारे इतर देव येथे येतात.

ततस्ते तपसा युक्ता स्थानान्यापूरयन्ति वै। सत्यैन ब्रह्मचर्येण श्रुतेन च समन्विताः ।। ६१.

तेव्हा तपाच्या बळावर, सत्य, ब्रह्मचर्य आणि शिकवण यांच्यासह, ते सर्व आपापली स्थानं भरून काढतात.

सप्तर्षीणं मनोश्चैव देवानां पितृभिः सह। निधनानीह पूर्वेषामादिना च भविष्यता ।। ६१.

सप्तर्षी, मनु आणि देव, पितरांसह, हे सर्व इथे पूर्वजांचं अंत आणि भविष्यातील आरंभ आहेत.

तेषामत्यन्तविच्छेद इह मन्वन्तरक्षयात्। एवं पूर्वानुपूर्व्येण स्थितिरेषानवस्थिता। मन्वन्तरेषु सर्वेषु यावदाभूतसंप्लवम् ।। ६१.

त्यांचं पूर्णपणे तुटणं इथे मन्वंतराच्या शेवटी होतं; अशा रीतीने, एकामागून एक, ही अस्थिर स्थिती सर्व मन्वंतरांत चालू राहते, जोपर्यंत महाप्रलय येत नाही.

एवं मन्वन्तराणान्तु प्रतिसन्धानलक्षणम्। अतीतानागतानान्तु प्रोक्तं स्वायम्भुवेन तु ।। ६१.

अशा प्रकारे, गेलेली आणि येणारी मन्वंतरं यांच्यातील संबंधाचं स्वरूप स्वायंभुव मनूंनी सांगितलं आहे.

मन्वन्तरेष्वतीतेषु भविष्याणां तु साधनम् । एवमत्यन्तविच्छिन्नं भवत्याभूतसंप्लवात् ।। ६१.

गेल्या मन्वंतरांत, येणाऱ्यांसाठीचं साधन महाप्रलयामुळे पूर्णपणे तुटून जातं.

मन्वन्तराणां परिवर्त्तनानि एकान्ततस्तानि महर्गतानि। महर्जनञ्चैव जनन्तपश्च एकान्तगानि स्म भवन्ति सत्ये ।। ६१.

मन्वंतरांचे हे फेरफार पूर्णपणे महर्लोकापर्यंत पोहोचतात; महर्लोक, जनलोक आणि तपोलोक हे सर्व अखेरीस सत्यलोकात विलीन होतात.

तद्भाविनां तत्र तु दर्शनेन नानात्वदृष्टेन च प्रत्ययेन। सत्ये स्थितानीह तदा तु तानि प्रप्ते विकारे प्रतिसर्गकाले ।। ६१.

तेथे, ज्यांना तसं व्हायचं आहे, त्यांना विविध दृष्टिकोनांनी आणि ठाम विश्वासाने, सत्यलोकात स्थिर राहतात; मग, नव्याने सृष्टीच्या वेळी बदल आल्यावर, ते निघून जातात.

मन्वन्तराणां परिवर्त्तनानि मुञ्चन्ति सत्यन्तु ततोऽपरान्ते। ततोऽभियोगाद्विषमप्रमाणं विशन्ति नारायणमेव देवम् ।। ६१.

मन्वंतरांचे हे फेरफार सत्यलोकाच्या शेवटी सुटतात; मग प्रयत्नाने, ते अमर्याद नारायण या दैवतामध्ये प्रवेश करतात.

मन्वन्तराणां परिवर्त्तनेषु चिरप्रवृत्तेषु निधिस्वभावात्। क्षणं रसं तिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवन्दमानः ।। ६१.

मन्वंतरांचे हे दीर्घकाळ टिकणारे फेरफार, त्यांच्या साठवणीच्या स्वभावामुळे, जिवंत लोकांचा लोक एक क्षणभर राहतो, आणि त्याच्या उत्थान-क्षयाच्या काळात गौरवला जातो.

इत्युत्तराण्येवमृषिस्तुतानां धर्मात्मनां दिव्यदृशां मनूनाम्। वायुप्रणीतान्युपलभ्य दृश्यं दिव्यौजसा व्याससमासयोगैः ।। ६१.

अशा प्रकारे, या पुढील दिव्यदृष्टी असलेल्या मनूंना, धर्मात्मा ऋषींच्या स्तुतीने, वायूने रचलेल्या आणि व्यासांच्या संक्षिप्ततेच्या सामर्थ्याने पाहिलं गेलं.

सर्वाणि राजर्षिसुरर्षिमन्ति ब्रह्मर्षिदेवोरगवन्ति चैव। सुरेशसप्तर्षिपितृप्रजैशैर्युक्तानि सम्यक् परिवर्त्तनानि ।। ६१.

सर्व राजर्षी, देवर्षी, ब्रह्मर्षी, देव, नाग, तसेच देवांचे स्वामी, सप्तर्षी, पितर आणि प्रजापती यांच्या फेरफारांची योग्य रीतीने सांगड घालण्यात आली आहे.

उदारवंशाभिजनद्युतीनां प्रकृष्टमेधाभिसमेधितानाम्। कीर्तिद्युतिख्यातिभिरन्वितानां पुण्यं हि विख्यापनमीश्वराणाम् ।। ६१.

उदार वंश, श्रेष्ठ जन्म, तेजस्वी, उत्तम बुद्धीने युक्त, कीर्ती, तेज आणि प्रसिद्धीने भरलेले, हे खरोखरच ईश्वरांची पुण्य घोषणा आहे.

स्वर्गीयमेतत् परमं पवित्रं पुत्रीयमेतच्च परं रहस्यम्। जप्यं महत्पर्वसु चैतदग्र्यं दुःस्वप्नशान्तिः परमायुषेयम् ।। ६१.

हे स्वर्गीय, श्रेष्ठ, पवित्र आहे; हे संततीसाठी आणि अत्यंत गुप्त आहे; मोठ्या सणांमध्ये जपण्यासाठी, वाईट स्वप्न शांत करण्यासाठी आणि दीर्घायुष्यासाठी हे श्रेष्ठ आहे.

प्रजेशदेवर्षिमनुप्रधानां पुण्यप्रसूतिं प्रथितामजस्य। ममापि विख्यापनसंयमाय सिद्धिं जुषध्वं सुमहेशतत्वम् । ६१.

प्रजापती, देवर्षी आणि मनु हे प्रमुख असलेल्या, अजन्म्याच्या प्रसिद्ध उत्पत्तीचे, माझ्या घोषणेला मर्यादा राहावी म्हणून, तुम्ही सर्वश्रेष्ठ सिद्धी स्वीकारा.

इत्येतदन्तरं प्रोक्तं मनोः स्वायम्भुवस्य तु। विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम् ।। ६१.

अशा प्रकारे, मनु स्वायंभुव यांच्या संदर्भातील हे अंतर सांगितलं; विस्ताराने आणि क्रमाने सांगितलं, आता मी अजून काय वर्णन करू?