वायुपुराणम्

गोभ्यो हि महिषेभ्यश्च जायन्ते जन्तवः प्रभो। मत्स्यादयश्च विविधा अण्डकुक्षौ विशेषतः ॥ ८.

गायी आणि म्हशींपासूनही, प्रभो, जीव जन्मतात; विशेषतः विविध प्रकारचे मासे आणि इतर प्राणी अंड्यातून तयार होतात.

चैवीरिकाश्च जायन्ते तथा गोजाकुलानि च। तथान्यानि च सूक्ष्माणि जलौकादीनि जातयः ॥ ८.

त्याचप्रमाणे चैवीरिका आणि गायींच्या कळपांचाही जन्म होतो. तसेच इतर सूक्ष्म जीव, जसे जळौक वगैरे, ह्यांच्याही अनेक जाती निर्माण होतात.

मक्षिकाणां विकाराणि जायन्ते जात योऽपरे । प्रायेण तु वसन्त्यस्मिन्नुच्छिष्टोदककर्द्दमे ॥ ८.

माशींच्या विविध जाती निर्माण होतात, आणि इतर प्रकारचे जीवही, जे प्रामुख्याने उरलेले पाणी किंवा चिखलात राहतात, तेही जन्माला येतात.

मशकानां विकाराणि भ्रमराणां तथैव च। तृणेभ्यश्चैव जायन्ते पुत्रिका पुत्रभासकाः ॥ ८.

मच्छर आणि मधमाश्यांच्या वेगवेगळ्या जाती निर्माण होतात. तसेच गवतामधून पुत्रिका आणि पुत्रभासक नावाचे जीवही जन्म घेतात.

मणिच्छेदास्तथा व्यालाः पोतजाः परिकीर्त्तिताः। शतवेरिविकाराणि करीषेभ्यो भवन्तिह ॥ ८.

मणीचे तुकडे, साप आणि जहाजात जन्म घेणारे जीव असे सांगितले आहेत. तसेच शेणातून शतावरीच्या विविध जाती निर्माण होतात.

एवमादिरसङ्ख्यातो गणः संस्वेदजो मया। समासाभिहितो ह्येष प्राक्कर्मवशजः स्मृतः ॥ ८.

अशा प्रकारे घामातून जन्म घेणाऱ्या या असंख्य जीवांचा संक्षिप्त उल्लेख मी केला आहे. हे सर्व पूर्वीच्या कर्मामुळे निर्माण झालेले मानले जातात.

तथाऽन्ये नैऋताः सत्त्वास्ते स्मृता उपसर्गजाः। पूतास्तु योनिजाः केचित्केचिदौत्पत्तिकाः स्मृताः ॥ ८.

त्याचप्रमाणे इतर नैरृत नावाचे जीव आहेत, जे उपसर्गातून जन्मलेले मानले जातात. त्यातले काही गर्भातून जन्मतात, तर काही आपोआप निर्माण होतात असे मानले जाते.

प्रायेण देवाः सर्वे वै विज्ञेया ह्युपपत्तिजाः । केचित्तु योनिजा देवाः केचिदेवानिमित्ततः ॥ ८.

सर्व देवता बहुतेक वेळा प्रकट होऊन जन्म घेतात असे समजावे. काही देवता मात्र गर्भातून जन्मतात, तर काही कारणाशिवाय निर्माण होतात.

तूलालाघश्च कोलश्च शिवा कन्या तथैव च। अपत्यं सरमायास्तु गणा वै सरमादयः ॥ ८.

तुलालाघ, कोल, शिवा आणि कन्या हे तसेच सरमा हिची संतती — म्हणजे सरमादयांचा समूह — हे सर्व सांगितले आहेत.

श्यामश्च शबलश्चैव अर्जुनो हरितस्तथा। कृष्णो धूम्रारूणश्चैव तूलालाघश्च कद्रुकाः ॥ ८.

श्याम, शबल, अर्जुन, हरित, कृष्ण, धूम्रारुण, तुलालाघ आणि कद्रुक हे सर्व सांगितले आहेत.

सुरसाथ विजज्ञे तु शतमेकं शिरो मतम्। सर्पाणां तक्षको राजा नागानाञ्चापि वासुकिः । द्र. गरुडपुराणे १.१९७.१२ मध्ये वासुकेः पार्थिवमण्डले एवं तक्षकस्य वायुमण्डले स्थितिः तमोबहुल इत्येष गणः क्रोधवशात्मकः ॥ ८.

सुरसा हिने शंभर डोकी असलेला एक निर्माण केला असे मानले जाते. सर्पांमध्ये तक्षक राजा आहे, आणि नागांमध्ये वासुकी. हा समूह अंधकाराने भरलेला असून, रागाच्या प्रभावाखाली असतो.

पुलहस्यात्मजा सर्गस्ताम्रायास्तन्निबोधत। बह्वन्यास्त्वभिविख्यातास्ताम्रायाश्च विजज्ञिरे ॥ ८.

पुलहाच्या पुत्राची, म्हणजे ताम्राची संतती आता ऐक. ताम्रापासून अनेक प्रसिद्ध संतती निर्माण झाली.

श्येनी भासी तथा क्रौञ्ची धृतराष्ट्री शुकी तथा। अरुणस्य भार्या श्येनी तु वीर्यवन्तौ महाबलौ। सम्पातिञ्च जटायुञ्च प्रसूता पक्षिसत्तमौ ॥ ८.

श्येनी, भासी, क्रौंची, धृतराष्ट्रि आणि शुकी — यापैकी श्येनी ही अरुणाची पत्नी होती. तिने सामर्थ्यशाली संपाति आणि जटायू या श्रेष्ठ पक्ष्यांना जन्म दिला.

सम्पातिरजनत् पुत्रं कन्यामेकां तथैव च। जटायुषश्च ये पुत्राः काक गृध्राश्चकर्णिनः ॥ ८.

संपातिने एक मुलगा आणि एक मुलगी जन्माला घातली. जटायूच्या मुलांमध्ये कावळे आणि मोठ्या कानांचे गिधाड हे होते.

भार्या गरुत्मतश्चापि भासी क्रौञ्ची तथा शुकी। धृतराष्ट्री च भद्रा च तास्वपत्यानि वक्ष्यते ॥ ८.

गरुडमत्ताच्या पत्नी — भासी, क्रौंची, शुकी, धृतराष्ट्रि आणि भद्रा — या सर्वांच्या संततीची माहिती पुढे सांगितली जाईल.

शुकी गरुत्मतः पुत्रान् सुषुवे षट् परिश्रुतान् । त्रिशिरं सुमुखञ्चैव बलं पृष्ठं महाबलम् ॥ ८.

शुकीने गरुडमत्तास सहा प्रसिद्ध पुत्र दिले — त्रिशिर, सुमुख, बल, पृष्ठ आणि महाबल हे सामर्थ्यशाली पुत्र.

त्रिशङ्खनेत्रं सुमुखं सुरूपं सुरसं बलम्। एषां पुत्राश्च पौत्राश्च गरुडानां महात्मनाम् ॥ ८.

त्रिशंखनेत्र, सुमुख, सुरूप, सुरस आणि बल — हे सर्व गरुडांच्या महान पुत्रांचे आणि नातवांचे नावे आहेत.

चतुर्दश सहस्राणि क्रूराणां पन्नगाशिनाम्। पुत्रपौत्रविसर्गाच्च तेषां वै वंशविस्तरः ॥ ८.

चौदा हजार क्रूर, सर्पभक्षक पक्षी आहेत. त्यांच्या मुला-नातवांमुळे त्यांचा वंश विस्तारला आहे.

व्याप्तानि यानि देशानि तानि वक्ष्ये यथाक्रमम्। शाल्मलिद्वीपमखिलं देवकूटञ्च पर्वतम् ॥ ८.

ज्या प्रदेशात हे पसरले आहेत, ते मी आता क्रमाने सांगतो — संपूर्ण शाल्मलीद्वीप आणि देवकूट पर्वत.

मणिमन्तञ्च शैलेन्द्रं सहस्रशिखरं तथा। पर्णमालं सुकेशञ्च शतश्रृङ्गं तथाचलम् ॥ ८.

मणिमंत हा पर्वतराज, ज्याला हजार शिखरे आहेत; तसेच पर्णमाळ, सुकेश आणि शतशृंग हे पर्वतही.

कौरजं पञ्चशिखरं हेमकूटञ्च पर्वतम्। प्रचण्डवायुप्रभवैर्दीपितैः पझरागिभिः ॥ ८.

कौरज हा पाच शिखरांचा पर्वत, आणि हेमकूट पर्वत, जो प्रचंड वाऱ्याने उजळून निघाला आहे आणि जिथे पज्हरागी राहतात.

शैलजालानि व्याप्तानि गारुडैस्तैर्महात्मभिः । भासीपुत्राः स्मृता भासा उलूका काककुक्कुटाः ॥ ८.

त्या महान गरुडांनी हे डोंगररांगे व्यापून टाकल्या; त्यांची मुले भास, उलूक, काककुक्कुट अशी ओळखली जातात.

मयूराः कलविङ्काश्च कपोता लावतित्तिराः। क्रौञ्ची वार्द्धीणसान् श्येनी कुररान्सारसान्बकान् ॥ ८.

मोर, कलविंक, कबुतरे, लाव आणि तित्तिर पक्षी; क्रौंची, वार्धीन, श्येनी, कुरर, सारस आणि बक हेही.

इत्येवमादयोन्येऽपि क्रव्यादा ये च पक्षिणः। धृतराष्ट्री च हंसांश्च कलहंसांश्च भामिनी ॥ ८.

अशा प्रकारे इतरही मांसाहारी पक्षी, धृतराष्ट्रिणी, हंस आणि कलहंस, हे सुंदरिनी.

चक्रवाकांश्च विहगान्सर्वांश्चैवादकान् द्विजान्। एतानेव विजज्ञेऽथ पुत्रपौत्रमनन्तकम् ॥ ८.

चक्रवाक आणि इतर सर्व पक्षी, तसेच सर्व जलचर द्विज; हेच आणि त्यांची असंख्य संतती म्हणजे पुत्र-पौत्र निर्माण झाली.

गरुडस्यात्मजाः प्रोक्ता इरायाः श्रृणुत प्रजाः। इरा प्रजज्ञे कन्या वैतिस्रः कमललोचनाः ॥ ८.

हे गरुडाची मुले म्हणून ओळखली जातात; आता इराच्या संतती ऐक. इराने तीन कमळासारख्या डोळ्यांच्या कन्या जन्माला घातल्या.

वन स्पतीनां वृक्षाणां वीरुधाञ्चैव मातरः। लता चैवाथ वल्ली च वीरुधा चेति तास्तु वै ॥ ८.

त्या वनस्पती, झाडे आणि औषधींच्या माता आहेत; तसेच वेल, लता आणि पुन्हा औषधी याही.

लता वनस्पतीञ्जज्ञे ह्यपुष्पान् पुलिनस्थितान् । युक्तान्पुष्पफलैर्वृक्षान् लता वै सम्प्रसूयते ॥ ८.

लतेने वनस्पती म्हणजे फुलं नसलेली, काठावर उभी असलेली झाडे जन्माला घातली; आणि फुलाफळांनी युक्त झाडेही लतेनेच उत्पन्न केली.

अथ वल्ली तु गुल्मांश्च त्वक्सारास्तृणजातयः। वीरुधा तदपत्यानि वंशश्चात्र समाप्यते ॥ ८.

नंतर वेलीने गूल्म, म्हणजे झुडपे, तंतुमय वनस्पती आणि गवत यांना जन्म दिला; या सर्व औषधींच्या संतती आहेत आणि बांबूही यात समाविष्ट आहे.