वायुपुराणम्

तत्र सर्वाणि भूतानि दग्धान्यादित्यरश्मिभिः। ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा सह देवर्षिदानवैः। प्रविशन्ति सुरश्रेष्ठं देवदेवं महेश्वरम् ।। ६१.

त्या वेळी सर्व जीव सूर्याच्या किरणांनी जळून जातात; ब्रह्मदेव, देव, ऋषी आणि दैत्य यांना पुढे करून, ते सर्व देवांचा देव असलेल्या महेश्वरामध्ये प्रवेश करतात.

स स्रष्टा सर्वभूतानि कल्पादिषु पुनः पुनः। इत्येष स्थितिकालो वै मनोर्देवर्षिभिः सह ।। ६१.

तोच सृष्टीकर्ता प्रत्येक कल्पाच्या सुरुवातीला सर्व जीव पुन्हा पुन्हा निर्माण करतो; मनु, देव आणि ऋषी यांचा हा अस्तित्वाचा काळ आहे.

सर्वमन्वन्तराणां वै प्रतिसन्धिं निबोधत। युगाख्या या समुद्दिष्टा प्रागेवास्मिन् मया तव ।। ६१.

सर्व मन्वंतरांचा संबंध समजून घ्या; युगांची मोजणी मी यापूर्वी तुला सांगितली आहे.

कृतत्रेतादि संयुक्तं चतुर्युगमिति स्मृतम्। तदेकसप्ततिगुणं परिवृत्तं तु साधिकम्। मनोरेकमधीकारं प्रोवाच भगवान् प्रभुः ।। ६१.

कृत, त्रेता आणि इतर युगांचा मिळून एक चतु:युग होतो; याचे एकाहत्तर पट आणि थोडे अधिक एवढा काळ एक मनुचा अधिकारकाल प्रभूने सांगितला आहे.

एवं मन्वन्तराणां तु सर्वेषामेव लक्षणम्। अतीतानागतानां वै वर्त्तमानेन कीर्त्तितम् ।। ६१.

अशा प्रकारे सर्व मन्वंतरांचे, गेलेले, येणारे आणि सध्याचे, हे स्वरूप सांगितले आहे.

इत्येष कीर्त्तितः सर्गा मनोः स्वायम्भुवस्य ह। प्रति सन्धिन्तु वक्ष्यामि तस्य वै चापरस्य तु ।। ६१.

अशा रीतीने स्वयंभुव मनुची सृष्टी सांगितली आहे; आता मी त्याचा संबंध आणि पुढील मनुची माहिती सांगतो.

मन्वन्तरं यथा पूर्वमृषिभिर्दैवतैः सह। अवश्यम्भाविनार्थेन यथा तद्वै निवर्त्तते ।। ६१.

पूर्वीच्या मन्वंतरात जसे ऋषी आणि देवांसह घडले, तसेच ठरलेल्या काळानंतर ते मन्वंतरही संपते.

अस्मिन् मन्वन्तरे पूर्वं त्रैलोक्यस्येश्वरास्तु ये। सप्तर्षयश्च देवास्ते पितरो मनवस्तथा। मन्वन्तरस्य काले तु सम्पूर्णे साधकास्तथा ।। ६१.

या मन्वंतरात, पूर्वी जे त्रैलोक्याचे स्वामी, सप्तर्षी, देव, पितर आणि मनु होते, मन्वंतराचा काळ पूर्ण झाल्यावर ते आपापली कर्तव्ये पूर्ण करतात.

क्षीणाधिकाराः संवृत्ता बुद्ध्वा पर्यायमात्मनः। महर्लोकाय ते सर्वे उन्मुखा दधिरे गतिम् ।। ६१.

आपला अधिकार संपल्यावर आणि आपला काळ उलटल्याचे जाणून, ते सर्वजण महर्लोकाकडे जाण्यास तयार होतात.

ततो मन्वन्तरे तस्मिन् प्रक्षीणा देवतास्तु ताः। सम्पूर्णे स्थितिकाले तु तिष्ठन्त्येकं कृतं युगम् ।। ६१.

मग त्या मन्वंतरात, जेव्हा त्या देवांचे सामर्थ्य कमी होते, अस्तित्वाचा काळ पूर्ण झाल्यावर ते एक कृतयुगभर राहतात.

उत्पद्यन्ते भविष्याश्च यावन्मन्वन्तरेश्वराः। देवताः पितरश्चैव ऋषयो मनुरेव च ।। ६१.

नवीन मन्वंतराचे स्वामी, देव, पितर, ऋषी आणि मनु, मन्वंतर चालू असतानाच जन्म घेतात.

मन्वन्तरे तु सम्पूर्णे यद्यन्यद्वै कलौ युगे। सम्पद्यते कृतं तेषु कलिशिष्टेषु वै तदा ।। ६१.

म्हणजे, जेव्हा एक मन्वंतर पूर्ण होतो, कलियुगात जे काही उरलेले असते, किंवा जे काही साध्य होते, ते सगळे मागील युगांचा अवशेष मानला जातो.

यथा कृतस्य सन्तानः कलिपूर्वः स्मृतो बुधैः। तथा मन्वन्तरान्तेषु आदिर्मन्वन्तरस्य च ।। ६१.

जसे कृतयुगातील लोकांचे वंशज कलियुगापूर्वीचे आहेत असे ज्ञानी लोक म्हणतात, तसेच प्रत्येक मन्वंतराच्या शेवटी आणि सुरुवातीला हीच गोष्ट लागू होते.

क्षीणे मन्वन्तरे पूर्वे प्रवृत्ते चापरे पुनः। मुखे कृतयुगस्याथ तेषां शिष्टास्तु ये तदा ।। ६१.

जेव्हा मागील मन्वंतर संपतो आणि पुढील मन्वंतर सुरू होतो, कृतयुगाच्या प्रारंभाला, त्या काळात जे लोक उरलेले असतात, तेच त्या युगाचे शेष मानले जातात.

स्प्तर्षयो मनुश्चैव कालावेक्षास्तु ये स्थिताः। मन्वन्तरं प्रतीक्षन्ते क्षीयन्ते तपसि स्थिताः ।। ६१.

सप्तर्षी, मनु आणि जे वेळेची वाट पाहत तपात स्थिर राहतात, ते पुढील मन्वंतराची प्रतीक्षा करतात आणि तप करत राहतात.

मन्वन्तरव्यवस्थार्थं सन्तत्यर्थञ्च सर्वशः। पूर्ववत् सम्प्रवर्त्तन्ते प्रवृत्ते वृष्टिसर्ज्जने ।। ६१.

मन्वंतराची स्थापना आणि संततीसाठी, पावसाचा आरंभ झाल्यावर सर्वजण पूर्वीप्रमाणेच पुढे जातात.

द्वन्द्वेषु सम्प्रवृत्तेषु उत्पन्नास्वौषधीषु च। प्रजासु च निकेतासु संस्थितासु क्वचित् क्वचित् ।। ६१.

जेव्हा द्वंद्व सुरू होतात, औषधी उत्पन्न होतात, आणि प्राणी त्यांच्या ठिकाणी स्थिर होतात, तेव्हा जीवन पुन्हा सुरू होते.

वार्त्तायान्तु प्रवृत्तायां सद्धर्मे ऋषिभाविते । निरानन्दे गते लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे ।। ६१.

जेव्हा उपजीविका सुरू होते, ऋषींच्या कृतीने सत्य धर्म वाढतो, आणि जगात आनंद नसतो, सर्व स्थावर आणि जंगम नष्ट झालेले असतात.

अग्रामनगरे चैव वर्णाश्रमविवर्जिते। पूर्वमन्वन्तरे शिष्टे ये भवन्तीह धार्मिकाः । सप्तर्षयो मनुश्चैव सन्तानार्थं व्यवस्तिताः ।। ६१.

गाव आणि शहरात, जिथे वर्ण आणि आश्रम नाहीत, मागील मन्वंतरातील जे धर्मनिष्ठ उरलेले आहेत, त्यात सप्तर्षी आणि मनु संततीसाठी स्थिर राहतात.

प्रजार्थं तपतां तेषां तपः परमदुश्चरम्। उत्पद्यन्तीह सर्वेषां निधनेष्विह सर्वशः ।। ६१.

संततीसाठी तप करणारे अत्यंत कठीण तप करतात, आणि त्यांच्या तपामुळे सर्व प्राणी नाशाच्या वेळी जन्म घेतात.

देवासुराः पितृगणा मुनयो मनवस्तथा। सर्पा भूताः पिशाचाश्च गन्धर्वा यक्षराक्षसाः ।। ६१.

देव, असुर, पितरांचे समूह, ऋषी, मनु, सर्प, भूत, पिशाच, गंधर्व, यक्ष आणि राक्षस हे सगळे यात समाविष्ट आहेत.

ततस्तेषां तु ये शिष्टा शिष्टाचारान् प्रचक्षते । सप्तर्षयो मनुश्चैव आदौ मन्वन्तरस्य ह। प्रारम्भन्ते च कर्माणि मनुष्या दैवतैः सह ।। ६१.

मग, त्यांच्यात जे उरलेले आहेत, जे शिष्टाचार पाळतात, म्हणजे सप्तर्षी आणि मनु, मन्वंतराच्या सुरुवातीला मानव आणि देवांसोबत आपली कर्मे सुरू करतात.

मन्वन्तरादौ प्रागेव त्रेतायुगमुखे ततः । पूर्वं देवास्ततस्ते वै स्थिते धर्मे तु सर्वशः ।। ६१.

मन्वंतराच्या सुरुवातीला आणि नंतर त्रेतायुगाच्या प्रारंभाला, पूर्वीचे देव सर्व धर्म पाळून स्थिर राहतात.

ऋषीणां ब्रह्मचर्येण गत्वाऽऽनृण्यन्तु वै ततः। पितॄणां प्रजया चैव देवानामिज्यया तथा ।। ६१.

ऋषी ब्रह्मचर्याने ऋणमुक्त होतात; पितर संततीने; आणि देव पूजा करून ऋणमुक्त होतात.

शतं वर्षसहस्राणि धर्मे वर्णात्मके स्थिताः। त्रयीं वार्त्तां दण्डनीतिं धर्मान् वर्णाश्रमांस्तथा। स्थापयित्वाश्रमांश्चैव स्वर्गाय दधिरे मतीः ।। ६१.

शंभर हजार वर्षे ते वर्णधर्मात स्थिर राहतात; त्रयी वेद, उपजीविका, दंडनीती, धर्म, वर्ण आणि आश्रम यांची स्थापना करून, आश्रमांची व्यवस्था करून, ते स्वर्गाकडे मन लावतात.

पूर्वं देवेषु तेष्वेव स्वर्गाय प्रमुखेषु च। पूर्वं देवास्ततस्ते वै स्थिता धर्मेण कृत्स्नशः ।। ६१.

पूर्वी, देव आणि स्वर्गाकडे जाणारे यांच्यात, पूर्वीचे देव पूर्णपणे धर्म पाळून स्थिर राहतात.

मन्वन्तरे परावृत्ते स्थानान्युत्सृज्य सर्वशः। मन्त्रैः सहोर्ध्वङ्गच्छन्ति महर्लोकमनामयम् ।। ६१.

मन्वंतर संपल्यावर, सर्व स्थान सोडून, ते मंत्रांसह शुद्ध महर्लोकात वर जातात.

विनिवृत्तविकारास्ते मानसीं सिद्धिमास्थिताः। अवेक्षमाणा वशिनस्तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवम् ।। ६१.

सर्व विकारांपासून मुक्त होऊन, मानसिक सिद्धी मिळवून, ते आत्मसंयमी राहतात आणि प्राण्यांचा संहार पाहतात.

ततस्तेषु व्यतीतेषु सर्वेष्वेतेषु सर्वदा। शून्येषु देवस्थानेषु त्रैलोक्ये तेषु सर्वशः। उपस्थिता इहैवान्ये देवा ये स्वर्गवासिनः ।। ६१.

मग, हे सर्व संपल्यावर, देवांचे स्थान रिकामे झाल्यावर, तीनही लोकात, स्वर्गात राहणारे इतर देव येथे येतात.