वायुपुराणम्

न शक्यमानुपूर्व्येण तेषां वक्तुं सविस्तरान् । अनादित्वाच्च कालस्य असङ्ख्यानाच्च सर्वशः। मन्वन्तराण्यतीतानि यानि कल्पैः पुरा सह ।। ६१.

त्यांचा क्रमाने आणि सविस्तर उल्लेख करणे शक्य नाही, कारण काळाची सुरुवात नाही आणि सर्व काही अनंत आहे; जे मन्वंतर आणि कल्प पूर्वी गेले आहेत, त्यांची गणना करता येत नाही.

पितृभिर्मुनिभिर्देवैः सार्द्धं सप्तार्षिभिश्च वै। कालेन प्रतिसृष्टानां युगानाञ्च निवर्तनम् ।। ६१.

पितर, ऋषी, देव आणि सप्तर्षी यांच्या सोबत, काळाने निर्माण झालेल्या युगांचे पुन्हा येणे होते.

एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वन्तराणि तु। सप्रजानि व्यतीतानि शतशोऽथ सहस्रशः ।। ६१.

या क्रमाने आणि पद्धतीने, कल्प आणि मन्वंतर, त्यांच्या सर्व प्रजांसह, शेकडो आणि हजारो वेळा गेले आहेत.

मन्वन्तरान्ते संहारः संहारान्ते च सम्भवः। देवतानामृषीणाञ्च मनोः पितृगणस्य च ।। ६१.

मन्वंतराच्या शेवटी संहार होतो आणि त्या संहारानंतर देव, ऋषी, मनु आणि पितरांचा पुन्हा जन्म होतो.

न शक्यमानुपूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि। विस्तरस्तु निसर्गस्य संहारस्य च सर्वशः। मन्वन्तरस्य संख्यां तु मानुषेण निबोधत ।। ६१.

संपूर्ण सृष्टी आणि संहाराचा विस्तार शेकडो वर्षांनीही क्रमाने सांगता येत नाही; पण मन्वंतराचा हिशोब मात्र मानवांना माहीत आहे, तो ऐका.

देवतानामृषीणाञ्च सङ्ख्यानार्थनिशारदैः। त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णाः सङ्ख्याताः सङ्ख्यया द्विजैः ।। ६१.

गणनेत निपुण आणि विद्वान लोकांनी देव आणि ऋषी यांची संपूर्ण संख्या तीनशे कोटी आहे असे ठरवले आहे.

सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतानि च सङ्ख्यया। विंशतिश्च सहस्राणि कालोऽयं सोधिकान् विना ।। ६१.

याशिवाय साठ लाख सत्तर हजार आणि वीस हजार अशी आणखी संख्या आहे; हा काळ अपूर्ण भाग वगळून सांगितला आहे.

मन्वन्तरस्य सङ्ख्यैषा मानुषेण प्रकीर्तिता। वत्सरेणैव दिव्येन प्रवक्ष्याम्यन्तरम्मनोः ।। ६१.

ही मन्वंतराची संख्या मानवांच्या मते सांगितली आहे; आता मी दिव्य वर्षांनी मनूंमधील अंतर सांगतो.

अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया सङ्ख्यया स्मृतम्। द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु ।। ६१.

दिव्य गणनेनुसार आठ लाख आणि त्यात बावन्न हजार अधिक अशी ही संख्या सांगितली आहे.

चतुर्द्दशगुणो ह्येष काल आहूतसंप्लवः। पूर्णं युगसहस्रं स्यात्तदहर्ब्रह्मणः स्मृतम् ।। ६१.

हा काळ, जो प्रलय म्हणून ओळखला जातो, चौदा पट आहे; एक हजार युगांचा पूर्ण काळ म्हणजे ब्रह्मदेवाचा एक दिवस असे मानले जाते.

तत्र सर्वाणि भूतानि दग्धान्यादित्यरश्मिभिः। ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा सह देवर्षिदानवैः। प्रविशन्ति सुरश्रेष्ठं देवदेवं महेश्वरम् ।। ६१.

त्या वेळी सर्व जीव सूर्याच्या किरणांनी जळून जातात; ब्रह्मदेव, देव, ऋषी आणि दैत्य यांना पुढे करून, ते सर्व देवांचा देव असलेल्या महेश्वरामध्ये प्रवेश करतात.

स स्रष्टा सर्वभूतानि कल्पादिषु पुनः पुनः। इत्येष स्थितिकालो वै मनोर्देवर्षिभिः सह ।। ६१.

तोच सृष्टीकर्ता प्रत्येक कल्पाच्या सुरुवातीला सर्व जीव पुन्हा पुन्हा निर्माण करतो; मनु, देव आणि ऋषी यांचा हा अस्तित्वाचा काळ आहे.

सर्वमन्वन्तराणां वै प्रतिसन्धिं निबोधत। युगाख्या या समुद्दिष्टा प्रागेवास्मिन् मया तव ।। ६१.

सर्व मन्वंतरांचा संबंध समजून घ्या; युगांची मोजणी मी यापूर्वी तुला सांगितली आहे.

कृतत्रेतादि संयुक्तं चतुर्युगमिति स्मृतम्। तदेकसप्ततिगुणं परिवृत्तं तु साधिकम्। मनोरेकमधीकारं प्रोवाच भगवान् प्रभुः ।। ६१.

कृत, त्रेता आणि इतर युगांचा मिळून एक चतु:युग होतो; याचे एकाहत्तर पट आणि थोडे अधिक एवढा काळ एक मनुचा अधिकारकाल प्रभूने सांगितला आहे.

एवं मन्वन्तराणां तु सर्वेषामेव लक्षणम्। अतीतानागतानां वै वर्त्तमानेन कीर्त्तितम् ।। ६१.

अशा प्रकारे सर्व मन्वंतरांचे, गेलेले, येणारे आणि सध्याचे, हे स्वरूप सांगितले आहे.

इत्येष कीर्त्तितः सर्गा मनोः स्वायम्भुवस्य ह। प्रति सन्धिन्तु वक्ष्यामि तस्य वै चापरस्य तु ।। ६१.

अशा रीतीने स्वयंभुव मनुची सृष्टी सांगितली आहे; आता मी त्याचा संबंध आणि पुढील मनुची माहिती सांगतो.

मन्वन्तरं यथा पूर्वमृषिभिर्दैवतैः सह। अवश्यम्भाविनार्थेन यथा तद्वै निवर्त्तते ।। ६१.

पूर्वीच्या मन्वंतरात जसे ऋषी आणि देवांसह घडले, तसेच ठरलेल्या काळानंतर ते मन्वंतरही संपते.

अस्मिन् मन्वन्तरे पूर्वं त्रैलोक्यस्येश्वरास्तु ये। सप्तर्षयश्च देवास्ते पितरो मनवस्तथा। मन्वन्तरस्य काले तु सम्पूर्णे साधकास्तथा ।। ६१.

या मन्वंतरात, पूर्वी जे त्रैलोक्याचे स्वामी, सप्तर्षी, देव, पितर आणि मनु होते, मन्वंतराचा काळ पूर्ण झाल्यावर ते आपापली कर्तव्ये पूर्ण करतात.

क्षीणाधिकाराः संवृत्ता बुद्ध्वा पर्यायमात्मनः। महर्लोकाय ते सर्वे उन्मुखा दधिरे गतिम् ।। ६१.

आपला अधिकार संपल्यावर आणि आपला काळ उलटल्याचे जाणून, ते सर्वजण महर्लोकाकडे जाण्यास तयार होतात.

ततो मन्वन्तरे तस्मिन् प्रक्षीणा देवतास्तु ताः। सम्पूर्णे स्थितिकाले तु तिष्ठन्त्येकं कृतं युगम् ।। ६१.

मग त्या मन्वंतरात, जेव्हा त्या देवांचे सामर्थ्य कमी होते, अस्तित्वाचा काळ पूर्ण झाल्यावर ते एक कृतयुगभर राहतात.

उत्पद्यन्ते भविष्याश्च यावन्मन्वन्तरेश्वराः। देवताः पितरश्चैव ऋषयो मनुरेव च ।। ६१.

नवीन मन्वंतराचे स्वामी, देव, पितर, ऋषी आणि मनु, मन्वंतर चालू असतानाच जन्म घेतात.

मन्वन्तरे तु सम्पूर्णे यद्यन्यद्वै कलौ युगे। सम्पद्यते कृतं तेषु कलिशिष्टेषु वै तदा ।। ६१.

म्हणजे, जेव्हा एक मन्वंतर पूर्ण होतो, कलियुगात जे काही उरलेले असते, किंवा जे काही साध्य होते, ते सगळे मागील युगांचा अवशेष मानला जातो.

यथा कृतस्य सन्तानः कलिपूर्वः स्मृतो बुधैः। तथा मन्वन्तरान्तेषु आदिर्मन्वन्तरस्य च ।। ६१.

जसे कृतयुगातील लोकांचे वंशज कलियुगापूर्वीचे आहेत असे ज्ञानी लोक म्हणतात, तसेच प्रत्येक मन्वंतराच्या शेवटी आणि सुरुवातीला हीच गोष्ट लागू होते.

क्षीणे मन्वन्तरे पूर्वे प्रवृत्ते चापरे पुनः। मुखे कृतयुगस्याथ तेषां शिष्टास्तु ये तदा ।। ६१.

जेव्हा मागील मन्वंतर संपतो आणि पुढील मन्वंतर सुरू होतो, कृतयुगाच्या प्रारंभाला, त्या काळात जे लोक उरलेले असतात, तेच त्या युगाचे शेष मानले जातात.

स्प्तर्षयो मनुश्चैव कालावेक्षास्तु ये स्थिताः। मन्वन्तरं प्रतीक्षन्ते क्षीयन्ते तपसि स्थिताः ।। ६१.

सप्तर्षी, मनु आणि जे वेळेची वाट पाहत तपात स्थिर राहतात, ते पुढील मन्वंतराची प्रतीक्षा करतात आणि तप करत राहतात.

मन्वन्तरव्यवस्थार्थं सन्तत्यर्थञ्च सर्वशः। पूर्ववत् सम्प्रवर्त्तन्ते प्रवृत्ते वृष्टिसर्ज्जने ।। ६१.

मन्वंतराची स्थापना आणि संततीसाठी, पावसाचा आरंभ झाल्यावर सर्वजण पूर्वीप्रमाणेच पुढे जातात.

द्वन्द्वेषु सम्प्रवृत्तेषु उत्पन्नास्वौषधीषु च। प्रजासु च निकेतासु संस्थितासु क्वचित् क्वचित् ।। ६१.

जेव्हा द्वंद्व सुरू होतात, औषधी उत्पन्न होतात, आणि प्राणी त्यांच्या ठिकाणी स्थिर होतात, तेव्हा जीवन पुन्हा सुरू होते.

वार्त्तायान्तु प्रवृत्तायां सद्धर्मे ऋषिभाविते । निरानन्दे गते लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे ।। ६१.

जेव्हा उपजीविका सुरू होते, ऋषींच्या कृतीने सत्य धर्म वाढतो, आणि जगात आनंद नसतो, सर्व स्थावर आणि जंगम नष्ट झालेले असतात.

अग्रामनगरे चैव वर्णाश्रमविवर्जिते। पूर्वमन्वन्तरे शिष्टे ये भवन्तीह धार्मिकाः । सप्तर्षयो मनुश्चैव सन्तानार्थं व्यवस्तिताः ।। ६१.

गाव आणि शहरात, जिथे वर्ण आणि आश्रम नाहीत, मागील मन्वंतरातील जे धर्मनिष्ठ उरलेले आहेत, त्यात सप्तर्षी आणि मनु संततीसाठी स्थिर राहतात.