वायुपुराणम्

श्रिता दक्षिणपन्थानं ये श्मशानानि भेजिरे। युगे युगे तु ताः शाखा व्यस्यन्ते तैः पुनः पुनः ।। ६१.

जे दक्षिण मार्गाने गेले आणि स्मशानात पोहोचले, त्यांच्या शाखा प्रत्येक युगात पुन्हा पुन्हा विखुरल्या जातात.

द्वापरेष्विव सर्वेषु संहिताश्च श्रुतर्षिभिः। तेषां गोत्रेष्विमाः शाखा भवन्तीह पुनः पुनः। ताः शाखास्तत्र कर्त्तारो भवन्तीह युगक्षयात् ।। ६१.

सर्व द्वापरयुगांत जशी श्रुतर्षींच्या संहितांचा विस्तार होतो, तशाच या शाखा त्यांच्या कुळात पुन्हा पुन्हा निर्माण होतात; त्या शाखांचे कर्तेही प्रत्येक युगाच्या शेवटी येथे प्रकट होतात.

एवमेव तु विज्ञेयं व्यतीतानागतेष्विह। मन्वन्तरेषु सर्वेषु शाखाप्रणयनानि वै ।। ६१.

अशाच प्रकारे, सर्व गेलेल्या आणि येणाऱ्या मन्वंतरांत येथे शाखांची निर्मिती होत असते, हे समजावे.

अतीतेषु अतीतानि वर्त्तन्ते साम्प्रतेषु च। भविष्याणि च यानि स्युर्वर्ण्यन्तेऽनागतेष्वपि ।। ६१.

जे घडून गेले ते भूतकाळात असते, आणि ते वर्तमानातही असते; जे येणार आहे ते भविष्यात देखील वर्णन केले जाते.

पूर्वेण पश्चिमं ज्ञेयं वर्त्तमानेन चोभयम्। एतेन क्रमयोगेन मन्वन्तरविनिश्चयः ।। ६१.

पूर्वीच्या गोष्टींमुळे नंतरच्या कळतात, आणि वर्तमानामुळे दोन्ही कळतात; या क्रमाने आणि पद्धतीने मन्वंतरांचा निर्णय केला जातो.

एवं देवाश्च पितर ऋषयो मनवश्च ये। मन्त्रैः सहोर्द्ध्वं गच्छन्ति ह्यावर्त्तन्ते च तैः सह ।। ६१.

अशा प्रकारे, देव, पितर, ऋषी आणि मनू, मंत्रांसह वर जातात आणि त्यांच्यासोबत पुन्हा परत येतात.

जनलोकात्सुराः सर्वे पशुकल्पात्पुनः पुनः। पर्याप्तकाले सम्प्राप्ते सम्भूता नैव नस्य (?) तु ।। ६१.

जनलोकातून सर्व देव, पुन्हा पुन्हा पशुकल्पातून, योग्य वेळ आली की निर्माण होतात, पण नष्ट होत नाहीत.

अवश्यम्भाविनार्थेन सम्बध्यन्ते तदा तु ते। ततस्ते दोषवज्जन्म पश्यन्ते रागपूर्वकम् ।। ६१.

त्या वेळी, जे घडणे अपरिहार्य आहे त्याच्याशी ते बांधले जातात; मग जन्म हे दोषयुक्त आहे असे पाहून, ते त्यात आसक्तीने पाहतात.

निवर्त्तते तदा वृत्तिस्तेषामादोषदर्शनात् । एवं देव युगानीह दशकृत्वा निवर्त्तते ।। ६१.

मग दोष दिसत नाही म्हणून त्यांचे वर्तन थांबते; अशा प्रकारे, येथे दैवी युग दहा वेळा संपते.

जनलोकात्तपोलोकं गच्छन्तीहानिवर्त्तनम्। एवं देवयुगानीह व्यतीतानि सहस्रशः। निधनं ब्रह्मलोके वै गतानि मुनिभिस्सह ।। ६१.

जनलोकातून ते तपोलोकात जातात आणि पुन्हा परत येत नाहीत; अशा प्रकारे, येथे हजारो दैवी युगे संपली आहेत आणि ती ब्रह्मलोकात ऋषींसह विलीन झाली आहेत.

न शक्यमानुपूर्व्येण तेषां वक्तुं सविस्तरान् । अनादित्वाच्च कालस्य असङ्ख्यानाच्च सर्वशः। मन्वन्तराण्यतीतानि यानि कल्पैः पुरा सह ।। ६१.

त्यांचा क्रमाने आणि सविस्तर उल्लेख करणे शक्य नाही, कारण काळाची सुरुवात नाही आणि सर्व काही अनंत आहे; जे मन्वंतर आणि कल्प पूर्वी गेले आहेत, त्यांची गणना करता येत नाही.

पितृभिर्मुनिभिर्देवैः सार्द्धं सप्तार्षिभिश्च वै। कालेन प्रतिसृष्टानां युगानाञ्च निवर्तनम् ।। ६१.

पितर, ऋषी, देव आणि सप्तर्षी यांच्या सोबत, काळाने निर्माण झालेल्या युगांचे पुन्हा येणे होते.

एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वन्तराणि तु। सप्रजानि व्यतीतानि शतशोऽथ सहस्रशः ।। ६१.

या क्रमाने आणि पद्धतीने, कल्प आणि मन्वंतर, त्यांच्या सर्व प्रजांसह, शेकडो आणि हजारो वेळा गेले आहेत.

मन्वन्तरान्ते संहारः संहारान्ते च सम्भवः। देवतानामृषीणाञ्च मनोः पितृगणस्य च ।। ६१.

मन्वंतराच्या शेवटी संहार होतो आणि त्या संहारानंतर देव, ऋषी, मनु आणि पितरांचा पुन्हा जन्म होतो.

न शक्यमानुपूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि। विस्तरस्तु निसर्गस्य संहारस्य च सर्वशः। मन्वन्तरस्य संख्यां तु मानुषेण निबोधत ।। ६१.

संपूर्ण सृष्टी आणि संहाराचा विस्तार शेकडो वर्षांनीही क्रमाने सांगता येत नाही; पण मन्वंतराचा हिशोब मात्र मानवांना माहीत आहे, तो ऐका.

देवतानामृषीणाञ्च सङ्ख्यानार्थनिशारदैः। त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णाः सङ्ख्याताः सङ्ख्यया द्विजैः ।। ६१.

गणनेत निपुण आणि विद्वान लोकांनी देव आणि ऋषी यांची संपूर्ण संख्या तीनशे कोटी आहे असे ठरवले आहे.

सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतानि च सङ्ख्यया। विंशतिश्च सहस्राणि कालोऽयं सोधिकान् विना ।। ६१.

याशिवाय साठ लाख सत्तर हजार आणि वीस हजार अशी आणखी संख्या आहे; हा काळ अपूर्ण भाग वगळून सांगितला आहे.

मन्वन्तरस्य सङ्ख्यैषा मानुषेण प्रकीर्तिता। वत्सरेणैव दिव्येन प्रवक्ष्याम्यन्तरम्मनोः ।। ६१.

ही मन्वंतराची संख्या मानवांच्या मते सांगितली आहे; आता मी दिव्य वर्षांनी मनूंमधील अंतर सांगतो.

अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया सङ्ख्यया स्मृतम्। द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु ।। ६१.

दिव्य गणनेनुसार आठ लाख आणि त्यात बावन्न हजार अधिक अशी ही संख्या सांगितली आहे.

चतुर्द्दशगुणो ह्येष काल आहूतसंप्लवः। पूर्णं युगसहस्रं स्यात्तदहर्ब्रह्मणः स्मृतम् ।। ६१.

हा काळ, जो प्रलय म्हणून ओळखला जातो, चौदा पट आहे; एक हजार युगांचा पूर्ण काळ म्हणजे ब्रह्मदेवाचा एक दिवस असे मानले जाते.

तत्र सर्वाणि भूतानि दग्धान्यादित्यरश्मिभिः। ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा सह देवर्षिदानवैः। प्रविशन्ति सुरश्रेष्ठं देवदेवं महेश्वरम् ।। ६१.

त्या वेळी सर्व जीव सूर्याच्या किरणांनी जळून जातात; ब्रह्मदेव, देव, ऋषी आणि दैत्य यांना पुढे करून, ते सर्व देवांचा देव असलेल्या महेश्वरामध्ये प्रवेश करतात.

स स्रष्टा सर्वभूतानि कल्पादिषु पुनः पुनः। इत्येष स्थितिकालो वै मनोर्देवर्षिभिः सह ।। ६१.

तोच सृष्टीकर्ता प्रत्येक कल्पाच्या सुरुवातीला सर्व जीव पुन्हा पुन्हा निर्माण करतो; मनु, देव आणि ऋषी यांचा हा अस्तित्वाचा काळ आहे.

सर्वमन्वन्तराणां वै प्रतिसन्धिं निबोधत। युगाख्या या समुद्दिष्टा प्रागेवास्मिन् मया तव ।। ६१.

सर्व मन्वंतरांचा संबंध समजून घ्या; युगांची मोजणी मी यापूर्वी तुला सांगितली आहे.

कृतत्रेतादि संयुक्तं चतुर्युगमिति स्मृतम्। तदेकसप्ततिगुणं परिवृत्तं तु साधिकम्। मनोरेकमधीकारं प्रोवाच भगवान् प्रभुः ।। ६१.

कृत, त्रेता आणि इतर युगांचा मिळून एक चतु:युग होतो; याचे एकाहत्तर पट आणि थोडे अधिक एवढा काळ एक मनुचा अधिकारकाल प्रभूने सांगितला आहे.

एवं मन्वन्तराणां तु सर्वेषामेव लक्षणम्। अतीतानागतानां वै वर्त्तमानेन कीर्त्तितम् ।। ६१.

अशा प्रकारे सर्व मन्वंतरांचे, गेलेले, येणारे आणि सध्याचे, हे स्वरूप सांगितले आहे.

इत्येष कीर्त्तितः सर्गा मनोः स्वायम्भुवस्य ह। प्रति सन्धिन्तु वक्ष्यामि तस्य वै चापरस्य तु ।। ६१.

अशा रीतीने स्वयंभुव मनुची सृष्टी सांगितली आहे; आता मी त्याचा संबंध आणि पुढील मनुची माहिती सांगतो.

मन्वन्तरं यथा पूर्वमृषिभिर्दैवतैः सह। अवश्यम्भाविनार्थेन यथा तद्वै निवर्त्तते ।। ६१.

पूर्वीच्या मन्वंतरात जसे ऋषी आणि देवांसह घडले, तसेच ठरलेल्या काळानंतर ते मन्वंतरही संपते.

अस्मिन् मन्वन्तरे पूर्वं त्रैलोक्यस्येश्वरास्तु ये। सप्तर्षयश्च देवास्ते पितरो मनवस्तथा। मन्वन्तरस्य काले तु सम्पूर्णे साधकास्तथा ।। ६१.

या मन्वंतरात, पूर्वी जे त्रैलोक्याचे स्वामी, सप्तर्षी, देव, पितर आणि मनु होते, मन्वंतराचा काळ पूर्ण झाल्यावर ते आपापली कर्तव्ये पूर्ण करतात.

क्षीणाधिकाराः संवृत्ता बुद्ध्वा पर्यायमात्मनः। महर्लोकाय ते सर्वे उन्मुखा दधिरे गतिम् ।। ६१.

आपला अधिकार संपल्यावर आणि आपला काळ उलटल्याचे जाणून, ते सर्वजण महर्लोकाकडे जाण्यास तयार होतात.