वायुपुराणम्

कृते पुनः क्रिया नास्ति कुत एवाकृतक्रिया। सकृदेव कृतं सर्वं यद्वै लोके कृताकृतम् ।। ६१.

सत्ययुगात कोणतेही कर्म नसते, मग न केलेले कर्म कसे असू शकते? जगात जे काही केले किंवा न केले जाते, ते सर्व एकदाच पूर्ण होते.

श्रोतव्यं वै श्रुतं वापि तथैवासाधुसाधुता। ज्ञातव्यञ्चाथ मन्तव्यं स्प्रष्टव्यं भोज्यमेव च। द्रष्टव्यञ्चाथ श्रोतव्यं ज्ञातव्यं वाथ किञ्चन ।। ६१.

जे ऐकायचे आहे, जे ऐकले आहे, तसेच जे चांगले किंवा वाईट आहे, जे जाणायचे, विचारायचे, स्पर्शायचे, खायचे, पाहायचे, ऐकायचे किंवा कोणत्याही प्रकारे जाणायचे आहे—

दर्शितं यदनेनैव ज्ञानं तद्वै सुरर्षिणाम् । यद्वै दर्शितवानेष कस्तदन्वेष्टुमर्हति । सर्वाणि सर्वान्सर्वांश्च भगवानेव सोऽब्रवीत् ।। ६१.

या व्यक्तीने दाखवलेले ज्ञान हेच देवऋषींचे ज्ञान आहे; त्याने जे उघड केले, त्यापेक्षा अधिक शोधण्यास कोण पात्र आहे? सर्व काही, सर्व जीव, सर्व रूपे, भगवंतानेच सांगितली आहेत.

यदा यत्क्रियते येन तदा तत्सोऽभिमन्यते। येनेदं क्रियते पूर्वं तदन्येन विभावितम् ।। ६१.

जेव्हा कोणी काही करतो, तेव्हा तो ते आपलेच मानतो; पण पूर्वी जे काही झाले, ते दुसऱ्याने केलेले असते.

यदा तु क्रियते किञ्चित्केनचिद्वाङ्मयं क्वचित्। तेनैव तत्कृतं पूर्वं कर्त्तॄणां प्रतिभाति वै ।। ६१.

कोणीही काही बोलले किंवा केले, तर कर्त्यांना असे वाटते की ते त्यांनी पूर्वीच केले आहे.

विरक्तञ्चातिरिक्तञ्च ज्ञानाज्ञाने प्रियाप्रिये। धर्माधर्मौ सुखं दुःखं मृत्युश्चामृतमेव च। ऊर्द्ध्वन्तिर्यगधोभागस्तस्यैवादृष्टकारणम् ।। ६१.

विरक्तपणा आणि अतिरेक, ज्ञान आणि अज्ञान, प्रिय आणि अप्रिय, धर्म आणि अधर्म, सुख आणि दुःख, मृत्यू आणि अमृत, वरच्या, आडव्या आणि खालील दिशा — या सगळ्या गोष्टी त्याच्यासाठी अदृश्य कारणांमुळे निर्माण होतात.

स्वायम्भुवोऽथ ज्येष्ठस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। प्रत्येकविद्यम्भवति त्रेतास्विह पुनः पुनः ।। ६१.

स्वायंभुव आणि ज्येष्ठ ब्रह्मा या परमेच्छ्वराच्या काळात, प्रत्येक वेळी त्रेतायुगात स्वतंत्र ज्ञान पुन्हा पुन्हा प्रकट होते.

व्यस्यते ह्येकविद्यन्तद्द्वापरेषु पुनः पुनः । ब्रह्मा चैतदुवाचादौ तस्मिन् वैवस्वतेऽन्तरे ।। ६१.

ते एकच ज्ञान द्वापरयुगात वारंवार विभागले जाते; ब्रह्मदेवाने हे सर्व प्रथम, वैवस्वत मन्वंतराच्या सुरुवातीला सांगितले.

आवर्त्तमाना ऋषयो युगाख्यासु पुनः पुनः। कुर्वन्ति संहिता ह्येते जायमानाः परस्परम् ।। ६१.

ऋषी, जेव्हा जेव्हा युगांची पुनरावृत्ती होते, तेव्हा ते हे संहितासंग्रह पुन्हा पुन्हा तयार करतात आणि हे संग्रह एकमेकांतून जन्म घेतात.

अष्टाशीतिसहस्राणि श्रुतर्षीणां स्मृतानि वै। ता एव संहिता ह्येते आवर्त्तन्ते पुनः पुनः ।। ६१.

अठ्ठ्याऐंशी हजार श्रुतर्षी म्हणून ओळखले जातात; त्यांच्याच संहितांचा पुन्हा पुन्हा आवर्त होतो.

श्रिता दक्षिणपन्थानं ये श्मशानानि भेजिरे। युगे युगे तु ताः शाखा व्यस्यन्ते तैः पुनः पुनः ।। ६१.

जे दक्षिण मार्गाने गेले आणि स्मशानात पोहोचले, त्यांच्या शाखा प्रत्येक युगात पुन्हा पुन्हा विखुरल्या जातात.

द्वापरेष्विव सर्वेषु संहिताश्च श्रुतर्षिभिः। तेषां गोत्रेष्विमाः शाखा भवन्तीह पुनः पुनः। ताः शाखास्तत्र कर्त्तारो भवन्तीह युगक्षयात् ।। ६१.

सर्व द्वापरयुगांत जशी श्रुतर्षींच्या संहितांचा विस्तार होतो, तशाच या शाखा त्यांच्या कुळात पुन्हा पुन्हा निर्माण होतात; त्या शाखांचे कर्तेही प्रत्येक युगाच्या शेवटी येथे प्रकट होतात.

एवमेव तु विज्ञेयं व्यतीतानागतेष्विह। मन्वन्तरेषु सर्वेषु शाखाप्रणयनानि वै ।। ६१.

अशाच प्रकारे, सर्व गेलेल्या आणि येणाऱ्या मन्वंतरांत येथे शाखांची निर्मिती होत असते, हे समजावे.

अतीतेषु अतीतानि वर्त्तन्ते साम्प्रतेषु च। भविष्याणि च यानि स्युर्वर्ण्यन्तेऽनागतेष्वपि ।। ६१.

जे घडून गेले ते भूतकाळात असते, आणि ते वर्तमानातही असते; जे येणार आहे ते भविष्यात देखील वर्णन केले जाते.

पूर्वेण पश्चिमं ज्ञेयं वर्त्तमानेन चोभयम्। एतेन क्रमयोगेन मन्वन्तरविनिश्चयः ।। ६१.

पूर्वीच्या गोष्टींमुळे नंतरच्या कळतात, आणि वर्तमानामुळे दोन्ही कळतात; या क्रमाने आणि पद्धतीने मन्वंतरांचा निर्णय केला जातो.

एवं देवाश्च पितर ऋषयो मनवश्च ये। मन्त्रैः सहोर्द्ध्वं गच्छन्ति ह्यावर्त्तन्ते च तैः सह ।। ६१.

अशा प्रकारे, देव, पितर, ऋषी आणि मनू, मंत्रांसह वर जातात आणि त्यांच्यासोबत पुन्हा परत येतात.

जनलोकात्सुराः सर्वे पशुकल्पात्पुनः पुनः। पर्याप्तकाले सम्प्राप्ते सम्भूता नैव नस्य (?) तु ।। ६१.

जनलोकातून सर्व देव, पुन्हा पुन्हा पशुकल्पातून, योग्य वेळ आली की निर्माण होतात, पण नष्ट होत नाहीत.

अवश्यम्भाविनार्थेन सम्बध्यन्ते तदा तु ते। ततस्ते दोषवज्जन्म पश्यन्ते रागपूर्वकम् ।। ६१.

त्या वेळी, जे घडणे अपरिहार्य आहे त्याच्याशी ते बांधले जातात; मग जन्म हे दोषयुक्त आहे असे पाहून, ते त्यात आसक्तीने पाहतात.

निवर्त्तते तदा वृत्तिस्तेषामादोषदर्शनात् । एवं देव युगानीह दशकृत्वा निवर्त्तते ।। ६१.

मग दोष दिसत नाही म्हणून त्यांचे वर्तन थांबते; अशा प्रकारे, येथे दैवी युग दहा वेळा संपते.

जनलोकात्तपोलोकं गच्छन्तीहानिवर्त्तनम्। एवं देवयुगानीह व्यतीतानि सहस्रशः। निधनं ब्रह्मलोके वै गतानि मुनिभिस्सह ।। ६१.

जनलोकातून ते तपोलोकात जातात आणि पुन्हा परत येत नाहीत; अशा प्रकारे, येथे हजारो दैवी युगे संपली आहेत आणि ती ब्रह्मलोकात ऋषींसह विलीन झाली आहेत.

न शक्यमानुपूर्व्येण तेषां वक्तुं सविस्तरान् । अनादित्वाच्च कालस्य असङ्ख्यानाच्च सर्वशः। मन्वन्तराण्यतीतानि यानि कल्पैः पुरा सह ।। ६१.

त्यांचा क्रमाने आणि सविस्तर उल्लेख करणे शक्य नाही, कारण काळाची सुरुवात नाही आणि सर्व काही अनंत आहे; जे मन्वंतर आणि कल्प पूर्वी गेले आहेत, त्यांची गणना करता येत नाही.

पितृभिर्मुनिभिर्देवैः सार्द्धं सप्तार्षिभिश्च वै। कालेन प्रतिसृष्टानां युगानाञ्च निवर्तनम् ।। ६१.

पितर, ऋषी, देव आणि सप्तर्षी यांच्या सोबत, काळाने निर्माण झालेल्या युगांचे पुन्हा येणे होते.

एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वन्तराणि तु। सप्रजानि व्यतीतानि शतशोऽथ सहस्रशः ।। ६१.

या क्रमाने आणि पद्धतीने, कल्प आणि मन्वंतर, त्यांच्या सर्व प्रजांसह, शेकडो आणि हजारो वेळा गेले आहेत.

मन्वन्तरान्ते संहारः संहारान्ते च सम्भवः। देवतानामृषीणाञ्च मनोः पितृगणस्य च ।। ६१.

मन्वंतराच्या शेवटी संहार होतो आणि त्या संहारानंतर देव, ऋषी, मनु आणि पितरांचा पुन्हा जन्म होतो.

न शक्यमानुपूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि। विस्तरस्तु निसर्गस्य संहारस्य च सर्वशः। मन्वन्तरस्य संख्यां तु मानुषेण निबोधत ।। ६१.

संपूर्ण सृष्टी आणि संहाराचा विस्तार शेकडो वर्षांनीही क्रमाने सांगता येत नाही; पण मन्वंतराचा हिशोब मात्र मानवांना माहीत आहे, तो ऐका.

देवतानामृषीणाञ्च सङ्ख्यानार्थनिशारदैः। त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णाः सङ्ख्याताः सङ्ख्यया द्विजैः ।। ६१.

गणनेत निपुण आणि विद्वान लोकांनी देव आणि ऋषी यांची संपूर्ण संख्या तीनशे कोटी आहे असे ठरवले आहे.

सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतानि च सङ्ख्यया। विंशतिश्च सहस्राणि कालोऽयं सोधिकान् विना ।। ६१.

याशिवाय साठ लाख सत्तर हजार आणि वीस हजार अशी आणखी संख्या आहे; हा काळ अपूर्ण भाग वगळून सांगितला आहे.

मन्वन्तरस्य सङ्ख्यैषा मानुषेण प्रकीर्तिता। वत्सरेणैव दिव्येन प्रवक्ष्याम्यन्तरम्मनोः ।। ६१.

ही मन्वंतराची संख्या मानवांच्या मते सांगितली आहे; आता मी दिव्य वर्षांनी मनूंमधील अंतर सांगतो.

अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया सङ्ख्यया स्मृतम्। द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु ।। ६१.

दिव्य गणनेनुसार आठ लाख आणि त्यात बावन्न हजार अधिक अशी ही संख्या सांगितली आहे.