वायुपुराणम्

एवमावर्त्तमानास्ते द्वापरेषु पुनः पुनः। कल्पानां भाष्यविद्यानां नानाशास्त्रकृतः क्षये ।। ६१.

अशा प्रकारे, हे ऋषी द्वापार युगात पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात, कल्पांच्या शेवटी, विविध शास्त्रांचे आणि भाष्यांचे लेखक म्हणून.

भविष्ये द्वापरे चैव द्रोणिर्द्वैपायनः पुनः । वेदव्यासो ह्यतीतेऽस्मिन् भविता सुमहातपाः ।। ६१.

भावी द्वापार युगात, द्रोण आणि द्वैपायन पुन्हा जन्म घेतील; पूर्वी जे वेदव्यास होते, तेही महान तपस्वी म्हणून जन्म घेतील.

भविष्यन्ति भविष्येषु शाखाप्रणयनानि तु। तस्मै तद्ब्रह्मणा ब्रह्मतपसा प्राप्तमव्ययम् ।। ६१.

भावी काळात नवीन शाखा निर्माण होतील; त्याला ते अविनाशी ज्ञान, ब्रह्माच्या तपामुळे मिळालेले, दिले गेले.

तपसा कर्म सम्प्राप्तं कर्मणा हि ततो यशः। यशसा प्राप्य सत्यं हि सत्येनाप्तो हि चाव्ययः ।। ६१.

तपामुळे कर्म मिळते; कर्मामुळे कीर्ती मिळते; कीर्तीमुळे सत्य गाठता येते, आणि सत्यामुळे अविनाशी मिळतो.

अव्ययादमृतं शुक्रममृतात् सर्वमेव हि। ध्रुवमेकाक्षरमिदं स्वात्मन्येव व्यवस्थितम्। बृहत्त्वाद्बृंहणाच्चैव तद्ब्रह्मेत्यभिधीयते ।। ६१.

अविनाशीतून अमृत निर्माण होते, आणि अमृतातून सर्व काही उत्पन्न होते; हे एकच अक्षर, अचल, आपल्या स्वतःतच स्थित आहे; त्याच्या महानतेमुळे आणि विस्तारामुळे त्याला ब्रह्म असे म्हणतात.

प्रणवाव स्थितं भूयो भूर्भुवःस्वरिति स्मृतम्। ऋग्यजुः सामाथर्वरूपिणे ब्रह्मणे नमः ।। ६१.

तेच पुन्हा प्रणव म्हणून, भूः, भुवः, स्वः या रूपात स्मरणात आहे; ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद रूपी ब्रह्मास मी नमस्कार करतो.

जगतः प्रलयोत्पत्तौ यत्तत्कारणसंज्ञितम्। महतः परमं गुह्यं तस्मै सुब्रह्मणे नमः ।। ६१.

जगाच्या उत्पत्ती आणि प्रलयाच्या वेळी जे कारण मानले जाते, जे महानाहूनही गूढ आहे, त्या श्रेष्ठ ब्रह्मास मी नमस्कार करतो.

अगाधापरमक्षय्यं जगत्सम्मोहनालयम्। सप्रकाशप्रवृत्तिभ्यां पुरुषार्थप्रयोजनम् ।। ६१.

हे अगाध, अनंत, अक्षय आहे, जगाला मोहात टाकणारे निवासस्थान आहे, प्रकट आणि अप्रकट कर्मांनी मनुष्याच्या प्रयोजनासाठी असलेले आहे.

साङ्ख्यज्ञानवतां निष्ठा गतिः सङ्गदमात्मनः। यत्तदव्यक्तममृतं प्रकृतिब्रह्म शाश्वतम् ।। ६१.

हे सांख्यज्ञान असणाऱ्यांची अंतिम अवस्था, आत्म्यासाठी पार जाण्याचा मार्ग आहे; ते अव्यक्त, अमर, नित्य ब्रह्म आहे.

प्रधानमात्मयोनिश्च गुह्यं सत्त्वञ्च शब्द्यते। अविभागस्तथा शुक्रमक्षरं बहु वाचकम्। परमब्रह्मणे तस्मै नित्यमेव नमो नमः ।। ६१.

तेच प्रधान, स्वयंभू, गूढ सार आणि सत्त्व असे ओळखले जाते; तसेच, ते अविभाज्य, शुद्ध, अक्षर आणि अनेक नावांनी ओळखले जाते; त्या परमब्रह्मास मी नेहमी नमस्कार करतो.

कृते पुनः क्रिया नास्ति कुत एवाकृतक्रिया। सकृदेव कृतं सर्वं यद्वै लोके कृताकृतम् ।। ६१.

सत्ययुगात कोणतेही कर्म नसते, मग न केलेले कर्म कसे असू शकते? जगात जे काही केले किंवा न केले जाते, ते सर्व एकदाच पूर्ण होते.

श्रोतव्यं वै श्रुतं वापि तथैवासाधुसाधुता। ज्ञातव्यञ्चाथ मन्तव्यं स्प्रष्टव्यं भोज्यमेव च। द्रष्टव्यञ्चाथ श्रोतव्यं ज्ञातव्यं वाथ किञ्चन ।। ६१.

जे ऐकायचे आहे, जे ऐकले आहे, तसेच जे चांगले किंवा वाईट आहे, जे जाणायचे, विचारायचे, स्पर्शायचे, खायचे, पाहायचे, ऐकायचे किंवा कोणत्याही प्रकारे जाणायचे आहे—

दर्शितं यदनेनैव ज्ञानं तद्वै सुरर्षिणाम् । यद्वै दर्शितवानेष कस्तदन्वेष्टुमर्हति । सर्वाणि सर्वान्सर्वांश्च भगवानेव सोऽब्रवीत् ।। ६१.

या व्यक्तीने दाखवलेले ज्ञान हेच देवऋषींचे ज्ञान आहे; त्याने जे उघड केले, त्यापेक्षा अधिक शोधण्यास कोण पात्र आहे? सर्व काही, सर्व जीव, सर्व रूपे, भगवंतानेच सांगितली आहेत.

यदा यत्क्रियते येन तदा तत्सोऽभिमन्यते। येनेदं क्रियते पूर्वं तदन्येन विभावितम् ।। ६१.

जेव्हा कोणी काही करतो, तेव्हा तो ते आपलेच मानतो; पण पूर्वी जे काही झाले, ते दुसऱ्याने केलेले असते.

यदा तु क्रियते किञ्चित्केनचिद्वाङ्मयं क्वचित्। तेनैव तत्कृतं पूर्वं कर्त्तॄणां प्रतिभाति वै ।। ६१.

कोणीही काही बोलले किंवा केले, तर कर्त्यांना असे वाटते की ते त्यांनी पूर्वीच केले आहे.

विरक्तञ्चातिरिक्तञ्च ज्ञानाज्ञाने प्रियाप्रिये। धर्माधर्मौ सुखं दुःखं मृत्युश्चामृतमेव च। ऊर्द्ध्वन्तिर्यगधोभागस्तस्यैवादृष्टकारणम् ।। ६१.

विरक्तपणा आणि अतिरेक, ज्ञान आणि अज्ञान, प्रिय आणि अप्रिय, धर्म आणि अधर्म, सुख आणि दुःख, मृत्यू आणि अमृत, वरच्या, आडव्या आणि खालील दिशा — या सगळ्या गोष्टी त्याच्यासाठी अदृश्य कारणांमुळे निर्माण होतात.

स्वायम्भुवोऽथ ज्येष्ठस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। प्रत्येकविद्यम्भवति त्रेतास्विह पुनः पुनः ।। ६१.

स्वायंभुव आणि ज्येष्ठ ब्रह्मा या परमेच्छ्वराच्या काळात, प्रत्येक वेळी त्रेतायुगात स्वतंत्र ज्ञान पुन्हा पुन्हा प्रकट होते.

व्यस्यते ह्येकविद्यन्तद्द्वापरेषु पुनः पुनः । ब्रह्मा चैतदुवाचादौ तस्मिन् वैवस्वतेऽन्तरे ।। ६१.

ते एकच ज्ञान द्वापरयुगात वारंवार विभागले जाते; ब्रह्मदेवाने हे सर्व प्रथम, वैवस्वत मन्वंतराच्या सुरुवातीला सांगितले.

आवर्त्तमाना ऋषयो युगाख्यासु पुनः पुनः। कुर्वन्ति संहिता ह्येते जायमानाः परस्परम् ।। ६१.

ऋषी, जेव्हा जेव्हा युगांची पुनरावृत्ती होते, तेव्हा ते हे संहितासंग्रह पुन्हा पुन्हा तयार करतात आणि हे संग्रह एकमेकांतून जन्म घेतात.

अष्टाशीतिसहस्राणि श्रुतर्षीणां स्मृतानि वै। ता एव संहिता ह्येते आवर्त्तन्ते पुनः पुनः ।। ६१.

अठ्ठ्याऐंशी हजार श्रुतर्षी म्हणून ओळखले जातात; त्यांच्याच संहितांचा पुन्हा पुन्हा आवर्त होतो.

श्रिता दक्षिणपन्थानं ये श्मशानानि भेजिरे। युगे युगे तु ताः शाखा व्यस्यन्ते तैः पुनः पुनः ।। ६१.

जे दक्षिण मार्गाने गेले आणि स्मशानात पोहोचले, त्यांच्या शाखा प्रत्येक युगात पुन्हा पुन्हा विखुरल्या जातात.

द्वापरेष्विव सर्वेषु संहिताश्च श्रुतर्षिभिः। तेषां गोत्रेष्विमाः शाखा भवन्तीह पुनः पुनः। ताः शाखास्तत्र कर्त्तारो भवन्तीह युगक्षयात् ।। ६१.

सर्व द्वापरयुगांत जशी श्रुतर्षींच्या संहितांचा विस्तार होतो, तशाच या शाखा त्यांच्या कुळात पुन्हा पुन्हा निर्माण होतात; त्या शाखांचे कर्तेही प्रत्येक युगाच्या शेवटी येथे प्रकट होतात.

एवमेव तु विज्ञेयं व्यतीतानागतेष्विह। मन्वन्तरेषु सर्वेषु शाखाप्रणयनानि वै ।। ६१.

अशाच प्रकारे, सर्व गेलेल्या आणि येणाऱ्या मन्वंतरांत येथे शाखांची निर्मिती होत असते, हे समजावे.

अतीतेषु अतीतानि वर्त्तन्ते साम्प्रतेषु च। भविष्याणि च यानि स्युर्वर्ण्यन्तेऽनागतेष्वपि ।। ६१.

जे घडून गेले ते भूतकाळात असते, आणि ते वर्तमानातही असते; जे येणार आहे ते भविष्यात देखील वर्णन केले जाते.

पूर्वेण पश्चिमं ज्ञेयं वर्त्तमानेन चोभयम्। एतेन क्रमयोगेन मन्वन्तरविनिश्चयः ।। ६१.

पूर्वीच्या गोष्टींमुळे नंतरच्या कळतात, आणि वर्तमानामुळे दोन्ही कळतात; या क्रमाने आणि पद्धतीने मन्वंतरांचा निर्णय केला जातो.

एवं देवाश्च पितर ऋषयो मनवश्च ये। मन्त्रैः सहोर्द्ध्वं गच्छन्ति ह्यावर्त्तन्ते च तैः सह ।। ६१.

अशा प्रकारे, देव, पितर, ऋषी आणि मनू, मंत्रांसह वर जातात आणि त्यांच्यासोबत पुन्हा परत येतात.

जनलोकात्सुराः सर्वे पशुकल्पात्पुनः पुनः। पर्याप्तकाले सम्प्राप्ते सम्भूता नैव नस्य (?) तु ।। ६१.

जनलोकातून सर्व देव, पुन्हा पुन्हा पशुकल्पातून, योग्य वेळ आली की निर्माण होतात, पण नष्ट होत नाहीत.

अवश्यम्भाविनार्थेन सम्बध्यन्ते तदा तु ते। ततस्ते दोषवज्जन्म पश्यन्ते रागपूर्वकम् ।। ६१.

त्या वेळी, जे घडणे अपरिहार्य आहे त्याच्याशी ते बांधले जातात; मग जन्म हे दोषयुक्त आहे असे पाहून, ते त्यात आसक्तीने पाहतात.

निवर्त्तते तदा वृत्तिस्तेषामादोषदर्शनात् । एवं देव युगानीह दशकृत्वा निवर्त्तते ।। ६१.

मग दोष दिसत नाही म्हणून त्यांचे वर्तन थांबते; अशा प्रकारे, येथे दैवी युग दहा वेळा संपते.