वायुपुराणम्

एतान् भावानधीयाना ये चैते ऋषयो मताः। सप्तैते सप्तभिश्चैव गुणैः सप्तर्षयः स्मृताः ।। ६१.

हे भाव जाणणारे, आणि जे ऋषी मानले जातात — हे सातजण, सात गुणांनी युक्त, सप्तर्षी म्हणून ओळखले जातात.

दीर्घायुषो मन्त्रकृत ईश्वरा दिव्यचक्षुषः। बुद्धाः प्रत्यक्षधर्माणो गोत्रप्रवर्तकाश्च ये ।। ६१.

दीर्घायुषी, मंत्ररचयिता, स्वामी, दिव्यदृष्टी असणारे, जागृत, प्रत्यक्ष धर्माचरण करणारे आणि गोत्र स्थापणारे — हे असे आहेत.

षट्कर्माभिरता नित्यं शालिनो गृहमेधिनः। तुल्यैर्व्यवहरन्ति स्म अदृष्टैः कर्महेतुभिः ।। ६१.

सदैव सहा कर्तव्यांत रमणारे, शिस्तबद्ध, गृहस्थ, ते समकक्षांशी वागत, अदृश्य कर्मफळांमुळे व्यवहार करत.

अग्राम्यैर्वर्त्तयन्ति स्म रसैश्चैव स्वयंकृतैः। कुटुम्बिन ऋद्विमन्तो बाह्यान्तरनिवासिनः ।। ६१.

शुद्ध मार्गाने जीवन जगणारे, स्वतः तयार केलेल्या पदार्थांनी तृप्त, संपन्न गृहस्थ, बाह्य आणि अंतर्गत निवास करणारे.

कृतादिषु युगाख्येषु सर्वेष्वेव पुनः पुनः। वर्णाश्रमव्यवस्थानं क्रियन्ते प्रथमन्तु वै ।। ६१.

कृतयुग वगैरे सर्व युगांच्या प्रारंभाला, पुन्हा पुन्हा, वर्ण आणि आश्रमांची व्यवस्था निश्चित केली जाते.

प्राप्तै त्रेतायुगमुखे पुनः सप्तर्षयस्त्विह। प्रवर्त्तयन्ति ये वर्णानाश्रमांश्चैव सर्वशः। तेषामेवान्वये वीरा उत्पद्यन्ते पुनः पुनः ।। ६१.

जेव्हा त्रेतायुग सुरू होते, तेव्हा सप्तर्षी पुन्हा सर्व वर्ण आणि आश्रमांची स्थापना करतात; त्यांच्या वंशात वारंवार वीर जन्म घेतात.

जायमाने पिता पुत्रे पुत्रः पितरि चैव हि। एवं समेत्याविच्छेदाद्वर्त्तयन्त्यायुगक्षयात्। अष्टाशीतिसहस्राणि प्रोक्तानि गृहमेधिनाम् ।। ६१.

पुत्र जन्माला आला की वडील पुत्रात असतात, आणि पुत्र वडिलांत असतो; असा अखंड परंपरा युगाच्या शेवटपर्यंत चालू राहते; अशा गृहस्थांची संख्या चौर्याऐंशी हजार सांगितली आहे.

अर्यम्णो दक्षिणा ये तु पितृयाणं समाश्रिताः। दाराग्निहोत्रिणस्ते वै ये प्रजाहेतवः स्मृताः ।। ६१.

आर्यमा यांच्या दक्षिण मार्गाशी जोडलेले, जे पितरांच्या मार्गावर आहेत, आणि जे संततीसाठी कारणीभूत मानले जातात, ते अग्निहोत्र करणाऱ्यांच्या पत्नी आहेत.

गृहमेधिनाञ्च संख्येयाः श्मशानान्याश्रयन्ति ते। अष्टाशीतिसहस्राणि निहिता उत्तरायणे ।। ६१.

गृहस्थांसाठी मोजली जाणारी स्मशाने, उत्तरायण मार्गावर, चौर्याऐंशी हजार आहेत.

ये श्रूयन्ते दिवं प्राप्ता ऋषयो ह्यूर्द्वरेतसः। मन्त्रब्राह्मणकर्त्तारो जायन्ते ह युगक्षये ।। ६१.

जे ऋषी स्वर्गाला गेले असे ऐकले जाते, जे ब्रह्मचर्य पाळणारे आहेत, आणि जे मंत्र व ब्राह्मण ग्रंथांचे रचनाकार आहेत, ते प्रत्येक युगाच्या शेवटी जन्म घेतात.

एवमावर्त्तमानास्ते द्वापरेषु पुनः पुनः। कल्पानां भाष्यविद्यानां नानाशास्त्रकृतः क्षये ।। ६१.

अशा प्रकारे, हे ऋषी द्वापार युगात पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात, कल्पांच्या शेवटी, विविध शास्त्रांचे आणि भाष्यांचे लेखक म्हणून.

भविष्ये द्वापरे चैव द्रोणिर्द्वैपायनः पुनः । वेदव्यासो ह्यतीतेऽस्मिन् भविता सुमहातपाः ।। ६१.

भावी द्वापार युगात, द्रोण आणि द्वैपायन पुन्हा जन्म घेतील; पूर्वी जे वेदव्यास होते, तेही महान तपस्वी म्हणून जन्म घेतील.

भविष्यन्ति भविष्येषु शाखाप्रणयनानि तु। तस्मै तद्ब्रह्मणा ब्रह्मतपसा प्राप्तमव्ययम् ।। ६१.

भावी काळात नवीन शाखा निर्माण होतील; त्याला ते अविनाशी ज्ञान, ब्रह्माच्या तपामुळे मिळालेले, दिले गेले.

तपसा कर्म सम्प्राप्तं कर्मणा हि ततो यशः। यशसा प्राप्य सत्यं हि सत्येनाप्तो हि चाव्ययः ।। ६१.

तपामुळे कर्म मिळते; कर्मामुळे कीर्ती मिळते; कीर्तीमुळे सत्य गाठता येते, आणि सत्यामुळे अविनाशी मिळतो.

अव्ययादमृतं शुक्रममृतात् सर्वमेव हि। ध्रुवमेकाक्षरमिदं स्वात्मन्येव व्यवस्थितम्। बृहत्त्वाद्बृंहणाच्चैव तद्ब्रह्मेत्यभिधीयते ।। ६१.

अविनाशीतून अमृत निर्माण होते, आणि अमृतातून सर्व काही उत्पन्न होते; हे एकच अक्षर, अचल, आपल्या स्वतःतच स्थित आहे; त्याच्या महानतेमुळे आणि विस्तारामुळे त्याला ब्रह्म असे म्हणतात.

प्रणवाव स्थितं भूयो भूर्भुवःस्वरिति स्मृतम्। ऋग्यजुः सामाथर्वरूपिणे ब्रह्मणे नमः ।। ६१.

तेच पुन्हा प्रणव म्हणून, भूः, भुवः, स्वः या रूपात स्मरणात आहे; ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद रूपी ब्रह्मास मी नमस्कार करतो.

जगतः प्रलयोत्पत्तौ यत्तत्कारणसंज्ञितम्। महतः परमं गुह्यं तस्मै सुब्रह्मणे नमः ।। ६१.

जगाच्या उत्पत्ती आणि प्रलयाच्या वेळी जे कारण मानले जाते, जे महानाहूनही गूढ आहे, त्या श्रेष्ठ ब्रह्मास मी नमस्कार करतो.

अगाधापरमक्षय्यं जगत्सम्मोहनालयम्। सप्रकाशप्रवृत्तिभ्यां पुरुषार्थप्रयोजनम् ।। ६१.

हे अगाध, अनंत, अक्षय आहे, जगाला मोहात टाकणारे निवासस्थान आहे, प्रकट आणि अप्रकट कर्मांनी मनुष्याच्या प्रयोजनासाठी असलेले आहे.

साङ्ख्यज्ञानवतां निष्ठा गतिः सङ्गदमात्मनः। यत्तदव्यक्तममृतं प्रकृतिब्रह्म शाश्वतम् ।। ६१.

हे सांख्यज्ञान असणाऱ्यांची अंतिम अवस्था, आत्म्यासाठी पार जाण्याचा मार्ग आहे; ते अव्यक्त, अमर, नित्य ब्रह्म आहे.

प्रधानमात्मयोनिश्च गुह्यं सत्त्वञ्च शब्द्यते। अविभागस्तथा शुक्रमक्षरं बहु वाचकम्। परमब्रह्मणे तस्मै नित्यमेव नमो नमः ।। ६१.

तेच प्रधान, स्वयंभू, गूढ सार आणि सत्त्व असे ओळखले जाते; तसेच, ते अविभाज्य, शुद्ध, अक्षर आणि अनेक नावांनी ओळखले जाते; त्या परमब्रह्मास मी नेहमी नमस्कार करतो.

कृते पुनः क्रिया नास्ति कुत एवाकृतक्रिया। सकृदेव कृतं सर्वं यद्वै लोके कृताकृतम् ।। ६१.

सत्ययुगात कोणतेही कर्म नसते, मग न केलेले कर्म कसे असू शकते? जगात जे काही केले किंवा न केले जाते, ते सर्व एकदाच पूर्ण होते.

श्रोतव्यं वै श्रुतं वापि तथैवासाधुसाधुता। ज्ञातव्यञ्चाथ मन्तव्यं स्प्रष्टव्यं भोज्यमेव च। द्रष्टव्यञ्चाथ श्रोतव्यं ज्ञातव्यं वाथ किञ्चन ।। ६१.

जे ऐकायचे आहे, जे ऐकले आहे, तसेच जे चांगले किंवा वाईट आहे, जे जाणायचे, विचारायचे, स्पर्शायचे, खायचे, पाहायचे, ऐकायचे किंवा कोणत्याही प्रकारे जाणायचे आहे—

दर्शितं यदनेनैव ज्ञानं तद्वै सुरर्षिणाम् । यद्वै दर्शितवानेष कस्तदन्वेष्टुमर्हति । सर्वाणि सर्वान्सर्वांश्च भगवानेव सोऽब्रवीत् ।। ६१.

या व्यक्तीने दाखवलेले ज्ञान हेच देवऋषींचे ज्ञान आहे; त्याने जे उघड केले, त्यापेक्षा अधिक शोधण्यास कोण पात्र आहे? सर्व काही, सर्व जीव, सर्व रूपे, भगवंतानेच सांगितली आहेत.

यदा यत्क्रियते येन तदा तत्सोऽभिमन्यते। येनेदं क्रियते पूर्वं तदन्येन विभावितम् ।। ६१.

जेव्हा कोणी काही करतो, तेव्हा तो ते आपलेच मानतो; पण पूर्वी जे काही झाले, ते दुसऱ्याने केलेले असते.

यदा तु क्रियते किञ्चित्केनचिद्वाङ्मयं क्वचित्। तेनैव तत्कृतं पूर्वं कर्त्तॄणां प्रतिभाति वै ।। ६१.

कोणीही काही बोलले किंवा केले, तर कर्त्यांना असे वाटते की ते त्यांनी पूर्वीच केले आहे.

विरक्तञ्चातिरिक्तञ्च ज्ञानाज्ञाने प्रियाप्रिये। धर्माधर्मौ सुखं दुःखं मृत्युश्चामृतमेव च। ऊर्द्ध्वन्तिर्यगधोभागस्तस्यैवादृष्टकारणम् ।। ६१.

विरक्तपणा आणि अतिरेक, ज्ञान आणि अज्ञान, प्रिय आणि अप्रिय, धर्म आणि अधर्म, सुख आणि दुःख, मृत्यू आणि अमृत, वरच्या, आडव्या आणि खालील दिशा — या सगळ्या गोष्टी त्याच्यासाठी अदृश्य कारणांमुळे निर्माण होतात.

स्वायम्भुवोऽथ ज्येष्ठस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। प्रत्येकविद्यम्भवति त्रेतास्विह पुनः पुनः ।। ६१.

स्वायंभुव आणि ज्येष्ठ ब्रह्मा या परमेच्छ्वराच्या काळात, प्रत्येक वेळी त्रेतायुगात स्वतंत्र ज्ञान पुन्हा पुन्हा प्रकट होते.

व्यस्यते ह्येकविद्यन्तद्द्वापरेषु पुनः पुनः । ब्रह्मा चैतदुवाचादौ तस्मिन् वैवस्वतेऽन्तरे ।। ६१.

ते एकच ज्ञान द्वापरयुगात वारंवार विभागले जाते; ब्रह्मदेवाने हे सर्व प्रथम, वैवस्वत मन्वंतराच्या सुरुवातीला सांगितले.

आवर्त्तमाना ऋषयो युगाख्यासु पुनः पुनः। कुर्वन्ति संहिता ह्येते जायमानाः परस्परम् ।। ६१.

ऋषी, जेव्हा जेव्हा युगांची पुनरावृत्ती होते, तेव्हा ते हे संहितासंग्रह पुन्हा पुन्हा तयार करतात आणि हे संग्रह एकमेकांतून जन्म घेतात.