वायुपुराणम्

देवर्षयः सुतास्तेषां नामतस्तान्निबोधत। देवर्षी धर्मपुत्रौ तु नरनारायणानुभौ ।। ६१.

या सर्वांच्या देवऋषी पुत्र आहेत. त्यांची नावे ऐका — धर्माचे दोन पुत्र म्हणजे नर आणि नारायण.

वालखिल्याः क्रतोः पुत्राः कर्दमः पुलहस्य तु। कुबेरश्चैव पौलस्त्यः प्रत्यूषस्याचलः स्मृतः ।। ६१.

क्रतूचे पुत्र वाळखिल्य, पुलहाचा पुत्र कर्दम, पुलस्त्याचा पुत्र कुबेर आणि प्रत्युषाचा पुत्र अचल म्हणून ओळखले जातात.

पर्वतो नारदश्चैव कश्यपस्यात्मजावुभौ। ऋषन्ति देवान् तस्मात्ते तस्माद्देवर्षयः स्मृताः ।। ६१.

कश्यपाचे दोन पुत्र पर्वत आणि नारद आहेत. हे देवांचे ऋषी असल्यामुळे त्यांना देवऋषी असे म्हणतात.

मानवे वैषये वंशे ऐलवंशे च ये नृपाः। ऐला ऐक्ष्वाकनाभागा ज्ञेया राजर्षयस्तु ते ।। ६१.

मनु, वैश्य आणि ऐल या कुळांमध्ये, इला, इक्ष्वाकू आणि नभ यांच्या वंशातील जे राजे आहेत, त्यांना राजर्षी म्हणून ओळखावे.

ऋषन्ति रञ्जनाद्यस्मात्प्रजा राजर्षयस्ततः । ब्रह्मलोकप्रतिष्ठास्तु स्मृता ब्रह्मर्षयो मताः ।। ६१.

राजकुळातील जे लोक प्रजेला रंगवतात, ते राजर्षी म्हणतात; आणि जे ब्रह्मलोकात स्थिर आहेत, त्यांना ब्रह्मर्षी मानले जाते.

देवलोकप्रतिष्ठाश्च ज्ञेया देवर्षयः शुभाः। इन्द्रलोकप्रतिष्ठास्तु सर्वे राजर्षयो मताः ।। ६१.

देवांच्या लोकात जे स्थिर आहेत, त्यांना शुभ देवऋषी समजावे; आणि इंद्रलोकात जे आहेत, ते सर्व राजर्षी मानले जातात.

अभिजात्या च तपसा मन्त्रव्याहरणैस्तथा। एवं ब्रह्मर्षयः प्रोक्ता दिव्या राजर्षयस्तु ये ।। ६१.

श्रेष्ठ जन्म, तप आणि मंत्रोच्चार यामुळे ब्रह्मर्षी म्हणून ओळखले जातात; आणि जे दिव्य आहेत, ते राजर्षी समजले जातात.

देवर्षयस्तथान्ये च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्। भूतभव्यभवज्ञानं सत्याभिव्याहृतं तथा ।। ६१.

आता मी देवऋषी आणि इतरांचे गुण सांगतो — भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळाचे ज्ञान, तसेच सत्य बोलणे.

सम्बुद्धास्तु स्वयं ये तु सम्बुद्धा ये च वै स्वयम्। तपसेह प्रसिद्धा ये गर्भेयैश्च प्रणोदितम् ।। ६१.

जे स्वतःच जागृत झाले आहेत, जे तपासाठी प्रसिद्ध आहेत, आणि जे गर्भातूनच प्रेरित झाले आहेत — असे सर्व.

मन्त्रव्याहारिणो ये च ऐश्वर्यात्सर्वगाश्च ये। इत्येते ऋषिभिर्युक्ता देवद्विजनृपास्तु ये ।। ६१.

जे मंत्र बोलतात, जे आपल्या सामर्थ्याने सर्वत्र आहेत — हेच ऋषींसोबत एकरूप झालेले देव, द्विज आणि राजे आहेत.

एतान् भावानधीयाना ये चैते ऋषयो मताः। सप्तैते सप्तभिश्चैव गुणैः सप्तर्षयः स्मृताः ।। ६१.

हे भाव जाणणारे, आणि जे ऋषी मानले जातात — हे सातजण, सात गुणांनी युक्त, सप्तर्षी म्हणून ओळखले जातात.

दीर्घायुषो मन्त्रकृत ईश्वरा दिव्यचक्षुषः। बुद्धाः प्रत्यक्षधर्माणो गोत्रप्रवर्तकाश्च ये ।। ६१.

दीर्घायुषी, मंत्ररचयिता, स्वामी, दिव्यदृष्टी असणारे, जागृत, प्रत्यक्ष धर्माचरण करणारे आणि गोत्र स्थापणारे — हे असे आहेत.

षट्कर्माभिरता नित्यं शालिनो गृहमेधिनः। तुल्यैर्व्यवहरन्ति स्म अदृष्टैः कर्महेतुभिः ।। ६१.

सदैव सहा कर्तव्यांत रमणारे, शिस्तबद्ध, गृहस्थ, ते समकक्षांशी वागत, अदृश्य कर्मफळांमुळे व्यवहार करत.

अग्राम्यैर्वर्त्तयन्ति स्म रसैश्चैव स्वयंकृतैः। कुटुम्बिन ऋद्विमन्तो बाह्यान्तरनिवासिनः ।। ६१.

शुद्ध मार्गाने जीवन जगणारे, स्वतः तयार केलेल्या पदार्थांनी तृप्त, संपन्न गृहस्थ, बाह्य आणि अंतर्गत निवास करणारे.

कृतादिषु युगाख्येषु सर्वेष्वेव पुनः पुनः। वर्णाश्रमव्यवस्थानं क्रियन्ते प्रथमन्तु वै ।। ६१.

कृतयुग वगैरे सर्व युगांच्या प्रारंभाला, पुन्हा पुन्हा, वर्ण आणि आश्रमांची व्यवस्था निश्चित केली जाते.

प्राप्तै त्रेतायुगमुखे पुनः सप्तर्षयस्त्विह। प्रवर्त्तयन्ति ये वर्णानाश्रमांश्चैव सर्वशः। तेषामेवान्वये वीरा उत्पद्यन्ते पुनः पुनः ।। ६१.

जेव्हा त्रेतायुग सुरू होते, तेव्हा सप्तर्षी पुन्हा सर्व वर्ण आणि आश्रमांची स्थापना करतात; त्यांच्या वंशात वारंवार वीर जन्म घेतात.

जायमाने पिता पुत्रे पुत्रः पितरि चैव हि। एवं समेत्याविच्छेदाद्वर्त्तयन्त्यायुगक्षयात्। अष्टाशीतिसहस्राणि प्रोक्तानि गृहमेधिनाम् ।। ६१.

पुत्र जन्माला आला की वडील पुत्रात असतात, आणि पुत्र वडिलांत असतो; असा अखंड परंपरा युगाच्या शेवटपर्यंत चालू राहते; अशा गृहस्थांची संख्या चौर्याऐंशी हजार सांगितली आहे.

अर्यम्णो दक्षिणा ये तु पितृयाणं समाश्रिताः। दाराग्निहोत्रिणस्ते वै ये प्रजाहेतवः स्मृताः ।। ६१.

आर्यमा यांच्या दक्षिण मार्गाशी जोडलेले, जे पितरांच्या मार्गावर आहेत, आणि जे संततीसाठी कारणीभूत मानले जातात, ते अग्निहोत्र करणाऱ्यांच्या पत्नी आहेत.

गृहमेधिनाञ्च संख्येयाः श्मशानान्याश्रयन्ति ते। अष्टाशीतिसहस्राणि निहिता उत्तरायणे ।। ६१.

गृहस्थांसाठी मोजली जाणारी स्मशाने, उत्तरायण मार्गावर, चौर्याऐंशी हजार आहेत.

ये श्रूयन्ते दिवं प्राप्ता ऋषयो ह्यूर्द्वरेतसः। मन्त्रब्राह्मणकर्त्तारो जायन्ते ह युगक्षये ।। ६१.

जे ऋषी स्वर्गाला गेले असे ऐकले जाते, जे ब्रह्मचर्य पाळणारे आहेत, आणि जे मंत्र व ब्राह्मण ग्रंथांचे रचनाकार आहेत, ते प्रत्येक युगाच्या शेवटी जन्म घेतात.

एवमावर्त्तमानास्ते द्वापरेषु पुनः पुनः। कल्पानां भाष्यविद्यानां नानाशास्त्रकृतः क्षये ।। ६१.

अशा प्रकारे, हे ऋषी द्वापार युगात पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात, कल्पांच्या शेवटी, विविध शास्त्रांचे आणि भाष्यांचे लेखक म्हणून.

भविष्ये द्वापरे चैव द्रोणिर्द्वैपायनः पुनः । वेदव्यासो ह्यतीतेऽस्मिन् भविता सुमहातपाः ।। ६१.

भावी द्वापार युगात, द्रोण आणि द्वैपायन पुन्हा जन्म घेतील; पूर्वी जे वेदव्यास होते, तेही महान तपस्वी म्हणून जन्म घेतील.

भविष्यन्ति भविष्येषु शाखाप्रणयनानि तु। तस्मै तद्ब्रह्मणा ब्रह्मतपसा प्राप्तमव्ययम् ।। ६१.

भावी काळात नवीन शाखा निर्माण होतील; त्याला ते अविनाशी ज्ञान, ब्रह्माच्या तपामुळे मिळालेले, दिले गेले.

तपसा कर्म सम्प्राप्तं कर्मणा हि ततो यशः। यशसा प्राप्य सत्यं हि सत्येनाप्तो हि चाव्ययः ।। ६१.

तपामुळे कर्म मिळते; कर्मामुळे कीर्ती मिळते; कीर्तीमुळे सत्य गाठता येते, आणि सत्यामुळे अविनाशी मिळतो.

अव्ययादमृतं शुक्रममृतात् सर्वमेव हि। ध्रुवमेकाक्षरमिदं स्वात्मन्येव व्यवस्थितम्। बृहत्त्वाद्बृंहणाच्चैव तद्ब्रह्मेत्यभिधीयते ।। ६१.

अविनाशीतून अमृत निर्माण होते, आणि अमृतातून सर्व काही उत्पन्न होते; हे एकच अक्षर, अचल, आपल्या स्वतःतच स्थित आहे; त्याच्या महानतेमुळे आणि विस्तारामुळे त्याला ब्रह्म असे म्हणतात.

प्रणवाव स्थितं भूयो भूर्भुवःस्वरिति स्मृतम्। ऋग्यजुः सामाथर्वरूपिणे ब्रह्मणे नमः ।। ६१.

तेच पुन्हा प्रणव म्हणून, भूः, भुवः, स्वः या रूपात स्मरणात आहे; ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद रूपी ब्रह्मास मी नमस्कार करतो.

जगतः प्रलयोत्पत्तौ यत्तत्कारणसंज्ञितम्। महतः परमं गुह्यं तस्मै सुब्रह्मणे नमः ।। ६१.

जगाच्या उत्पत्ती आणि प्रलयाच्या वेळी जे कारण मानले जाते, जे महानाहूनही गूढ आहे, त्या श्रेष्ठ ब्रह्मास मी नमस्कार करतो.

अगाधापरमक्षय्यं जगत्सम्मोहनालयम्। सप्रकाशप्रवृत्तिभ्यां पुरुषार्थप्रयोजनम् ।। ६१.

हे अगाध, अनंत, अक्षय आहे, जगाला मोहात टाकणारे निवासस्थान आहे, प्रकट आणि अप्रकट कर्मांनी मनुष्याच्या प्रयोजनासाठी असलेले आहे.

साङ्ख्यज्ञानवतां निष्ठा गतिः सङ्गदमात्मनः। यत्तदव्यक्तममृतं प्रकृतिब्रह्म शाश्वतम् ।। ६१.

हे सांख्यज्ञान असणाऱ्यांची अंतिम अवस्था, आत्म्यासाठी पार जाण्याचा मार्ग आहे; ते अव्यक्त, अमर, नित्य ब्रह्म आहे.