वायुपुराणम्

एतदङ्गिरसा प्रोक्तन्तेषामारण्यकं पुनः। इति संख्या प्रसंख्याता शाखाभेदास्तथैव च ।। ६१.

हे सर्व अङ्गिरसांनी सांगितले; त्यात अरण्यकांचाही समावेश आहे. अशा प्रकारे संख्या आणि शाखांचे भेद सांगितले आहेत.

कर्त्तारश्चैव शाखानां भेदे हेतुस्तथैव च। सर्वमन्वन्तरेष्वेवं शाखाभेदाः समाः स्मृताः ।। ६१.

शाखांचे कर्ते आणि त्यांच्या विभागाचे कारणही तसेच सांगितले आहे; प्रत्येक मन्वंतरात शाखांचे भेद असेच असतात, असं मानलं जातं.

प्राजापत्या श्रुतिर्नित्या तद्विकल्पास्त्विमे स्मृताः। अनित्यभावाद्देवानां मन्त्रोत्पत्तिः पुनः पुनः ।। ६१.

प्राजापत्य श्रुती ही नित्य आहे, पण ह्या विविधता स्मरणरूप मानल्या जातात; देवांचे स्वरूप बदलत असल्यामुळे मंत्रांची निर्मिती पुन्हा पुन्हा होते.

मन्वन्तराणां क्रियते सुराणां नामनिश्चयः। द्वापरेषु पुनर्भेदाः श्रुतानां परिकीर्त्तिताः ।। ६१.

मन्वंतरांमध्ये देवांची नावे निश्चित नसतात; प्रत्येक द्वापार युगात श्रुतींचे विभाग पुन्हा सांगितले जातात.

एवं वेदं तदान्यस्य भगवानृषिसत्तमः। शिष्येभ्यश्च पुनर्दत्त्वा तपस्तप्तुं गतो वनम्। तस्य शिष्यप्रशिष्यैस्तु शाखाभेदास्त्विमे कृताः ।। ६१.

म्हणूनच, त्या काळी परम ऋषींनी वेद आपल्या शिष्यांना दिले आणि मग ते तप करण्यासाठी वनात गेले; त्यांच्या शिष्यांनी आणि त्यांच्या शिष्यांच्या शिष्यांनी या शाखांचे विभाग केले.

अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः। धर्म शास्त्रं पुराणञ्च विद्यास्त्वेताश्चतुर्दश ।। ६१.

चार वेद, त्यांची अंगे, मीमांसा, विस्तारयुक्त न्याय, धर्मशास्त्र आणि पुराण—ही चौदा विद्या आहेत.

आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चैव ते त्रयः। अर्थशास्त्रं चतुर्थन्तु विद्यास्त्वष्टादशैव तु ।। ६१.

आयुर्वेद, धनुर्वेद आणि गंधर्व—ही तीन; आणि अर्थशास्त्र चौथं, अशा प्रकारे एकूण अठरा विद्या आहेत.

ज्ञेया ब्रह्मर्षयः पूर्वन्तेभ्यो देवर्षयः पुनः। राजर्षयः पुनस्तेभ्य ऋषिप्रकृतयस्त्रयः। तेभ्य ऋषिप्रकृतयो मुनिभिः संशितव्रतैः ।। ६१.

सर्वात आधी ब्रह्मर्षी ओळखावे, त्यांच्यापासून देवर्षी निर्माण होतात; त्यांच्यापासून पुन्हा राजर्षी आणि मग तीन प्रकारचे ऋषी; त्यांच्यापासून कठोर व्रत पाळणाऱ्या मुनिंनी ऋषिप्रकृती निर्माण केल्या.

कश्यपेषु वसिष्ठेषु तथा भृग्वङ्गिरोऽत्रिषु। पञ्चस्वेतेषु जायन्ते गोत्रेषु ब्रह्मवादिनः। यस्मादृषन्ति ब्रह्माणन्तेन ब्रह्मर्षयः स्मृताः ।। ६१.

कश्यप, वसिष्ठ, भृगु, अङ्गिरस आणि अत्रि—या पाच गोत्रांमध्ये ब्रह्मज्ञान सांगणारे जन्मतात; जे ब्रह्म पाहतात, त्यांना ब्रह्मर्षी म्हणतात.

धर्मस्याथ पुलस्त्यस्य क्रतोश्च पुलहस्य च। प्रत्यूषस्य प्रभासस्य कश्यपस्य तथा पुनः ।। ६१.

धर्म, पुलस्त्य, क्रतु, पुलह, प्रत्युष, प्रभास आणि पुन्हा कश्यप — या सर्वांचे पुढे सांगतो.

देवर्षयः सुतास्तेषां नामतस्तान्निबोधत। देवर्षी धर्मपुत्रौ तु नरनारायणानुभौ ।। ६१.

या सर्वांच्या देवऋषी पुत्र आहेत. त्यांची नावे ऐका — धर्माचे दोन पुत्र म्हणजे नर आणि नारायण.

वालखिल्याः क्रतोः पुत्राः कर्दमः पुलहस्य तु। कुबेरश्चैव पौलस्त्यः प्रत्यूषस्याचलः स्मृतः ।। ६१.

क्रतूचे पुत्र वाळखिल्य, पुलहाचा पुत्र कर्दम, पुलस्त्याचा पुत्र कुबेर आणि प्रत्युषाचा पुत्र अचल म्हणून ओळखले जातात.

पर्वतो नारदश्चैव कश्यपस्यात्मजावुभौ। ऋषन्ति देवान् तस्मात्ते तस्माद्देवर्षयः स्मृताः ।। ६१.

कश्यपाचे दोन पुत्र पर्वत आणि नारद आहेत. हे देवांचे ऋषी असल्यामुळे त्यांना देवऋषी असे म्हणतात.

मानवे वैषये वंशे ऐलवंशे च ये नृपाः। ऐला ऐक्ष्वाकनाभागा ज्ञेया राजर्षयस्तु ते ।। ६१.

मनु, वैश्य आणि ऐल या कुळांमध्ये, इला, इक्ष्वाकू आणि नभ यांच्या वंशातील जे राजे आहेत, त्यांना राजर्षी म्हणून ओळखावे.

ऋषन्ति रञ्जनाद्यस्मात्प्रजा राजर्षयस्ततः । ब्रह्मलोकप्रतिष्ठास्तु स्मृता ब्रह्मर्षयो मताः ।। ६१.

राजकुळातील जे लोक प्रजेला रंगवतात, ते राजर्षी म्हणतात; आणि जे ब्रह्मलोकात स्थिर आहेत, त्यांना ब्रह्मर्षी मानले जाते.

देवलोकप्रतिष्ठाश्च ज्ञेया देवर्षयः शुभाः। इन्द्रलोकप्रतिष्ठास्तु सर्वे राजर्षयो मताः ।। ६१.

देवांच्या लोकात जे स्थिर आहेत, त्यांना शुभ देवऋषी समजावे; आणि इंद्रलोकात जे आहेत, ते सर्व राजर्षी मानले जातात.

अभिजात्या च तपसा मन्त्रव्याहरणैस्तथा। एवं ब्रह्मर्षयः प्रोक्ता दिव्या राजर्षयस्तु ये ।। ६१.

श्रेष्ठ जन्म, तप आणि मंत्रोच्चार यामुळे ब्रह्मर्षी म्हणून ओळखले जातात; आणि जे दिव्य आहेत, ते राजर्षी समजले जातात.

देवर्षयस्तथान्ये च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्। भूतभव्यभवज्ञानं सत्याभिव्याहृतं तथा ।। ६१.

आता मी देवऋषी आणि इतरांचे गुण सांगतो — भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळाचे ज्ञान, तसेच सत्य बोलणे.

सम्बुद्धास्तु स्वयं ये तु सम्बुद्धा ये च वै स्वयम्। तपसेह प्रसिद्धा ये गर्भेयैश्च प्रणोदितम् ।। ६१.

जे स्वतःच जागृत झाले आहेत, जे तपासाठी प्रसिद्ध आहेत, आणि जे गर्भातूनच प्रेरित झाले आहेत — असे सर्व.

मन्त्रव्याहारिणो ये च ऐश्वर्यात्सर्वगाश्च ये। इत्येते ऋषिभिर्युक्ता देवद्विजनृपास्तु ये ।। ६१.

जे मंत्र बोलतात, जे आपल्या सामर्थ्याने सर्वत्र आहेत — हेच ऋषींसोबत एकरूप झालेले देव, द्विज आणि राजे आहेत.

एतान् भावानधीयाना ये चैते ऋषयो मताः। सप्तैते सप्तभिश्चैव गुणैः सप्तर्षयः स्मृताः ।। ६१.

हे भाव जाणणारे, आणि जे ऋषी मानले जातात — हे सातजण, सात गुणांनी युक्त, सप्तर्षी म्हणून ओळखले जातात.

दीर्घायुषो मन्त्रकृत ईश्वरा दिव्यचक्षुषः। बुद्धाः प्रत्यक्षधर्माणो गोत्रप्रवर्तकाश्च ये ।। ६१.

दीर्घायुषी, मंत्ररचयिता, स्वामी, दिव्यदृष्टी असणारे, जागृत, प्रत्यक्ष धर्माचरण करणारे आणि गोत्र स्थापणारे — हे असे आहेत.

षट्कर्माभिरता नित्यं शालिनो गृहमेधिनः। तुल्यैर्व्यवहरन्ति स्म अदृष्टैः कर्महेतुभिः ।। ६१.

सदैव सहा कर्तव्यांत रमणारे, शिस्तबद्ध, गृहस्थ, ते समकक्षांशी वागत, अदृश्य कर्मफळांमुळे व्यवहार करत.

अग्राम्यैर्वर्त्तयन्ति स्म रसैश्चैव स्वयंकृतैः। कुटुम्बिन ऋद्विमन्तो बाह्यान्तरनिवासिनः ।। ६१.

शुद्ध मार्गाने जीवन जगणारे, स्वतः तयार केलेल्या पदार्थांनी तृप्त, संपन्न गृहस्थ, बाह्य आणि अंतर्गत निवास करणारे.

कृतादिषु युगाख्येषु सर्वेष्वेव पुनः पुनः। वर्णाश्रमव्यवस्थानं क्रियन्ते प्रथमन्तु वै ।। ६१.

कृतयुग वगैरे सर्व युगांच्या प्रारंभाला, पुन्हा पुन्हा, वर्ण आणि आश्रमांची व्यवस्था निश्चित केली जाते.

प्राप्तै त्रेतायुगमुखे पुनः सप्तर्षयस्त्विह। प्रवर्त्तयन्ति ये वर्णानाश्रमांश्चैव सर्वशः। तेषामेवान्वये वीरा उत्पद्यन्ते पुनः पुनः ।। ६१.

जेव्हा त्रेतायुग सुरू होते, तेव्हा सप्तर्षी पुन्हा सर्व वर्ण आणि आश्रमांची स्थापना करतात; त्यांच्या वंशात वारंवार वीर जन्म घेतात.

जायमाने पिता पुत्रे पुत्रः पितरि चैव हि। एवं समेत्याविच्छेदाद्वर्त्तयन्त्यायुगक्षयात्। अष्टाशीतिसहस्राणि प्रोक्तानि गृहमेधिनाम् ।। ६१.

पुत्र जन्माला आला की वडील पुत्रात असतात, आणि पुत्र वडिलांत असतो; असा अखंड परंपरा युगाच्या शेवटपर्यंत चालू राहते; अशा गृहस्थांची संख्या चौर्याऐंशी हजार सांगितली आहे.

अर्यम्णो दक्षिणा ये तु पितृयाणं समाश्रिताः। दाराग्निहोत्रिणस्ते वै ये प्रजाहेतवः स्मृताः ।। ६१.

आर्यमा यांच्या दक्षिण मार्गाशी जोडलेले, जे पितरांच्या मार्गावर आहेत, आणि जे संततीसाठी कारणीभूत मानले जातात, ते अग्निहोत्र करणाऱ्यांच्या पत्नी आहेत.

गृहमेधिनाञ्च संख्येयाः श्मशानान्याश्रयन्ति ते। अष्टाशीतिसहस्राणि निहिता उत्तरायणे ।। ६१.

गृहस्थांसाठी मोजली जाणारी स्मशाने, उत्तरायण मार्गावर, चौर्याऐंशी हजार आहेत.