वायुपुराणम्

अष्टौ सामसहस्राणि सामानि च चतुर्द्दश। आरण्यकं सहोमञ्च एताद्गायन्ति सामगाः ।। ६१.

आठ हजार साम आणि चौदा साम आहेत. आरण्यक आणि होमांच हे सामग गातात.

द्वादशैव सहस्राणि छन्द आध्वर्यवं स्मृतम्। यजुषां ब्राह्मणानाञ्च यथा व्यासो व्यकल्पयत् ।। ६१.

आध्वर्यव म्हणजे यजुर्वेदातील बाराश हजार ऋचा आहेत, असं व्यासांनी यजुर्वेदीय ब्राह्मणांसाठी ठरवलं आहे.

सग्राम्यारण्यकन्तत्स्यात्समन्त्रकरणं तथा। अतः परं कथानान्तु पूर्वा इति विशेषणम् ।। ६१.

यामध्ये गावातील, अरण्यातील शाखा, तसेच मंत्र आणि विधी यांचा समावेश होतो; त्यापुढे जुन्या कथा वेगळ्या सांगितल्या आहेत.

ग्राम्यारण्यं समन्त्रञ्च ऋग्ब्राह्मणयजुः स्मृतम्। तथा हारिद्रवीयाणां खिलान्युपखिलानि च। तथैव तैत्तिरीयाणां परक्षुद्रा इति स्मृतम् ।। ६१.

गावातील, अरण्यातील आणि मंत्रयुक्त भाग ऋग्वेद, ब्राह्मण आणि यजुर्वेदासाठी मानले जातात; त्याचप्रमाणे हारिद्रवीयांच्या खिल आणि उपखिल, तसेच तैत्तिरीयांच्या लहान विभागांचाही समावेश आहे.

द्वे सहस्रे शतन्यूने वेदे वाजसनेयके। ऋग्गणः परि संख्यातो ब्राह्मणन्तु चतुर्गुणम् ।। ६१.

वाजसनेयी वेदात एकोणदोन हजार ऋचा आहेत; ऋग्वेदातील गण अशीच मोजली जाते आणि ब्राह्मण त्याच्या चारपट आहे.

अष्टौ सहस्राणि शतानि चाष्टौ अशीतिरन्यान्यधिकश्च पादः। एतत्प्रमाणं यजुषामृचाञ्च सशुक्रियं साखिल याज्ञवल्क्यम् ।। ६१.

आठ हजार आठशे आणि थोडा अधिक असा यजुर्वेद व ऋग्वेदातील ऋचांचा प्रमाण आहे, यात शुक्रीय आणि सर्व याज्ञवल्क्य शाखांचा समावेश होतो.

तथा चरणविद्यानां प्रमाणं संहितां श्रृणु। षट्साहस्रमृचामुक्तमृचः षड्विंशतिः पुनः । एतावदधिकं तेषां यजुः कामं विवक्षति ।। ६१.

आता विविध शाखांच्या संहितांचे प्रमाण ऐक: सहा हजार ऋचा सांगितल्या आहेत आणि त्यात आणखी सव्वीस आहेत; एवढेच अधिक यजुर्वेदात सांगितले जाते.

एकादश सहस्राणि दश चान्या दशोत्तराः । ऋचान्दश सहस्राणि अशीतित्रिशतानि च ।। ६१.

अकरा हजार, त्यात दहा आणि पुन्हा दहा मिळून; तसेच दहा हजार ऋचा आणि त्यात तीनशे ऐंशी अधिक आहेत.

सहस्रमेकं मन्त्राणामृचामुक्तं प्रमाणतः। एतावद्भृगुविस्तारमन्यच्चाथर्विकं बहु ।। ६१.

ऋग्वेदातील एक हजार मंत्र प्रमाण मानले गेले आहेत; एवढाच भृगु परंपरेचा विस्तार आहे आणि अथर्वण तर त्याहून अधिक आहे.

ऋचामथर्वणां पञ्च सहस्राणि विनिश्चयः। सहस्रमन्यद्विज्ञेयमृषिभिर्विंशतिं विना ।। ६१.

अथर्वण ऋचांचे निश्चित प्रमाण पाच हजार आहे; त्यात आणखी एक हजार आहे, पण त्यातून वीस वगळाव्यात, असं ऋषींनी सांगितलं आहे.

एतदङ्गिरसा प्रोक्तन्तेषामारण्यकं पुनः। इति संख्या प्रसंख्याता शाखाभेदास्तथैव च ।। ६१.

हे सर्व अङ्गिरसांनी सांगितले; त्यात अरण्यकांचाही समावेश आहे. अशा प्रकारे संख्या आणि शाखांचे भेद सांगितले आहेत.

कर्त्तारश्चैव शाखानां भेदे हेतुस्तथैव च। सर्वमन्वन्तरेष्वेवं शाखाभेदाः समाः स्मृताः ।। ६१.

शाखांचे कर्ते आणि त्यांच्या विभागाचे कारणही तसेच सांगितले आहे; प्रत्येक मन्वंतरात शाखांचे भेद असेच असतात, असं मानलं जातं.

प्राजापत्या श्रुतिर्नित्या तद्विकल्पास्त्विमे स्मृताः। अनित्यभावाद्देवानां मन्त्रोत्पत्तिः पुनः पुनः ।। ६१.

प्राजापत्य श्रुती ही नित्य आहे, पण ह्या विविधता स्मरणरूप मानल्या जातात; देवांचे स्वरूप बदलत असल्यामुळे मंत्रांची निर्मिती पुन्हा पुन्हा होते.

मन्वन्तराणां क्रियते सुराणां नामनिश्चयः। द्वापरेषु पुनर्भेदाः श्रुतानां परिकीर्त्तिताः ।। ६१.

मन्वंतरांमध्ये देवांची नावे निश्चित नसतात; प्रत्येक द्वापार युगात श्रुतींचे विभाग पुन्हा सांगितले जातात.

एवं वेदं तदान्यस्य भगवानृषिसत्तमः। शिष्येभ्यश्च पुनर्दत्त्वा तपस्तप्तुं गतो वनम्। तस्य शिष्यप्रशिष्यैस्तु शाखाभेदास्त्विमे कृताः ।। ६१.

म्हणूनच, त्या काळी परम ऋषींनी वेद आपल्या शिष्यांना दिले आणि मग ते तप करण्यासाठी वनात गेले; त्यांच्या शिष्यांनी आणि त्यांच्या शिष्यांच्या शिष्यांनी या शाखांचे विभाग केले.

अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः। धर्म शास्त्रं पुराणञ्च विद्यास्त्वेताश्चतुर्दश ।। ६१.

चार वेद, त्यांची अंगे, मीमांसा, विस्तारयुक्त न्याय, धर्मशास्त्र आणि पुराण—ही चौदा विद्या आहेत.

आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चैव ते त्रयः। अर्थशास्त्रं चतुर्थन्तु विद्यास्त्वष्टादशैव तु ।। ६१.

आयुर्वेद, धनुर्वेद आणि गंधर्व—ही तीन; आणि अर्थशास्त्र चौथं, अशा प्रकारे एकूण अठरा विद्या आहेत.

ज्ञेया ब्रह्मर्षयः पूर्वन्तेभ्यो देवर्षयः पुनः। राजर्षयः पुनस्तेभ्य ऋषिप्रकृतयस्त्रयः। तेभ्य ऋषिप्रकृतयो मुनिभिः संशितव्रतैः ।। ६१.

सर्वात आधी ब्रह्मर्षी ओळखावे, त्यांच्यापासून देवर्षी निर्माण होतात; त्यांच्यापासून पुन्हा राजर्षी आणि मग तीन प्रकारचे ऋषी; त्यांच्यापासून कठोर व्रत पाळणाऱ्या मुनिंनी ऋषिप्रकृती निर्माण केल्या.

कश्यपेषु वसिष्ठेषु तथा भृग्वङ्गिरोऽत्रिषु। पञ्चस्वेतेषु जायन्ते गोत्रेषु ब्रह्मवादिनः। यस्मादृषन्ति ब्रह्माणन्तेन ब्रह्मर्षयः स्मृताः ।। ६१.

कश्यप, वसिष्ठ, भृगु, अङ्गिरस आणि अत्रि—या पाच गोत्रांमध्ये ब्रह्मज्ञान सांगणारे जन्मतात; जे ब्रह्म पाहतात, त्यांना ब्रह्मर्षी म्हणतात.

धर्मस्याथ पुलस्त्यस्य क्रतोश्च पुलहस्य च। प्रत्यूषस्य प्रभासस्य कश्यपस्य तथा पुनः ।। ६१.

धर्म, पुलस्त्य, क्रतु, पुलह, प्रत्युष, प्रभास आणि पुन्हा कश्यप — या सर्वांचे पुढे सांगतो.

देवर्षयः सुतास्तेषां नामतस्तान्निबोधत। देवर्षी धर्मपुत्रौ तु नरनारायणानुभौ ।। ६१.

या सर्वांच्या देवऋषी पुत्र आहेत. त्यांची नावे ऐका — धर्माचे दोन पुत्र म्हणजे नर आणि नारायण.

वालखिल्याः क्रतोः पुत्राः कर्दमः पुलहस्य तु। कुबेरश्चैव पौलस्त्यः प्रत्यूषस्याचलः स्मृतः ।। ६१.

क्रतूचे पुत्र वाळखिल्य, पुलहाचा पुत्र कर्दम, पुलस्त्याचा पुत्र कुबेर आणि प्रत्युषाचा पुत्र अचल म्हणून ओळखले जातात.

पर्वतो नारदश्चैव कश्यपस्यात्मजावुभौ। ऋषन्ति देवान् तस्मात्ते तस्माद्देवर्षयः स्मृताः ।। ६१.

कश्यपाचे दोन पुत्र पर्वत आणि नारद आहेत. हे देवांचे ऋषी असल्यामुळे त्यांना देवऋषी असे म्हणतात.

मानवे वैषये वंशे ऐलवंशे च ये नृपाः। ऐला ऐक्ष्वाकनाभागा ज्ञेया राजर्षयस्तु ते ।। ६१.

मनु, वैश्य आणि ऐल या कुळांमध्ये, इला, इक्ष्वाकू आणि नभ यांच्या वंशातील जे राजे आहेत, त्यांना राजर्षी म्हणून ओळखावे.

ऋषन्ति रञ्जनाद्यस्मात्प्रजा राजर्षयस्ततः । ब्रह्मलोकप्रतिष्ठास्तु स्मृता ब्रह्मर्षयो मताः ।। ६१.

राजकुळातील जे लोक प्रजेला रंगवतात, ते राजर्षी म्हणतात; आणि जे ब्रह्मलोकात स्थिर आहेत, त्यांना ब्रह्मर्षी मानले जाते.

देवलोकप्रतिष्ठाश्च ज्ञेया देवर्षयः शुभाः। इन्द्रलोकप्रतिष्ठास्तु सर्वे राजर्षयो मताः ।। ६१.

देवांच्या लोकात जे स्थिर आहेत, त्यांना शुभ देवऋषी समजावे; आणि इंद्रलोकात जे आहेत, ते सर्व राजर्षी मानले जातात.

अभिजात्या च तपसा मन्त्रव्याहरणैस्तथा। एवं ब्रह्मर्षयः प्रोक्ता दिव्या राजर्षयस्तु ये ।। ६१.

श्रेष्ठ जन्म, तप आणि मंत्रोच्चार यामुळे ब्रह्मर्षी म्हणून ओळखले जातात; आणि जे दिव्य आहेत, ते राजर्षी समजले जातात.

देवर्षयस्तथान्ये च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्। भूतभव्यभवज्ञानं सत्याभिव्याहृतं तथा ।। ६१.

आता मी देवऋषी आणि इतरांचे गुण सांगतो — भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळाचे ज्ञान, तसेच सत्य बोलणे.

सम्बुद्धास्तु स्वयं ये तु सम्बुद्धा ये च वै स्वयम्। तपसेह प्रसिद्धा ये गर्भेयैश्च प्रणोदितम् ।। ६१.

जे स्वतःच जागृत झाले आहेत, जे तपासाठी प्रसिद्ध आहेत, आणि जे गर्भातूनच प्रेरित झाले आहेत — असे सर्व.