वायुपुराणम्

तथा घर्मादितप्ताभ्यस्त्वद्भ्यो वृष्टिभ्य एव च। नैका मृगशरीरेभ्यो जायन्ते जन्तवस्त्विमे ॥ ८.

त्याचप्रमाणे सूर्याच्या उष्णतेने तापलेल्या पाण्यातून आणि पावसातून, विविध प्राणी जनावरांच्या शरीरातून जन्म घेतात.

मीनकाः पिप्पला दंशास्तथा तित्तिरपुत्रिकाः। नीलचित्राश्च जायन्ते ह्यलका बहुविस्तराः ॥ ८.

मासे, पिंपळा कीडे, डास, तित्तिर पक्ष्यांची पिल्ले आणि निळ्या व रंगीबेरंगी असंख्य जीव असेच निर्माण होतात.

जलजाः स्वेदजाश्चैव जायन्ते जन्तवस्त्विमे। काशातो यञ्जकाः कीटनलदा बहुपादकाः ॥ ८.

हे जलचर आणि घामातून जन्मणारे जीव निर्माण होतात; त्यात गवत, डास, ऊस पोखरणारे कीडे आणि अनेक पाय असणारे जीवही आहेत.

सिहला रोमलाश्चैव पिच्छलाः परिकीर्त्तिताः। इत्येमादिर्हि गणो जलजः स्वेदजः स्मृतः ॥ ८.

सिहला, रोमला आणि पिच्छला हेही सांगितले आहेत; अशा प्रकारे जलचर आणि घामातून जन्मणाऱ्या जीवांचा हा समुदाय ओळखला जातो.

सर्पिर्भ्यो माषमुद्गानां जायन्ते क्रमशस्तथा। जम्बुबिल्वाम्रपूगेभ्यः फलेभ्यश्चैव जन्तवः ॥ ८.

तुपातून, माश आणि मूग यांमधून एकामागोमाग प्राणी जन्मतात; तसेच जांभूळ, बेल, आंबा आणि इतर फळांमधूनही जीव निर्माण होतात.

मुद्गेभ्यः पनसेभ्यश्च तण्डुलेभ्यस्तथैव च। तथा कोटरशुष्केभ्यो निहितेभ्यो भवन्ति हि ॥ ८.

मूग, फणस आणि तांदुळातून, तसेच ओल्या किंवा सुकलेल्या पोकळ्यांत आणि साठवलेल्या धान्यातूनही जीव निर्माण होतात.

अन्येभ्योऽपि च जायन्ते न हि तेभ्यश्चिरं सदा। जन्तवस्तुरगादिभ्यो विषादिभ्यस्तथैव च ॥ ८.

इतर अनेक वस्तूंमधूनही जीव जन्म घेतात, पण ते तिथे फार काळ राहत नाहीत; घोडे आणि इतर प्राणी, तसेच विषारी वस्तूंमधूनही जीव निर्माण होतात.

बहून्यहानि निःक्षिप्ते सम्भवन्ति च गोमये। जायन्ते कृमयो विप्रा काष्ठेभ्यश्च घुणादयः ॥ ८.

गोमय अनेक दिवस पडून राहिल्यावर त्यात असंख्य जीव निर्माण होतात; ऋषीहो, लाकडातून किडे आणि घुंग्यांसारखे जीवही जन्म घेतात.

क्रमाद्‌द्रुमाणां जायन्ते विविधा नीलमक्षिकाः। तथा शुष्कविकारेभ्यः पुत्रिकाः प्रभवन्ति च ॥ ८.

झाडांमध्ये एकामागोमाग निळ्या रंगाच्या विविध माश्या जन्मतात; तसेच सुकलेल्या पदार्थांतून पिल्ले निर्माण होतात.

कालिका शतिकेभ्यश्च सर्पा जायन्ति सर्वशः। संस्वेदजाश्च जायन्ते वृश्चिकाः शुष्कगोमयात् ॥ ८.

काळ्या कापडातून सर्वत्र साप जन्मतात; आणि सुकलेल्या गोमयातून घामातून जन्मणारे विंचूही निर्माण होतात.

गोभ्यो हि महिषेभ्यश्च जायन्ते जन्तवः प्रभो। मत्स्यादयश्च विविधा अण्डकुक्षौ विशेषतः ॥ ८.

गायी आणि म्हशींपासूनही, प्रभो, जीव जन्मतात; विशेषतः विविध प्रकारचे मासे आणि इतर प्राणी अंड्यातून तयार होतात.

चैवीरिकाश्च जायन्ते तथा गोजाकुलानि च। तथान्यानि च सूक्ष्माणि जलौकादीनि जातयः ॥ ८.

त्याचप्रमाणे चैवीरिका आणि गायींच्या कळपांचाही जन्म होतो. तसेच इतर सूक्ष्म जीव, जसे जळौक वगैरे, ह्यांच्याही अनेक जाती निर्माण होतात.

मक्षिकाणां विकाराणि जायन्ते जात योऽपरे । प्रायेण तु वसन्त्यस्मिन्नुच्छिष्टोदककर्द्दमे ॥ ८.

माशींच्या विविध जाती निर्माण होतात, आणि इतर प्रकारचे जीवही, जे प्रामुख्याने उरलेले पाणी किंवा चिखलात राहतात, तेही जन्माला येतात.

मशकानां विकाराणि भ्रमराणां तथैव च। तृणेभ्यश्चैव जायन्ते पुत्रिका पुत्रभासकाः ॥ ८.

मच्छर आणि मधमाश्यांच्या वेगवेगळ्या जाती निर्माण होतात. तसेच गवतामधून पुत्रिका आणि पुत्रभासक नावाचे जीवही जन्म घेतात.

मणिच्छेदास्तथा व्यालाः पोतजाः परिकीर्त्तिताः। शतवेरिविकाराणि करीषेभ्यो भवन्तिह ॥ ८.

मणीचे तुकडे, साप आणि जहाजात जन्म घेणारे जीव असे सांगितले आहेत. तसेच शेणातून शतावरीच्या विविध जाती निर्माण होतात.

एवमादिरसङ्ख्यातो गणः संस्वेदजो मया। समासाभिहितो ह्येष प्राक्कर्मवशजः स्मृतः ॥ ८.

अशा प्रकारे घामातून जन्म घेणाऱ्या या असंख्य जीवांचा संक्षिप्त उल्लेख मी केला आहे. हे सर्व पूर्वीच्या कर्मामुळे निर्माण झालेले मानले जातात.

तथाऽन्ये नैऋताः सत्त्वास्ते स्मृता उपसर्गजाः। पूतास्तु योनिजाः केचित्केचिदौत्पत्तिकाः स्मृताः ॥ ८.

त्याचप्रमाणे इतर नैरृत नावाचे जीव आहेत, जे उपसर्गातून जन्मलेले मानले जातात. त्यातले काही गर्भातून जन्मतात, तर काही आपोआप निर्माण होतात असे मानले जाते.

प्रायेण देवाः सर्वे वै विज्ञेया ह्युपपत्तिजाः । केचित्तु योनिजा देवाः केचिदेवानिमित्ततः ॥ ८.

सर्व देवता बहुतेक वेळा प्रकट होऊन जन्म घेतात असे समजावे. काही देवता मात्र गर्भातून जन्मतात, तर काही कारणाशिवाय निर्माण होतात.

तूलालाघश्च कोलश्च शिवा कन्या तथैव च। अपत्यं सरमायास्तु गणा वै सरमादयः ॥ ८.

तुलालाघ, कोल, शिवा आणि कन्या हे तसेच सरमा हिची संतती — म्हणजे सरमादयांचा समूह — हे सर्व सांगितले आहेत.

श्यामश्च शबलश्चैव अर्जुनो हरितस्तथा। कृष्णो धूम्रारूणश्चैव तूलालाघश्च कद्रुकाः ॥ ८.

श्याम, शबल, अर्जुन, हरित, कृष्ण, धूम्रारुण, तुलालाघ आणि कद्रुक हे सर्व सांगितले आहेत.

सुरसाथ विजज्ञे तु शतमेकं शिरो मतम्। सर्पाणां तक्षको राजा नागानाञ्चापि वासुकिः । द्र. गरुडपुराणे १.१९७.१२ मध्ये वासुकेः पार्थिवमण्डले एवं तक्षकस्य वायुमण्डले स्थितिः तमोबहुल इत्येष गणः क्रोधवशात्मकः ॥ ८.

सुरसा हिने शंभर डोकी असलेला एक निर्माण केला असे मानले जाते. सर्पांमध्ये तक्षक राजा आहे, आणि नागांमध्ये वासुकी. हा समूह अंधकाराने भरलेला असून, रागाच्या प्रभावाखाली असतो.

पुलहस्यात्मजा सर्गस्ताम्रायास्तन्निबोधत। बह्वन्यास्त्वभिविख्यातास्ताम्रायाश्च विजज्ञिरे ॥ ८.

पुलहाच्या पुत्राची, म्हणजे ताम्राची संतती आता ऐक. ताम्रापासून अनेक प्रसिद्ध संतती निर्माण झाली.

श्येनी भासी तथा क्रौञ्ची धृतराष्ट्री शुकी तथा। अरुणस्य भार्या श्येनी तु वीर्यवन्तौ महाबलौ। सम्पातिञ्च जटायुञ्च प्रसूता पक्षिसत्तमौ ॥ ८.

श्येनी, भासी, क्रौंची, धृतराष्ट्रि आणि शुकी — यापैकी श्येनी ही अरुणाची पत्नी होती. तिने सामर्थ्यशाली संपाति आणि जटायू या श्रेष्ठ पक्ष्यांना जन्म दिला.

सम्पातिरजनत् पुत्रं कन्यामेकां तथैव च। जटायुषश्च ये पुत्राः काक गृध्राश्चकर्णिनः ॥ ८.

संपातिने एक मुलगा आणि एक मुलगी जन्माला घातली. जटायूच्या मुलांमध्ये कावळे आणि मोठ्या कानांचे गिधाड हे होते.

भार्या गरुत्मतश्चापि भासी क्रौञ्ची तथा शुकी। धृतराष्ट्री च भद्रा च तास्वपत्यानि वक्ष्यते ॥ ८.

गरुडमत्ताच्या पत्नी — भासी, क्रौंची, शुकी, धृतराष्ट्रि आणि भद्रा — या सर्वांच्या संततीची माहिती पुढे सांगितली जाईल.

शुकी गरुत्मतः पुत्रान् सुषुवे षट् परिश्रुतान् । त्रिशिरं सुमुखञ्चैव बलं पृष्ठं महाबलम् ॥ ८.

शुकीने गरुडमत्तास सहा प्रसिद्ध पुत्र दिले — त्रिशिर, सुमुख, बल, पृष्ठ आणि महाबल हे सामर्थ्यशाली पुत्र.

त्रिशङ्खनेत्रं सुमुखं सुरूपं सुरसं बलम्। एषां पुत्राश्च पौत्राश्च गरुडानां महात्मनाम् ॥ ८.

त्रिशंखनेत्र, सुमुख, सुरूप, सुरस आणि बल — हे सर्व गरुडांच्या महान पुत्रांचे आणि नातवांचे नावे आहेत.

चतुर्दश सहस्राणि क्रूराणां पन्नगाशिनाम्। पुत्रपौत्रविसर्गाच्च तेषां वै वंशविस्तरः ॥ ८.

चौदा हजार क्रूर, सर्पभक्षक पक्षी आहेत. त्यांच्या मुला-नातवांमुळे त्यांचा वंश विस्तारला आहे.

व्याप्तानि यानि देशानि तानि वक्ष्ये यथाक्रमम्। शाल्मलिद्वीपमखिलं देवकूटञ्च पर्वतम् ॥ ८.

ज्या प्रदेशात हे पसरले आहेत, ते मी आता क्रमाने सांगतो — संपूर्ण शाल्मलीद्वीप आणि देवकूट पर्वत.