वायुपुराणम्

भालुकिः कामहानिश्च जैमिनिर्लोमगायिनः। कण्डश्च कोलहश्चैव षडेते लाङ्गलाः स्मृताः। एते लाङ्गलिनः शिष्याः संहिता यैः प्रसाधिताः ।। ६१.

भालुकी, कामहानी, जैमिनी, लोमगायिन, कंड आणि कोलह — हे सहाजण लांगल म्हणून ओळखले जातात. हे लांगलींचे शिष्य आहेत, ज्यांनी संहितांचा प्रचार केला.

ततो हिरण्यनाभस्य कृतशिष्यो नृपात्मजः । सोऽकरोच्च चतुर्विंशत्संहिता द्विपदां वरः । प्रोवाच चैव शिष्येभ्यो येभ्यस्तांश्च निबोधत ।। ६१.

मग हिरण्यनाभ यांचा पुत्र आणि राजपुत्र कृत यांनी चोवीस संहितांची रचना केली आणि आपल्या शिष्यांना त्या शिकवल्या; आता त्यांच्या नावांची माहिती ऐक.

राडश्च महवीर्यश्च पञ्चमो वाहनस्तथा। तालकः पाण्डकश्चैष कालिको राजिकस्तथा। गौतमश्चाजबस्तश्च सोमराजापतत्ततः ।। ६१.

राड, महावीर्य, पाचवा वाहन, तालक, पांडक, कालिका, राजिक, गौतम, अजबस्त आणि सोमराज — हे सर्व त्याचे शिष्य आहेत.

पृष्ठग्नः परिकृष्टश्च उलूखलक एव च। यवीयसश्च वैशालो अंगुलीयश्च कौशिकः ।। ६१.

पृष्ठघ्न, परिकृष्ट, उलूखलक, यवीयस, वैशाल, अंगुलीय आणि कौशिक — हे सर्व सामग आहेत.

सालिमञ्जरिसत्यश्च कापीयः कानिकश्च यः। पराशरश्च धर्मात्मा इति क्रान्तास्तु सामगाः ।। ६१.

सालिमंजरीसत्य, कापीय, कानिक आणि धर्मात्मा पराशर — हे सर्व सामग आता या जगातून गेले आहेत.

सामगानान्तु सर्वेषां श्रेष्ठौ द्वौ तु प्रकीर्त्तितौ। पौष्यञ्जिश्च कृतिश्चैव संहितानां विकल्पकौ ।। ६१.

सर्व सामगांमध्ये, पौष्यांजी आणि कृति हे दोन सर्वश्रेष्ठ मानले जातात. त्यांनी संहितांचे विभाग केले.

अथर्वाणं द्विधा कृत्वा सुमन्तुरददद् द्विजाः । कबन्धाय पुनः कृत्स्रं स च विद्याद्यथाक्रमम् ।। ६१.

सुमंतु यांनी अथर्ववेद दोन भागांत विभागून द्विजांना दिला. नंतर संपूर्ण ग्रंथ पुन्हा कबंध याला दिला आणि त्यास योग्य क्रमाने विद्या शिकवली.

कबन्धस्तु द्विदा कृत्वा पथ्यायैकं पुनर्ददौ। द्वितीयं वेदस्पर्शाय स चतुर्द्धाकरोत् पुनः ।। ६१.

कबंध यांनी तो वेद दोन भागांत विभागला. एक भाग पुन्हा पथ्य याला दिला आणि दुसरा भाग वेदाच्या अभ्यासासाठी पुन्हा चार भागांत विभागला.

मोदो ब्रह्मबलश्चैव पिप्पलादस्तथैव च। शौकायनिश्च धर्मज्ञश्चतुर्थस्तपनः स्मृतः।? वेदस्पर्शस्य चत्वारः शिष्यास्त्वेते दृढव्रताः ।। ६१.

मोड, ब्रह्मबल, पिप्पलाद, धर्म जाणणारा शौकायनी आणि चौथा तपस्वी तपन — हे वेदस्पर्शाचे चार दृढव्रती शिष्य आहेत.

पुनश्च त्रिविधं विद्धि पथ्यानां भेदमुत्तमम्। जाजलिः कुमुदादिश्च तृतीयः शौनकः स्मृतः ।। ६१.

पथ्यांच्या परंपरेचे तीन मुख्य विभाग आहेत — जाजलि, कुमुद व इतर, आणि तिसरा शौनक म्हणून ओळखला जातो.

शौनकस्तु द्विधा कृत्वा ददावेकन्तु बभ्रवे। द्वितीयां संहितां धीमान्सैन्धवायनसंज्ञिते ।। ६१.

शौनक यांनी तो ग्रंथ दोन भागांत विभागला. एक भाग बभ्रव याला दिला आणि दुसरी संहिता सैन्धवायन याला दिली.

सैन्धवो मुञ्जकेशाय भिन्ना सा च द्विधा पुनः। नक्षत्र कल्पो वैतानस्तृतीयः संहितानिधिः। चतुर्थोऽङ्गिरसः कल्पः शान्तिकल्पश्च पञ्चमः ।। ६१.

सैन्धव यांनी तो ग्रंथ मुंजकेश याला दिला आणि तो पुन्हा दोन भागांत विभागला. नक्षत्रकल्प, वैतान, तिसरा संहितानिधी, चौथा अङ्गिरसांचा कल्प आणि पाचवा शांतिकल्प असे विभाग आहेत.

श्रेष्ठस्त्वथर्वणो ह्येते संहितानां विकल्पनाः। षट्शः कृत्वा मयाप्युक्तं पुराणमृषिसत्तमाः ।। ६१.

हेच अथर्वण संहितांचे प्रमुख विभाग आहेत. मी सहा विभाग केले आणि पूर्वी पुराणही सांगितले आहे, हे ऋषिश्रेष्ठ.

आत्रेयः सुमतिर्धीमान्काश्यपो ह्यकृतव्रणः। भारद्वाजोऽग्निवर्चाश्च वसिष्ठो मित्रयुश्च यः । सावर्णिः सोमदत्तिस्तु सुशर्मा शांशपायनः ।। ६१.

आत्रेय, बुद्धिमान सुमति, कश्यप, अकर्तव्रण, भारद्वाज, अग्निवर्चा, वसिष्ठ, मित्रयु, सावर्णि, सोमदत्त, सुशर्मा आणि शांशपायन —

एते शिष्या मम ब्रह्मन् पुराणेषु दृढव्रताः। त्रिभिस्तिस्रः कृतास्तिस्रः संहिताः पुनरेव हि ।। ६१.

हे माझे दृढव्रती शिष्य, ब्राह्मण, पुराणांमध्ये प्रत्येकाने तीन संहितांचे तीन विभाग केले.

काश्यपः संहिताकर्त्ता सावर्णिः शांशपायनः। सामिका च चतुर्थीस्यात्सा चैषा पूर्वसंहिता ।। ६१.

कश्यप, सावर्णि, शांशपायन आणि सामिका हे संहितांचे रचनाकार आहेत. हीच पूर्वीची संहिता आहे.

सर्वास्ता हि चतुष्पादाः सर्वाश्चैकार्थवाचिकाः। पाठान्तरे पृथग्भूता वेदशाखा यथा तथा। चतुःसाहस्रिकाः सर्वाः शांशपायनिकामृते ।। ६१.

या सर्व संहितांचे चार भाग आहेत आणि त्या एकाच अर्थाचे वर्णन करतात. वेगवेगळ्या पद्धतींमध्ये त्या वेगळ्या आहेत, जसे वेदशाखा. या सर्व चार हजार ऋचांचा संग्रह आहेत, फक्त शांशपायनिक वगळता.

लोमहर्षणिका मूलास्ततः काश्यपिकाः पराः। सावर्णिकास्तृतीयास्ता यजुर्वाक्यार्थपण्डिताः ।। ६१.

लोमहर्षणिक ही मूळ संहिता आहे, त्यानंतर काश्यपिक आणि तिसरी सावर्णिक संहिता येते. हे सर्व यजुर्वेदाच्या अर्थाचे जाणकार आहेत.

शांशपायनिकाश्चान्या नोदनार्थविभूषिताः । सहस्राणि ऋचामष्टौ षट्शतानि तथैव च ।। ६१.

इतर शांशपायनिक संहितांना विधींच्या अर्थाने सुशोभित केले आहे. त्यात आठ हजार सहाशे ऋचा आहेत.

एताः पञचदशान्याश्च दशान्या दशभिस्तथा। वालखिल्याः समप्रैखाः (षाः) ससावर्णाः प्रकीर्तिताः ।। ६१.

या पंधरा वेगळ्या संहितांव्यतिरिक्त, आणखी दहा आहेत. वाळखिल्य, समप्रैख आणि सावर्ण यांच्यासह या सर्वांचा उल्लेख केला आहे.

अष्टौ सामसहस्राणि सामानि च चतुर्द्दश। आरण्यकं सहोमञ्च एताद्गायन्ति सामगाः ।। ६१.

आठ हजार साम आणि चौदा साम आहेत. आरण्यक आणि होमांच हे सामग गातात.

द्वादशैव सहस्राणि छन्द आध्वर्यवं स्मृतम्। यजुषां ब्राह्मणानाञ्च यथा व्यासो व्यकल्पयत् ।। ६१.

आध्वर्यव म्हणजे यजुर्वेदातील बाराश हजार ऋचा आहेत, असं व्यासांनी यजुर्वेदीय ब्राह्मणांसाठी ठरवलं आहे.

सग्राम्यारण्यकन्तत्स्यात्समन्त्रकरणं तथा। अतः परं कथानान्तु पूर्वा इति विशेषणम् ।। ६१.

यामध्ये गावातील, अरण्यातील शाखा, तसेच मंत्र आणि विधी यांचा समावेश होतो; त्यापुढे जुन्या कथा वेगळ्या सांगितल्या आहेत.

ग्राम्यारण्यं समन्त्रञ्च ऋग्ब्राह्मणयजुः स्मृतम्। तथा हारिद्रवीयाणां खिलान्युपखिलानि च। तथैव तैत्तिरीयाणां परक्षुद्रा इति स्मृतम् ।। ६१.

गावातील, अरण्यातील आणि मंत्रयुक्त भाग ऋग्वेद, ब्राह्मण आणि यजुर्वेदासाठी मानले जातात; त्याचप्रमाणे हारिद्रवीयांच्या खिल आणि उपखिल, तसेच तैत्तिरीयांच्या लहान विभागांचाही समावेश आहे.

द्वे सहस्रे शतन्यूने वेदे वाजसनेयके। ऋग्गणः परि संख्यातो ब्राह्मणन्तु चतुर्गुणम् ।। ६१.

वाजसनेयी वेदात एकोणदोन हजार ऋचा आहेत; ऋग्वेदातील गण अशीच मोजली जाते आणि ब्राह्मण त्याच्या चारपट आहे.

अष्टौ सहस्राणि शतानि चाष्टौ अशीतिरन्यान्यधिकश्च पादः। एतत्प्रमाणं यजुषामृचाञ्च सशुक्रियं साखिल याज्ञवल्क्यम् ।। ६१.

आठ हजार आठशे आणि थोडा अधिक असा यजुर्वेद व ऋग्वेदातील ऋचांचा प्रमाण आहे, यात शुक्रीय आणि सर्व याज्ञवल्क्य शाखांचा समावेश होतो.

तथा चरणविद्यानां प्रमाणं संहितां श्रृणु। षट्साहस्रमृचामुक्तमृचः षड्विंशतिः पुनः । एतावदधिकं तेषां यजुः कामं विवक्षति ।। ६१.

आता विविध शाखांच्या संहितांचे प्रमाण ऐक: सहा हजार ऋचा सांगितल्या आहेत आणि त्यात आणखी सव्वीस आहेत; एवढेच अधिक यजुर्वेदात सांगितले जाते.

एकादश सहस्राणि दश चान्या दशोत्तराः । ऋचान्दश सहस्राणि अशीतित्रिशतानि च ।। ६१.

अकरा हजार, त्यात दहा आणि पुन्हा दहा मिळून; तसेच दहा हजार ऋचा आणि त्यात तीनशे ऐंशी अधिक आहेत.

सहस्रमेकं मन्त्राणामृचामुक्तं प्रमाणतः। एतावद्भृगुविस्तारमन्यच्चाथर्विकं बहु ।। ६१.

ऋग्वेदातील एक हजार मंत्र प्रमाण मानले गेले आहेत; एवढाच भृगु परंपरेचा विस्तार आहे आणि अथर्वण तर त्याहून अधिक आहे.