वायुपुराणम्

तस्य शिष्यो भवेद्धीमान्पौष्यञ्जी द्विजसत्तमाः। हिरण्यनाभः कौशिक्यौ द्वितीयोऽभून्नराधिपः ।। ६१.

हे द्विजश्रेष्ठांनो, त्यांचे शिष्य बुद्धिमान पौष्यंजी होते, आणि दुसरे शिष्य म्हणजे हिरण्यनाभ कौशिक, जे राजपुत्र होते.

अध्यापयत्तु पौष्यञ्जी सहस्रार्द्धन्तु संहिताः। तेनान्योदीच्यसामान्याः शिष्याः पौष्यञ्जिनः शुभाः ।। ६१.

पौष्यंजी यांनी हजार संहितांपैकी अर्ध्या संहितांचा उपदेश केला; त्यामुळे त्यांचे शिष्य उत्तरेकडील सामग म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

शतानि पञ्च कौशिक्यः संहितानाञ्च वीर्यवान्। शिष्या हिरण्यनाभस्य स्मृतास्ते प्राच्यसामगाः ।। ६१.

पराक्रमी कौशिक्य यांनी पाचशे संहितांचा उपदेश केला; हिरण्यनाभ यांचे शिष्य पूर्वेकडील सामग म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

लोकाक्षी कुथुमिश्चैव कुशीती लाङ्गलिस्तथा। पौष्यञ्जिशिष्याश्चत्वारस्तेषां भेदान्निबोधत ।। ६१.

लोकाक्षी, कुथुमी, कुशिती आणि लांगली — हे चारजण पौष्यंजी यांचे शिष्य होते; आता त्यांच्या शाखांची माहिती ऐक.

राणायनीयः स हि तण्डिपुत्रस्तस्मादन्यो मूलचारी सुविद्वान्। सकतिपुत्रः सहसात्यपुत्र एतान् भेदान् वित्त लोकाक्षिणस्तु ।। ६१.

राणायनीय, तंडीपुत्र, आणि दुसरे विद्वान मूलचारी; सकतिपुत्र आणि सहसात्यपुत्र — हे सर्व लोकाक्षी यांच्या शाखा आहेत.

त्रयस्तु कुथुमेः पुत्रा औरसो रसपासरः। भागवित्तिश्च तेजस्वी त्रिविधाः कौथुमाः स्मृताः ।। ६१.

कुथुमी यांना तीन जन्मतः पुत्र होते: रसपासर, भागवित्ती आणि तेजस्वी; हे कौथुमांच्या तीन शाखा म्हणून ओळखले जातात.

शौरिद्युः श्रृङ्गिपुत्रश्चद्वावेतौ चरितव्रतौ। राणायनीयः सौमित्रिः सामवेदविशारदौ ।। ६१.

शौरिद्यु आणि श्रृंगीपुत्र, हे दोघेही उत्तम आचारधारी, आणि राणायनीय सौमित्र — हे सर्व सामवेदाचे तज्ज्ञ आहेत.

प्रोवाच संहितास्तिस्रः श्रृङ्गिपुत्रो महातपाः। चैलः प्राचीनयोगश्च सुरालश्च द्विजोत्तमाः ।। ६१.

महान तपस्वी श्रृंगीपुत्र यांनी तीन संहितांचा उपदेश केला: चैल, प्राचीनयोग आणि सुराल — हे द्विजश्रेष्ठ.

प्रोवाच संहिताः षट्तु पाराशर्यस्तु कौथुमः। आसुरायणवैशाख्यौ वेदवृद्धपरायणौ ।। ६१.

कौथुम, पाराशर यांनी सहा संहितांचा उपदेश केला: आसुरायण आणि वैशाख्य, हे दोघेही प्राचीन वेदाला समर्पित होते.

प्राचीनयोगपुत्रश्च बुद्धिमांश्च पतञ्जलिः। कौथुमस्य तु भेदास्ते पाराशर्यस्य षट् स्मृताः। लाङ्गलिः शालिहोत्रश्च षट् षट् प्रोवाच संहिताः ।। ६१.

प्राचीनयोगपुत्र आणि बुद्धिमान पतंजली — हे कौथुमांच्या शाखा आहेत; पाराशर यांच्या सहा शाखा प्रसिद्ध आहेत. लांगली आणि शालिहोत्र यांनी प्रत्येकी सहा संहितांचा उपदेश केला.

भालुकिः कामहानिश्च जैमिनिर्लोमगायिनः। कण्डश्च कोलहश्चैव षडेते लाङ्गलाः स्मृताः। एते लाङ्गलिनः शिष्याः संहिता यैः प्रसाधिताः ।। ६१.

भालुकी, कामहानी, जैमिनी, लोमगायिन, कंड आणि कोलह — हे सहाजण लांगल म्हणून ओळखले जातात. हे लांगलींचे शिष्य आहेत, ज्यांनी संहितांचा प्रचार केला.

ततो हिरण्यनाभस्य कृतशिष्यो नृपात्मजः । सोऽकरोच्च चतुर्विंशत्संहिता द्विपदां वरः । प्रोवाच चैव शिष्येभ्यो येभ्यस्तांश्च निबोधत ।। ६१.

मग हिरण्यनाभ यांचा पुत्र आणि राजपुत्र कृत यांनी चोवीस संहितांची रचना केली आणि आपल्या शिष्यांना त्या शिकवल्या; आता त्यांच्या नावांची माहिती ऐक.

राडश्च महवीर्यश्च पञ्चमो वाहनस्तथा। तालकः पाण्डकश्चैष कालिको राजिकस्तथा। गौतमश्चाजबस्तश्च सोमराजापतत्ततः ।। ६१.

राड, महावीर्य, पाचवा वाहन, तालक, पांडक, कालिका, राजिक, गौतम, अजबस्त आणि सोमराज — हे सर्व त्याचे शिष्य आहेत.

पृष्ठग्नः परिकृष्टश्च उलूखलक एव च। यवीयसश्च वैशालो अंगुलीयश्च कौशिकः ।। ६१.

पृष्ठघ्न, परिकृष्ट, उलूखलक, यवीयस, वैशाल, अंगुलीय आणि कौशिक — हे सर्व सामग आहेत.

सालिमञ्जरिसत्यश्च कापीयः कानिकश्च यः। पराशरश्च धर्मात्मा इति क्रान्तास्तु सामगाः ।। ६१.

सालिमंजरीसत्य, कापीय, कानिक आणि धर्मात्मा पराशर — हे सर्व सामग आता या जगातून गेले आहेत.

सामगानान्तु सर्वेषां श्रेष्ठौ द्वौ तु प्रकीर्त्तितौ। पौष्यञ्जिश्च कृतिश्चैव संहितानां विकल्पकौ ।। ६१.

सर्व सामगांमध्ये, पौष्यांजी आणि कृति हे दोन सर्वश्रेष्ठ मानले जातात. त्यांनी संहितांचे विभाग केले.

अथर्वाणं द्विधा कृत्वा सुमन्तुरददद् द्विजाः । कबन्धाय पुनः कृत्स्रं स च विद्याद्यथाक्रमम् ।। ६१.

सुमंतु यांनी अथर्ववेद दोन भागांत विभागून द्विजांना दिला. नंतर संपूर्ण ग्रंथ पुन्हा कबंध याला दिला आणि त्यास योग्य क्रमाने विद्या शिकवली.

कबन्धस्तु द्विदा कृत्वा पथ्यायैकं पुनर्ददौ। द्वितीयं वेदस्पर्शाय स चतुर्द्धाकरोत् पुनः ।। ६१.

कबंध यांनी तो वेद दोन भागांत विभागला. एक भाग पुन्हा पथ्य याला दिला आणि दुसरा भाग वेदाच्या अभ्यासासाठी पुन्हा चार भागांत विभागला.

मोदो ब्रह्मबलश्चैव पिप्पलादस्तथैव च। शौकायनिश्च धर्मज्ञश्चतुर्थस्तपनः स्मृतः।? वेदस्पर्शस्य चत्वारः शिष्यास्त्वेते दृढव्रताः ।। ६१.

मोड, ब्रह्मबल, पिप्पलाद, धर्म जाणणारा शौकायनी आणि चौथा तपस्वी तपन — हे वेदस्पर्शाचे चार दृढव्रती शिष्य आहेत.

पुनश्च त्रिविधं विद्धि पथ्यानां भेदमुत्तमम्। जाजलिः कुमुदादिश्च तृतीयः शौनकः स्मृतः ।। ६१.

पथ्यांच्या परंपरेचे तीन मुख्य विभाग आहेत — जाजलि, कुमुद व इतर, आणि तिसरा शौनक म्हणून ओळखला जातो.

शौनकस्तु द्विधा कृत्वा ददावेकन्तु बभ्रवे। द्वितीयां संहितां धीमान्सैन्धवायनसंज्ञिते ।। ६१.

शौनक यांनी तो ग्रंथ दोन भागांत विभागला. एक भाग बभ्रव याला दिला आणि दुसरी संहिता सैन्धवायन याला दिली.

सैन्धवो मुञ्जकेशाय भिन्ना सा च द्विधा पुनः। नक्षत्र कल्पो वैतानस्तृतीयः संहितानिधिः। चतुर्थोऽङ्गिरसः कल्पः शान्तिकल्पश्च पञ्चमः ।। ६१.

सैन्धव यांनी तो ग्रंथ मुंजकेश याला दिला आणि तो पुन्हा दोन भागांत विभागला. नक्षत्रकल्प, वैतान, तिसरा संहितानिधी, चौथा अङ्गिरसांचा कल्प आणि पाचवा शांतिकल्प असे विभाग आहेत.

श्रेष्ठस्त्वथर्वणो ह्येते संहितानां विकल्पनाः। षट्शः कृत्वा मयाप्युक्तं पुराणमृषिसत्तमाः ।। ६१.

हेच अथर्वण संहितांचे प्रमुख विभाग आहेत. मी सहा विभाग केले आणि पूर्वी पुराणही सांगितले आहे, हे ऋषिश्रेष्ठ.

आत्रेयः सुमतिर्धीमान्काश्यपो ह्यकृतव्रणः। भारद्वाजोऽग्निवर्चाश्च वसिष्ठो मित्रयुश्च यः । सावर्णिः सोमदत्तिस्तु सुशर्मा शांशपायनः ।। ६१.

आत्रेय, बुद्धिमान सुमति, कश्यप, अकर्तव्रण, भारद्वाज, अग्निवर्चा, वसिष्ठ, मित्रयु, सावर्णि, सोमदत्त, सुशर्मा आणि शांशपायन —

एते शिष्या मम ब्रह्मन् पुराणेषु दृढव्रताः। त्रिभिस्तिस्रः कृतास्तिस्रः संहिताः पुनरेव हि ।। ६१.

हे माझे दृढव्रती शिष्य, ब्राह्मण, पुराणांमध्ये प्रत्येकाने तीन संहितांचे तीन विभाग केले.

काश्यपः संहिताकर्त्ता सावर्णिः शांशपायनः। सामिका च चतुर्थीस्यात्सा चैषा पूर्वसंहिता ।। ६१.

कश्यप, सावर्णि, शांशपायन आणि सामिका हे संहितांचे रचनाकार आहेत. हीच पूर्वीची संहिता आहे.

सर्वास्ता हि चतुष्पादाः सर्वाश्चैकार्थवाचिकाः। पाठान्तरे पृथग्भूता वेदशाखा यथा तथा। चतुःसाहस्रिकाः सर्वाः शांशपायनिकामृते ।। ६१.

या सर्व संहितांचे चार भाग आहेत आणि त्या एकाच अर्थाचे वर्णन करतात. वेगवेगळ्या पद्धतींमध्ये त्या वेगळ्या आहेत, जसे वेदशाखा. या सर्व चार हजार ऋचांचा संग्रह आहेत, फक्त शांशपायनिक वगळता.

लोमहर्षणिका मूलास्ततः काश्यपिकाः पराः। सावर्णिकास्तृतीयास्ता यजुर्वाक्यार्थपण्डिताः ।। ६१.

लोमहर्षणिक ही मूळ संहिता आहे, त्यानंतर काश्यपिक आणि तिसरी सावर्णिक संहिता येते. हे सर्व यजुर्वेदाच्या अर्थाचे जाणकार आहेत.

शांशपायनिकाश्चान्या नोदनार्थविभूषिताः । सहस्राणि ऋचामष्टौ षट्शतानि तथैव च ।। ६१.

इतर शांशपायनिक संहितांना विधींच्या अर्थाने सुशोभित केले आहे. त्यात आठ हजार सहाशे ऋचा आहेत.