वायुपुराणम्

ब्रह्महत्या तु यैश्चीर्णा चरणाच्चरकाः स्मृताः । वैशम्पायनशिष्यास्ते चरकाः समुदाहृताः ।। ६१.

जे लोक ब्राह्मणहत्येचे प्रायश्चित्त करून फिरले, त्यांना 'चरक' असे म्हणतात. वैशंपायनाचे शिष्य हेच चरक म्हणून ओळखले जातात.

इत्येते चरकाः प्रोक्ता वाजिनस्तान्निबोधत। याज्ञवल्क्यस्य शिष्यास्ते कण्ववैधेयशालिनः ।। ६१.

अशा प्रकारे हे चरक सांगितले. आता वाजिनांविषयी ऐका. हे याज्ञवल्क्याचे शिष्य आहेत — कण्व, वैदेह, शालिन.

मध्यन्दिनश्च शापेयी विदिग्धश्चाप्य उद्दलः। ताम्रायणश्च वात्स्यश्च तथा गालवशैशिरी। आटवी च तथा पर्णी वीरणी सपरायणः ।। ६१.

मध्यंदिन, शापेयी, विदिग्ध, उद्दल, ताम्रायण, वात्स्य, गालव, शैशिरी, आटवी, पर्णी, वीरणी आणि परायण — हे सर्व नावाने ओळखले जातात.

इत्येते वाजिनः प्रोक्ता दश पञ्च च संस्मृताः। शतमेकाधिकं कृत्स्नं यजुषां वै विकल्पकाः ।। ६१.

अशा प्रकारे हे पंधरा वाजिन सांगितले गेले. एकूण एकशेएक यजुर्वेदाच्या शाखा आहेत.

पुत्रमध्यापयामास सुमन्तुमथ जैमिनिः। सुमन्तुश्चापि सुत्वानं पुत्रमध्यापयत्प्रभुः। सुकर्माणं सुतं सुत्वा पुत्रमध्यापयत्प्रभुः ।। ६१.

नंतर जैमिनीने आपल्या पुत्राला सुमंतूला वेद शिकवले. सुमंतूनेही आपल्या मुलाला वेद शिकवले. तसेच सुकर्म्यानेही आपल्या मुलाला वेद शिकवले.

स सहस्रमधीत्याशु सुकर्माप्यथ संहिताः। प्रोवाचाथ सहस्रस्य सुकर्मा सूर्यवर्चसः ।। ६१.

सुकर्मा यांनी झपाट्याने हजार संहितांचा अभ्यास केला आणि मग, सूर्यासारखा तेजस्वी होऊन, त्या हजार संहितांचा इतरांना उपदेश केला.

अनध्यायेष्वधीयानांस्ताञ्जघान शतक्रतुः। प्रायोपवेशमकरोत्ततोऽसौ शिष्यकारणात् ।। ६१.

कोणी निषिद्ध काळात अभ्यास करत असल्याचे पाहून इंद्राने त्यांना दंड दिला; मग आपल्या शिष्यांसाठी सुकर्मा यांनी उपवास करून प्राणत्यागाचा संकल्प केला.

क्रुद्धं दृष्ट्वा ततः शक्रो वरमस्मै ददौ पुनः। भाविनौ ते महावीर्यौ शिष्यावनलवर्चसौ ।। ६१.

सुकर्मा यांचा राग पाहून इंद्राने पुन्हा एक वर दिला: 'तुझे दोन शिष्य, मोठ्या सामर्थ्याचे आणि तेजस्वी, जन्माला येतील.'

अधीयानौ महाप्राज्ञौ सहस्रं सहितावुभौ। एतौ सुरौ महाभागौ मा क्रुध्य द्विजसत्तम ।। ६१.

'हे दोघेही अत्यंत बुद्धिमान असून एकत्र अभ्यास करतील आणि हजार संहितांचा अभ्यास करतील; हे द्विजश्रेष्ठ, त्यांच्यावर राग करू नकोस, कारण ते भाग्यवान आणि दिव्य आहेत.'

इत्युक्त्वा वासवः श्रीमान्सुकर्माणं यशस्विनम्। शान्तक्रोधं द्विजं दृष्ट्वा तत्रैवान्तरधीयत ।। ६१.

असे म्हणून तेजस्वी इंद्राने, प्रसिद्ध सुकर्मा यांचा राग शांत झालेला पाहून, तिथेच अदृश्य झाला.

तस्य शिष्यो भवेद्धीमान्पौष्यञ्जी द्विजसत्तमाः। हिरण्यनाभः कौशिक्यौ द्वितीयोऽभून्नराधिपः ।। ६१.

हे द्विजश्रेष्ठांनो, त्यांचे शिष्य बुद्धिमान पौष्यंजी होते, आणि दुसरे शिष्य म्हणजे हिरण्यनाभ कौशिक, जे राजपुत्र होते.

अध्यापयत्तु पौष्यञ्जी सहस्रार्द्धन्तु संहिताः। तेनान्योदीच्यसामान्याः शिष्याः पौष्यञ्जिनः शुभाः ।। ६१.

पौष्यंजी यांनी हजार संहितांपैकी अर्ध्या संहितांचा उपदेश केला; त्यामुळे त्यांचे शिष्य उत्तरेकडील सामग म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

शतानि पञ्च कौशिक्यः संहितानाञ्च वीर्यवान्। शिष्या हिरण्यनाभस्य स्मृतास्ते प्राच्यसामगाः ।। ६१.

पराक्रमी कौशिक्य यांनी पाचशे संहितांचा उपदेश केला; हिरण्यनाभ यांचे शिष्य पूर्वेकडील सामग म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

लोकाक्षी कुथुमिश्चैव कुशीती लाङ्गलिस्तथा। पौष्यञ्जिशिष्याश्चत्वारस्तेषां भेदान्निबोधत ।। ६१.

लोकाक्षी, कुथुमी, कुशिती आणि लांगली — हे चारजण पौष्यंजी यांचे शिष्य होते; आता त्यांच्या शाखांची माहिती ऐक.

राणायनीयः स हि तण्डिपुत्रस्तस्मादन्यो मूलचारी सुविद्वान्। सकतिपुत्रः सहसात्यपुत्र एतान् भेदान् वित्त लोकाक्षिणस्तु ।। ६१.

राणायनीय, तंडीपुत्र, आणि दुसरे विद्वान मूलचारी; सकतिपुत्र आणि सहसात्यपुत्र — हे सर्व लोकाक्षी यांच्या शाखा आहेत.

त्रयस्तु कुथुमेः पुत्रा औरसो रसपासरः। भागवित्तिश्च तेजस्वी त्रिविधाः कौथुमाः स्मृताः ।। ६१.

कुथुमी यांना तीन जन्मतः पुत्र होते: रसपासर, भागवित्ती आणि तेजस्वी; हे कौथुमांच्या तीन शाखा म्हणून ओळखले जातात.

शौरिद्युः श्रृङ्गिपुत्रश्चद्वावेतौ चरितव्रतौ। राणायनीयः सौमित्रिः सामवेदविशारदौ ।। ६१.

शौरिद्यु आणि श्रृंगीपुत्र, हे दोघेही उत्तम आचारधारी, आणि राणायनीय सौमित्र — हे सर्व सामवेदाचे तज्ज्ञ आहेत.

प्रोवाच संहितास्तिस्रः श्रृङ्गिपुत्रो महातपाः। चैलः प्राचीनयोगश्च सुरालश्च द्विजोत्तमाः ।। ६१.

महान तपस्वी श्रृंगीपुत्र यांनी तीन संहितांचा उपदेश केला: चैल, प्राचीनयोग आणि सुराल — हे द्विजश्रेष्ठ.

प्रोवाच संहिताः षट्तु पाराशर्यस्तु कौथुमः। आसुरायणवैशाख्यौ वेदवृद्धपरायणौ ।। ६१.

कौथुम, पाराशर यांनी सहा संहितांचा उपदेश केला: आसुरायण आणि वैशाख्य, हे दोघेही प्राचीन वेदाला समर्पित होते.

प्राचीनयोगपुत्रश्च बुद्धिमांश्च पतञ्जलिः। कौथुमस्य तु भेदास्ते पाराशर्यस्य षट् स्मृताः। लाङ्गलिः शालिहोत्रश्च षट् षट् प्रोवाच संहिताः ।। ६१.

प्राचीनयोगपुत्र आणि बुद्धिमान पतंजली — हे कौथुमांच्या शाखा आहेत; पाराशर यांच्या सहा शाखा प्रसिद्ध आहेत. लांगली आणि शालिहोत्र यांनी प्रत्येकी सहा संहितांचा उपदेश केला.

भालुकिः कामहानिश्च जैमिनिर्लोमगायिनः। कण्डश्च कोलहश्चैव षडेते लाङ्गलाः स्मृताः। एते लाङ्गलिनः शिष्याः संहिता यैः प्रसाधिताः ।। ६१.

भालुकी, कामहानी, जैमिनी, लोमगायिन, कंड आणि कोलह — हे सहाजण लांगल म्हणून ओळखले जातात. हे लांगलींचे शिष्य आहेत, ज्यांनी संहितांचा प्रचार केला.

ततो हिरण्यनाभस्य कृतशिष्यो नृपात्मजः । सोऽकरोच्च चतुर्विंशत्संहिता द्विपदां वरः । प्रोवाच चैव शिष्येभ्यो येभ्यस्तांश्च निबोधत ।। ६१.

मग हिरण्यनाभ यांचा पुत्र आणि राजपुत्र कृत यांनी चोवीस संहितांची रचना केली आणि आपल्या शिष्यांना त्या शिकवल्या; आता त्यांच्या नावांची माहिती ऐक.

राडश्च महवीर्यश्च पञ्चमो वाहनस्तथा। तालकः पाण्डकश्चैष कालिको राजिकस्तथा। गौतमश्चाजबस्तश्च सोमराजापतत्ततः ।। ६१.

राड, महावीर्य, पाचवा वाहन, तालक, पांडक, कालिका, राजिक, गौतम, अजबस्त आणि सोमराज — हे सर्व त्याचे शिष्य आहेत.

पृष्ठग्नः परिकृष्टश्च उलूखलक एव च। यवीयसश्च वैशालो अंगुलीयश्च कौशिकः ।। ६१.

पृष्ठघ्न, परिकृष्ट, उलूखलक, यवीयस, वैशाल, अंगुलीय आणि कौशिक — हे सर्व सामग आहेत.

सालिमञ्जरिसत्यश्च कापीयः कानिकश्च यः। पराशरश्च धर्मात्मा इति क्रान्तास्तु सामगाः ।। ६१.

सालिमंजरीसत्य, कापीय, कानिक आणि धर्मात्मा पराशर — हे सर्व सामग आता या जगातून गेले आहेत.

सामगानान्तु सर्वेषां श्रेष्ठौ द्वौ तु प्रकीर्त्तितौ। पौष्यञ्जिश्च कृतिश्चैव संहितानां विकल्पकौ ।। ६१.

सर्व सामगांमध्ये, पौष्यांजी आणि कृति हे दोन सर्वश्रेष्ठ मानले जातात. त्यांनी संहितांचे विभाग केले.

अथर्वाणं द्विधा कृत्वा सुमन्तुरददद् द्विजाः । कबन्धाय पुनः कृत्स्रं स च विद्याद्यथाक्रमम् ।। ६१.

सुमंतु यांनी अथर्ववेद दोन भागांत विभागून द्विजांना दिला. नंतर संपूर्ण ग्रंथ पुन्हा कबंध याला दिला आणि त्यास योग्य क्रमाने विद्या शिकवली.

कबन्धस्तु द्विदा कृत्वा पथ्यायैकं पुनर्ददौ। द्वितीयं वेदस्पर्शाय स चतुर्द्धाकरोत् पुनः ।। ६१.

कबंध यांनी तो वेद दोन भागांत विभागला. एक भाग पुन्हा पथ्य याला दिला आणि दुसरा भाग वेदाच्या अभ्यासासाठी पुन्हा चार भागांत विभागला.

मोदो ब्रह्मबलश्चैव पिप्पलादस्तथैव च। शौकायनिश्च धर्मज्ञश्चतुर्थस्तपनः स्मृतः।? वेदस्पर्शस्य चत्वारः शिष्यास्त्वेते दृढव्रताः ।। ६१.

मोड, ब्रह्मबल, पिप्पलाद, धर्म जाणणारा शौकायनी आणि चौथा तपस्वी तपन — हे वेदस्पर्शाचे चार दृढव्रती शिष्य आहेत.