वायुपुराणम्

यो नोऽत्र सप्तरात्रेण नागच्छेद् द्विजसत्तमाः। स कुर्याद्ब्रह्मवध्यां वै समयो नः प्रकीर्तितः ।। ६१.

आपल्यातील जो कोणी सात रात्रींत इथे पोहोचणार नाही, त्याने ब्राह्मणहत्येचा दोष पत्करावा — असा आपला ठराव झाला.

ततस्ते सगणाः सर्वे वैशम्पायन वर्जिताः। प्रययुः सप्तरात्रेण यत्र सन्धिः कृतोऽभवत् ।। ६१.

मग सर्वजण, आपल्या आपल्या शिष्यांसह, वैशंपायन सोडून, ठरलेल्या जागी सात दिवसांत पोहोचले.

ब्राह्मणानान्तु वचनाद्‌ब्रह्मवध्याञ्चकार सः । शिष्यानथ समानीय स वैशण्पायनोऽब्रवीत् ।। ६१.

ब्राह्मणांच्या ठरावामुळे त्याच्यावर ब्राह्मणहत्येचा दोष आला. मग वैशंपायनाने आपले शिष्य एकत्र बोलावले आणि त्यांना म्हणाला.

ब्रह्मवद्याञ्चरध्वं वै मत्कृते द्विजसत्तमाः। सर्वे यूयं समागम्य ब्रूत मे तद्धितं वचः ।। ६१.

हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, माझ्या वतीने ब्राह्मणहत्येचे प्रायश्चित्त करा. तुम्ही सर्व एकत्र जमून, मला जे हिताचे आहे ते सांगा.

अहमेव चरिष्यामि तिष्ठन्तु मुनयस्त्विमे। बलञ्चोत्थापयिष्यामि तपसा स्वेन भावितः ।। ६१.

मी एकटाच हे प्रायश्चित्त करतो, हे ऋषी येथेच राहू द्या. मी माझ्या तपश्चर्येने शक्ती वाढवीन.

एवमुक्तस्ततः क्रुद्धो याज्ञवल्क्यमथाब्रवीत् । उवाच यत्त्वयाधीतं सर्वं प्रत्यर्पयस्व मे ।। ६१.

असे ऐकून, याज्ञवल्क्य रागावून म्हणाला — तू माझ्याकडून जे काही शिकला आहेस, ते सर्व मला परत कर.

एवमुक्तः स रूपाणि यजूंषि प्रददौ गुरोः। रुधिरेण तथाक्तानि छर्दित्वा ब्रह्मवित्तमः ।। ६१.

असे सांगितल्यावर, त्याने आपल्या गुरुला यजुर्वेदातील मंत्र रक्ताने माखलेले उलटून परत दिले.

ततः स ध्यानमास्थाय सूर्यमाराधयद् द्विजाः । सूर्यब्रह्म यदुच्छिन्नं खं गत्वा प्रतितिष्ठति ।। ६१.

मग त्याने ध्यान लावून, सूर्याची उपासना केली. जे यजुर्वेदाचे भाग हरवले होते, ते आकाशात जाऊन तिथेच राहिले.

ततो यानि गतान्यूर्द्ध्वं यजूंष्यादित्यमण्डलम्। तानि तस्मै ददौ तुष्टः सूर्यो वै ब्रह्मरीतये। अश्व रूपाय मार्तण्डो याज्ञवल्क्याय धीमते ।। ६१.

मग जे यजुर्वेदाचे मंत्र सूर्याच्या तेजात गेले होते, ते सूर्यदेव प्रसन्न होऊन, ब्रह्महितासाठी, घोड्याच्या रूपाने बुद्धिमान याज्ञवल्क्याला दिले.

यजूंष्यधीयन्ते यानि ब्राह्मणा येन केन च। अश्वरूपाय दत्तानि ततस्ते वाजिनोऽभवन् ।। ६१.

जे ब्राह्मण हे यजुर्वेदाचे मंत्र शिकतात, जे घोड्याच्या रूपात दिले गेले होते, त्यांना वाजिन म्हणतात.

ब्रह्महत्या तु यैश्चीर्णा चरणाच्चरकाः स्मृताः । वैशम्पायनशिष्यास्ते चरकाः समुदाहृताः ।। ६१.

जे लोक ब्राह्मणहत्येचे प्रायश्चित्त करून फिरले, त्यांना 'चरक' असे म्हणतात. वैशंपायनाचे शिष्य हेच चरक म्हणून ओळखले जातात.

इत्येते चरकाः प्रोक्ता वाजिनस्तान्निबोधत। याज्ञवल्क्यस्य शिष्यास्ते कण्ववैधेयशालिनः ।। ६१.

अशा प्रकारे हे चरक सांगितले. आता वाजिनांविषयी ऐका. हे याज्ञवल्क्याचे शिष्य आहेत — कण्व, वैदेह, शालिन.

मध्यन्दिनश्च शापेयी विदिग्धश्चाप्य उद्दलः। ताम्रायणश्च वात्स्यश्च तथा गालवशैशिरी। आटवी च तथा पर्णी वीरणी सपरायणः ।। ६१.

मध्यंदिन, शापेयी, विदिग्ध, उद्दल, ताम्रायण, वात्स्य, गालव, शैशिरी, आटवी, पर्णी, वीरणी आणि परायण — हे सर्व नावाने ओळखले जातात.

इत्येते वाजिनः प्रोक्ता दश पञ्च च संस्मृताः। शतमेकाधिकं कृत्स्नं यजुषां वै विकल्पकाः ।। ६१.

अशा प्रकारे हे पंधरा वाजिन सांगितले गेले. एकूण एकशेएक यजुर्वेदाच्या शाखा आहेत.

पुत्रमध्यापयामास सुमन्तुमथ जैमिनिः। सुमन्तुश्चापि सुत्वानं पुत्रमध्यापयत्प्रभुः। सुकर्माणं सुतं सुत्वा पुत्रमध्यापयत्प्रभुः ।। ६१.

नंतर जैमिनीने आपल्या पुत्राला सुमंतूला वेद शिकवले. सुमंतूनेही आपल्या मुलाला वेद शिकवले. तसेच सुकर्म्यानेही आपल्या मुलाला वेद शिकवले.

स सहस्रमधीत्याशु सुकर्माप्यथ संहिताः। प्रोवाचाथ सहस्रस्य सुकर्मा सूर्यवर्चसः ।। ६१.

सुकर्मा यांनी झपाट्याने हजार संहितांचा अभ्यास केला आणि मग, सूर्यासारखा तेजस्वी होऊन, त्या हजार संहितांचा इतरांना उपदेश केला.

अनध्यायेष्वधीयानांस्ताञ्जघान शतक्रतुः। प्रायोपवेशमकरोत्ततोऽसौ शिष्यकारणात् ।। ६१.

कोणी निषिद्ध काळात अभ्यास करत असल्याचे पाहून इंद्राने त्यांना दंड दिला; मग आपल्या शिष्यांसाठी सुकर्मा यांनी उपवास करून प्राणत्यागाचा संकल्प केला.

क्रुद्धं दृष्ट्वा ततः शक्रो वरमस्मै ददौ पुनः। भाविनौ ते महावीर्यौ शिष्यावनलवर्चसौ ।। ६१.

सुकर्मा यांचा राग पाहून इंद्राने पुन्हा एक वर दिला: 'तुझे दोन शिष्य, मोठ्या सामर्थ्याचे आणि तेजस्वी, जन्माला येतील.'

अधीयानौ महाप्राज्ञौ सहस्रं सहितावुभौ। एतौ सुरौ महाभागौ मा क्रुध्य द्विजसत्तम ।। ६१.

'हे दोघेही अत्यंत बुद्धिमान असून एकत्र अभ्यास करतील आणि हजार संहितांचा अभ्यास करतील; हे द्विजश्रेष्ठ, त्यांच्यावर राग करू नकोस, कारण ते भाग्यवान आणि दिव्य आहेत.'

इत्युक्त्वा वासवः श्रीमान्सुकर्माणं यशस्विनम्। शान्तक्रोधं द्विजं दृष्ट्वा तत्रैवान्तरधीयत ।। ६१.

असे म्हणून तेजस्वी इंद्राने, प्रसिद्ध सुकर्मा यांचा राग शांत झालेला पाहून, तिथेच अदृश्य झाला.

तस्य शिष्यो भवेद्धीमान्पौष्यञ्जी द्विजसत्तमाः। हिरण्यनाभः कौशिक्यौ द्वितीयोऽभून्नराधिपः ।। ६१.

हे द्विजश्रेष्ठांनो, त्यांचे शिष्य बुद्धिमान पौष्यंजी होते, आणि दुसरे शिष्य म्हणजे हिरण्यनाभ कौशिक, जे राजपुत्र होते.

अध्यापयत्तु पौष्यञ्जी सहस्रार्द्धन्तु संहिताः। तेनान्योदीच्यसामान्याः शिष्याः पौष्यञ्जिनः शुभाः ।। ६१.

पौष्यंजी यांनी हजार संहितांपैकी अर्ध्या संहितांचा उपदेश केला; त्यामुळे त्यांचे शिष्य उत्तरेकडील सामग म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

शतानि पञ्च कौशिक्यः संहितानाञ्च वीर्यवान्। शिष्या हिरण्यनाभस्य स्मृतास्ते प्राच्यसामगाः ।। ६१.

पराक्रमी कौशिक्य यांनी पाचशे संहितांचा उपदेश केला; हिरण्यनाभ यांचे शिष्य पूर्वेकडील सामग म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

लोकाक्षी कुथुमिश्चैव कुशीती लाङ्गलिस्तथा। पौष्यञ्जिशिष्याश्चत्वारस्तेषां भेदान्निबोधत ।। ६१.

लोकाक्षी, कुथुमी, कुशिती आणि लांगली — हे चारजण पौष्यंजी यांचे शिष्य होते; आता त्यांच्या शाखांची माहिती ऐक.

राणायनीयः स हि तण्डिपुत्रस्तस्मादन्यो मूलचारी सुविद्वान्। सकतिपुत्रः सहसात्यपुत्र एतान् भेदान् वित्त लोकाक्षिणस्तु ।। ६१.

राणायनीय, तंडीपुत्र, आणि दुसरे विद्वान मूलचारी; सकतिपुत्र आणि सहसात्यपुत्र — हे सर्व लोकाक्षी यांच्या शाखा आहेत.

त्रयस्तु कुथुमेः पुत्रा औरसो रसपासरः। भागवित्तिश्च तेजस्वी त्रिविधाः कौथुमाः स्मृताः ।। ६१.

कुथुमी यांना तीन जन्मतः पुत्र होते: रसपासर, भागवित्ती आणि तेजस्वी; हे कौथुमांच्या तीन शाखा म्हणून ओळखले जातात.

शौरिद्युः श्रृङ्गिपुत्रश्चद्वावेतौ चरितव्रतौ। राणायनीयः सौमित्रिः सामवेदविशारदौ ।। ६१.

शौरिद्यु आणि श्रृंगीपुत्र, हे दोघेही उत्तम आचारधारी, आणि राणायनीय सौमित्र — हे सर्व सामवेदाचे तज्ज्ञ आहेत.

प्रोवाच संहितास्तिस्रः श्रृङ्गिपुत्रो महातपाः। चैलः प्राचीनयोगश्च सुरालश्च द्विजोत्तमाः ।। ६१.

महान तपस्वी श्रृंगीपुत्र यांनी तीन संहितांचा उपदेश केला: चैल, प्राचीनयोग आणि सुराल — हे द्विजश्रेष्ठ.

प्रोवाच संहिताः षट्तु पाराशर्यस्तु कौथुमः। आसुरायणवैशाख्यौ वेदवृद्धपरायणौ ।। ६१.

कौथुम, पाराशर यांनी सहा संहितांचा उपदेश केला: आसुरायण आणि वैशाख्य, हे दोघेही प्राचीन वेदाला समर्पित होते.