वायुपुराणम्

त्रयस्तस्याभवञ्छिष्या महात्मानो गुणान्विताः। धीमान्नन्दायनीयश्च पन्नगारिश्च बुद्धिमान्। तृतीयश्चार्यवस्ते च तपसा शंसितव्रताः ।। ६१.

त्यांचे तीन शिष्य झाले, जे महान आत्म्याचे आणि गुणांनी युक्त होते. बुद्धिमान नंदायनीय, पन्नगारी आणि तिसरे आर्यवस्त, जे तपाने व्रतशील होते.

वीतरागा महातेजाः संहिताज्ञानपारगाः। इत्येते बह्वृचाः प्रोक्ताः संहिता यैः प्रवर्त्तिताः ।। ६१.

हे सर्वजण रागरहित, तेजस्वी आणि संहिताज्ञानात पारंगत होते. ह्यांनीच बहुवृच संहितांचा प्रचार केला.

वैशम्पायनगोत्रोऽसौ यजुर्वेदं व्यकल्पयत्। षडशीतिश्च तस्यापि संहितानां विकल्पकाः ।। ६१.

वैशंपायन गोत्रातील या ऋषीने यजुर्वेदाची रचना केली; आणि त्याच्या संहितांचे छप्पण compiler झाले.

शिष्येभ्यः प्रददौ ताश्च जगृहुस्ते विधानतः। एकस्तत्र परित्यक्तो याज्ञवल्क्यो महातपाः। षडशीतिश्च तस्यापि संहितानां विकल्पकाः ।। ६१.

त्यांनी त्या संहितांचे शिष्यांना नियमाने दिले आणि त्यांनी त्या स्वीकारल्या; एकच शिष्य, याज्ञवल्क्य, तपस्वी, वगळला गेला; आणि त्याच्याही संहितांचे छप्पन्न compiler झाले.

सर्वेषामेव तेषां वै त्रिधा भेदाः प्रकीर्त्तिताः। त्रिधा भेदास्तु ते प्रोक्ता भेदेऽस्मिन्नवमे शुभे ।। ६१.

त्यांच्या सर्वांच्या संहितांचे तीन प्रकारचे विभाग सांगितले आहेत; या शुभ नवव्या विभागात हे त्रैविध्य सांगितले आहे.

उदीच्या मध्यदेशाश्च प्राच्याश्चैव पृथग्विधाः। श्यामायनिरुदीच्यानां प्रधानः सम्बभूव ह ।। ६१.

उत्तरेकडील, मध्यदेशातील आणि पूर्वेकडील असे वेगळे विभाग आहेत; उत्तरेकडील लोकांमध्ये श्यामायनी प्रमुख ठरला.

मध्य देशप्रतिष्ठानामारुणिः प्रथमः स्तुतः। आलम्बिरादिः प्राच्यानान्त्रयोदश्यादयस्तु ते ।। ६१.

मध्यदेशात प्रतिष्ठित असलेल्यांमध्ये आरुणी प्रथम म्हणून गौरविला जातो; पूर्वेकडील लोकांमध्ये आलंबिर आणि इतर, असे तेरा प्रमुख आहेत.

इत्येते चरकाः प्रोक्ताः संहितावादिनो द्विजाः। ऋषय स्तद्वचः श्रुत्वा सूतं जिज्ञासवोऽब्रुवन् ।। ६१.

अशा प्रकारे संहितेचे उपदेश करणारे चरक सांगितले गेले, हे द्विजांनो. हे ऋषी, ही वचने ऐकून, सूताला जिज्ञासेने विचारू लागले.

चरकाध्वर्यवः केन कारणं ब्रूहि तत्त्वतः। किञ्चीर्णं कस्य हेतोश्च वाचकत्वञ्च भेजिरे। इत्युक्तः प्राह तेषां स चरकत्वमभूद्यथा ।। ६१.

हे चरक अध्वर्यु कसे झाले, हे खरे कारण सांग. काय घडले, कुठल्या हेतूने, आणि त्यांना हे नाव का मिळाले? असे विचारल्यावर, सूताने त्यांना चरक नाव कसे पडले ते सांगितले.

कार्यमासीदृषीणाञ्च किञ्चिद्ब्राह्मणसत्तमाः। मेरुपृष्ठं समासाद्य तैस्तदा त्विति मन्त्रितम् ।। ६१.

त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांना एक काम होते. ते सर्व मेरूच्या शिखरावर जाऊन, एकत्र बसून विचार करू लागले.

यो नोऽत्र सप्तरात्रेण नागच्छेद् द्विजसत्तमाः। स कुर्याद्ब्रह्मवध्यां वै समयो नः प्रकीर्तितः ।। ६१.

आपल्यातील जो कोणी सात रात्रींत इथे पोहोचणार नाही, त्याने ब्राह्मणहत्येचा दोष पत्करावा — असा आपला ठराव झाला.

ततस्ते सगणाः सर्वे वैशम्पायन वर्जिताः। प्रययुः सप्तरात्रेण यत्र सन्धिः कृतोऽभवत् ।। ६१.

मग सर्वजण, आपल्या आपल्या शिष्यांसह, वैशंपायन सोडून, ठरलेल्या जागी सात दिवसांत पोहोचले.

ब्राह्मणानान्तु वचनाद्‌ब्रह्मवध्याञ्चकार सः । शिष्यानथ समानीय स वैशण्पायनोऽब्रवीत् ।। ६१.

ब्राह्मणांच्या ठरावामुळे त्याच्यावर ब्राह्मणहत्येचा दोष आला. मग वैशंपायनाने आपले शिष्य एकत्र बोलावले आणि त्यांना म्हणाला.

ब्रह्मवद्याञ्चरध्वं वै मत्कृते द्विजसत्तमाः। सर्वे यूयं समागम्य ब्रूत मे तद्धितं वचः ।। ६१.

हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, माझ्या वतीने ब्राह्मणहत्येचे प्रायश्चित्त करा. तुम्ही सर्व एकत्र जमून, मला जे हिताचे आहे ते सांगा.

अहमेव चरिष्यामि तिष्ठन्तु मुनयस्त्विमे। बलञ्चोत्थापयिष्यामि तपसा स्वेन भावितः ।। ६१.

मी एकटाच हे प्रायश्चित्त करतो, हे ऋषी येथेच राहू द्या. मी माझ्या तपश्चर्येने शक्ती वाढवीन.

एवमुक्तस्ततः क्रुद्धो याज्ञवल्क्यमथाब्रवीत् । उवाच यत्त्वयाधीतं सर्वं प्रत्यर्पयस्व मे ।। ६१.

असे ऐकून, याज्ञवल्क्य रागावून म्हणाला — तू माझ्याकडून जे काही शिकला आहेस, ते सर्व मला परत कर.

एवमुक्तः स रूपाणि यजूंषि प्रददौ गुरोः। रुधिरेण तथाक्तानि छर्दित्वा ब्रह्मवित्तमः ।। ६१.

असे सांगितल्यावर, त्याने आपल्या गुरुला यजुर्वेदातील मंत्र रक्ताने माखलेले उलटून परत दिले.

ततः स ध्यानमास्थाय सूर्यमाराधयद् द्विजाः । सूर्यब्रह्म यदुच्छिन्नं खं गत्वा प्रतितिष्ठति ।। ६१.

मग त्याने ध्यान लावून, सूर्याची उपासना केली. जे यजुर्वेदाचे भाग हरवले होते, ते आकाशात जाऊन तिथेच राहिले.

ततो यानि गतान्यूर्द्ध्वं यजूंष्यादित्यमण्डलम्। तानि तस्मै ददौ तुष्टः सूर्यो वै ब्रह्मरीतये। अश्व रूपाय मार्तण्डो याज्ञवल्क्याय धीमते ।। ६१.

मग जे यजुर्वेदाचे मंत्र सूर्याच्या तेजात गेले होते, ते सूर्यदेव प्रसन्न होऊन, ब्रह्महितासाठी, घोड्याच्या रूपाने बुद्धिमान याज्ञवल्क्याला दिले.

यजूंष्यधीयन्ते यानि ब्राह्मणा येन केन च। अश्वरूपाय दत्तानि ततस्ते वाजिनोऽभवन् ।। ६१.

जे ब्राह्मण हे यजुर्वेदाचे मंत्र शिकतात, जे घोड्याच्या रूपात दिले गेले होते, त्यांना वाजिन म्हणतात.

ब्रह्महत्या तु यैश्चीर्णा चरणाच्चरकाः स्मृताः । वैशम्पायनशिष्यास्ते चरकाः समुदाहृताः ।। ६१.

जे लोक ब्राह्मणहत्येचे प्रायश्चित्त करून फिरले, त्यांना 'चरक' असे म्हणतात. वैशंपायनाचे शिष्य हेच चरक म्हणून ओळखले जातात.

इत्येते चरकाः प्रोक्ता वाजिनस्तान्निबोधत। याज्ञवल्क्यस्य शिष्यास्ते कण्ववैधेयशालिनः ।। ६१.

अशा प्रकारे हे चरक सांगितले. आता वाजिनांविषयी ऐका. हे याज्ञवल्क्याचे शिष्य आहेत — कण्व, वैदेह, शालिन.

मध्यन्दिनश्च शापेयी विदिग्धश्चाप्य उद्दलः। ताम्रायणश्च वात्स्यश्च तथा गालवशैशिरी। आटवी च तथा पर्णी वीरणी सपरायणः ।। ६१.

मध्यंदिन, शापेयी, विदिग्ध, उद्दल, ताम्रायण, वात्स्य, गालव, शैशिरी, आटवी, पर्णी, वीरणी आणि परायण — हे सर्व नावाने ओळखले जातात.

इत्येते वाजिनः प्रोक्ता दश पञ्च च संस्मृताः। शतमेकाधिकं कृत्स्नं यजुषां वै विकल्पकाः ।। ६१.

अशा प्रकारे हे पंधरा वाजिन सांगितले गेले. एकूण एकशेएक यजुर्वेदाच्या शाखा आहेत.

पुत्रमध्यापयामास सुमन्तुमथ जैमिनिः। सुमन्तुश्चापि सुत्वानं पुत्रमध्यापयत्प्रभुः। सुकर्माणं सुतं सुत्वा पुत्रमध्यापयत्प्रभुः ।। ६१.

नंतर जैमिनीने आपल्या पुत्राला सुमंतूला वेद शिकवले. सुमंतूनेही आपल्या मुलाला वेद शिकवले. तसेच सुकर्म्यानेही आपल्या मुलाला वेद शिकवले.

स सहस्रमधीत्याशु सुकर्माप्यथ संहिताः। प्रोवाचाथ सहस्रस्य सुकर्मा सूर्यवर्चसः ।। ६१.

सुकर्मा यांनी झपाट्याने हजार संहितांचा अभ्यास केला आणि मग, सूर्यासारखा तेजस्वी होऊन, त्या हजार संहितांचा इतरांना उपदेश केला.

अनध्यायेष्वधीयानांस्ताञ्जघान शतक्रतुः। प्रायोपवेशमकरोत्ततोऽसौ शिष्यकारणात् ।। ६१.

कोणी निषिद्ध काळात अभ्यास करत असल्याचे पाहून इंद्राने त्यांना दंड दिला; मग आपल्या शिष्यांसाठी सुकर्मा यांनी उपवास करून प्राणत्यागाचा संकल्प केला.

क्रुद्धं दृष्ट्वा ततः शक्रो वरमस्मै ददौ पुनः। भाविनौ ते महावीर्यौ शिष्यावनलवर्चसौ ।। ६१.

सुकर्मा यांचा राग पाहून इंद्राने पुन्हा एक वर दिला: 'तुझे दोन शिष्य, मोठ्या सामर्थ्याचे आणि तेजस्वी, जन्माला येतील.'

अधीयानौ महाप्राज्ञौ सहस्रं सहितावुभौ। एतौ सुरौ महाभागौ मा क्रुध्य द्विजसत्तम ।। ६१.

'हे दोघेही अत्यंत बुद्धिमान असून एकत्र अभ्यास करतील आणि हजार संहितांचा अभ्यास करतील; हे द्विजश्रेष्ठ, त्यांच्यावर राग करू नकोस, कारण ते भाग्यवान आणि दिव्य आहेत.'