वायुपुराणम्

तान् ज्ञात्वा चेतसा ब्रह्मा प्रेषितः पवनःपुरे। तत्र गच्छत यूयं वःसद्यः पापं प्रणश्यति ।। ६०.

ब्रह्मदेवाने मनाने त्यांना ओळखले आणि त्यांना पवनाच्या नगरीत पाठवले. 'तिथे जा, तुमचे पाप लगेच नाहीसे होईल,' असे त्याने सांगितले.

द्वादशार्कं नमस्कृत्या तथा वै वालुकेश्वरम् । एकादश तथा रुद्रान् वायुपुत्रं विशेषतः। कुण्डे चतुष्टये स्नात्वा ब्रह्महत्यां तरिष्यथ ।। ६०.

बारा सूर्यांना आणि वाळुकेश्वराला, तसेच अकरा रुद्रांना आणि विशेषतः वायुपुत्राला नमस्कार करून, त्या चार कुंडांमध्ये स्नान केल्यावर तुम्ही ब्राह्मणहत्येचे पाप पार कराल.

सर्वे शीघ्रतरा भूत्वा तत्पुरं समुपागताः। स्नानं कृतं विधानेन देवानां दर्शनं कृतम् ।। ६०.

ते सर्वजण लगेचच त्या नगरीत पोहोचले. त्यांनी विधीपूर्वक स्नान केले आणि देवांचे दर्शन घेतले.

उत्तरेश्वरं नमस्कृत्य वाडवानां प्रसादतः। सर्वे पापविनिर्मुक्ता गतास्ते सूर्यमण्डलम् ।। ६०.

उत्तरेश्वराला नमस्कार करून आणि वाडवांच्या कृपेने, ते सर्व पापमुक्त झाले आणि सूर्याच्या मंडळात गेले.

तदा प्रभृति तत्तीर्थं जातं पातकनाशनम्। वायोः पुरं पवित्रञ्च वायुना निर्मितं पुरा ।। ६०.

त्या वेळेपासून ते तीर्थ पाप नष्ट करणारे झाले. वायूने पूर्वी निर्माण केलेली पवनाची नगरी पवित्र आणि शुद्ध आहे.

अञ्जनागर्भसम्भूतहनुमान्पवनात्मजः। यदा जातो महादेवोहनुमान्सत्यविक्रमः। तदेवं निर्मितं तीर्थं वायुना ब्रह्मयोनिना ।। ६०.

अंजना यांच्या पोटी जन्मलेला, वायुपुत्र हनुमान जेव्हा जन्मला, तेव्हा त्या महाशक्तिशाली, सत्यवीर्यवान हनुमानामुळे वायूनेच ते तीर्थ स्थापन केले.

ऊर्व्यां जातास्तु ये शूद्रा ब्राह्मणानां निवेदिताः। वृत्त्यर्थं ब्रह्मयज्ञार्थं करस्तेषु कृतो महान् ।। ६०.

जे शूद्र पृथ्वीवर जन्मले आणि ब्राह्मणांच्या उपजीविकेसाठी व ब्रह्मयज्ञासाठी त्यांना दिले, त्यांच्यात एक मोठा गट तयार करण्यात आला.

अनेन विधिना जातं विप्राणां शासनं महत् । गोघ्नो वापि कृतघ्नो वा सुरापी गुरूतल्पगः। वाडादित्यं नमस्कृत्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ६०.

या पद्धतीने ब्राह्मणांसाठी मोठा नियम निर्माण झाला; जो गोरक्षक, माणूसहत्यारा, मद्यपान करणारा किंवा गुरुपत्नीला स्पर्श करणारा असेल, तो वाडादित्याला नमस्कार केल्यावर सर्व पापांतून मुक्त होतो.

भारद्वाजो याज्ञवल्क्यो गालकिः सालकिस्तथा। धीमान् शतबलाकश्च नैगमश्च द्विजोत्तमः ।। ६१.

भारद्वाज, याज्ञवल्क्य, गालकि, सालकि, बुद्धिमान शतबलाक आणि श्रेष्ठ द्विज नैगम हे होते.

बाष्कलिश्च भरद्वाजस्तिस्रः प्रोवाच संहिताः। रथीतरो निरुक्तञ्च पुनश्चक्रे चतुर्थकम् ।। ६१.

बाष्कल आणि भारद्वाज यांनी तीन संहितांचे उपदेश केले; रथीतराने निरुक्त तयार केले आणि पुन्हा एक चौथी संहिता केली.

त्रयस्तस्याभवञ्छिष्या महात्मानो गुणान्विताः। धीमान्नन्दायनीयश्च पन्नगारिश्च बुद्धिमान्। तृतीयश्चार्यवस्ते च तपसा शंसितव्रताः ।। ६१.

त्यांचे तीन शिष्य झाले, जे महान आत्म्याचे आणि गुणांनी युक्त होते. बुद्धिमान नंदायनीय, पन्नगारी आणि तिसरे आर्यवस्त, जे तपाने व्रतशील होते.

वीतरागा महातेजाः संहिताज्ञानपारगाः। इत्येते बह्वृचाः प्रोक्ताः संहिता यैः प्रवर्त्तिताः ।। ६१.

हे सर्वजण रागरहित, तेजस्वी आणि संहिताज्ञानात पारंगत होते. ह्यांनीच बहुवृच संहितांचा प्रचार केला.

वैशम्पायनगोत्रोऽसौ यजुर्वेदं व्यकल्पयत्। षडशीतिश्च तस्यापि संहितानां विकल्पकाः ।। ६१.

वैशंपायन गोत्रातील या ऋषीने यजुर्वेदाची रचना केली; आणि त्याच्या संहितांचे छप्पण compiler झाले.

शिष्येभ्यः प्रददौ ताश्च जगृहुस्ते विधानतः। एकस्तत्र परित्यक्तो याज्ञवल्क्यो महातपाः। षडशीतिश्च तस्यापि संहितानां विकल्पकाः ।। ६१.

त्यांनी त्या संहितांचे शिष्यांना नियमाने दिले आणि त्यांनी त्या स्वीकारल्या; एकच शिष्य, याज्ञवल्क्य, तपस्वी, वगळला गेला; आणि त्याच्याही संहितांचे छप्पन्न compiler झाले.

सर्वेषामेव तेषां वै त्रिधा भेदाः प्रकीर्त्तिताः। त्रिधा भेदास्तु ते प्रोक्ता भेदेऽस्मिन्नवमे शुभे ।। ६१.

त्यांच्या सर्वांच्या संहितांचे तीन प्रकारचे विभाग सांगितले आहेत; या शुभ नवव्या विभागात हे त्रैविध्य सांगितले आहे.

उदीच्या मध्यदेशाश्च प्राच्याश्चैव पृथग्विधाः। श्यामायनिरुदीच्यानां प्रधानः सम्बभूव ह ।। ६१.

उत्तरेकडील, मध्यदेशातील आणि पूर्वेकडील असे वेगळे विभाग आहेत; उत्तरेकडील लोकांमध्ये श्यामायनी प्रमुख ठरला.

मध्य देशप्रतिष्ठानामारुणिः प्रथमः स्तुतः। आलम्बिरादिः प्राच्यानान्त्रयोदश्यादयस्तु ते ।। ६१.

मध्यदेशात प्रतिष्ठित असलेल्यांमध्ये आरुणी प्रथम म्हणून गौरविला जातो; पूर्वेकडील लोकांमध्ये आलंबिर आणि इतर, असे तेरा प्रमुख आहेत.

इत्येते चरकाः प्रोक्ताः संहितावादिनो द्विजाः। ऋषय स्तद्वचः श्रुत्वा सूतं जिज्ञासवोऽब्रुवन् ।। ६१.

अशा प्रकारे संहितेचे उपदेश करणारे चरक सांगितले गेले, हे द्विजांनो. हे ऋषी, ही वचने ऐकून, सूताला जिज्ञासेने विचारू लागले.

चरकाध्वर्यवः केन कारणं ब्रूहि तत्त्वतः। किञ्चीर्णं कस्य हेतोश्च वाचकत्वञ्च भेजिरे। इत्युक्तः प्राह तेषां स चरकत्वमभूद्यथा ।। ६१.

हे चरक अध्वर्यु कसे झाले, हे खरे कारण सांग. काय घडले, कुठल्या हेतूने, आणि त्यांना हे नाव का मिळाले? असे विचारल्यावर, सूताने त्यांना चरक नाव कसे पडले ते सांगितले.

कार्यमासीदृषीणाञ्च किञ्चिद्ब्राह्मणसत्तमाः। मेरुपृष्ठं समासाद्य तैस्तदा त्विति मन्त्रितम् ।। ६१.

त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांना एक काम होते. ते सर्व मेरूच्या शिखरावर जाऊन, एकत्र बसून विचार करू लागले.

यो नोऽत्र सप्तरात्रेण नागच्छेद् द्विजसत्तमाः। स कुर्याद्ब्रह्मवध्यां वै समयो नः प्रकीर्तितः ।। ६१.

आपल्यातील जो कोणी सात रात्रींत इथे पोहोचणार नाही, त्याने ब्राह्मणहत्येचा दोष पत्करावा — असा आपला ठराव झाला.

ततस्ते सगणाः सर्वे वैशम्पायन वर्जिताः। प्रययुः सप्तरात्रेण यत्र सन्धिः कृतोऽभवत् ।। ६१.

मग सर्वजण, आपल्या आपल्या शिष्यांसह, वैशंपायन सोडून, ठरलेल्या जागी सात दिवसांत पोहोचले.

ब्राह्मणानान्तु वचनाद्‌ब्रह्मवध्याञ्चकार सः । शिष्यानथ समानीय स वैशण्पायनोऽब्रवीत् ।। ६१.

ब्राह्मणांच्या ठरावामुळे त्याच्यावर ब्राह्मणहत्येचा दोष आला. मग वैशंपायनाने आपले शिष्य एकत्र बोलावले आणि त्यांना म्हणाला.

ब्रह्मवद्याञ्चरध्वं वै मत्कृते द्विजसत्तमाः। सर्वे यूयं समागम्य ब्रूत मे तद्धितं वचः ।। ६१.

हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, माझ्या वतीने ब्राह्मणहत्येचे प्रायश्चित्त करा. तुम्ही सर्व एकत्र जमून, मला जे हिताचे आहे ते सांगा.

अहमेव चरिष्यामि तिष्ठन्तु मुनयस्त्विमे। बलञ्चोत्थापयिष्यामि तपसा स्वेन भावितः ।। ६१.

मी एकटाच हे प्रायश्चित्त करतो, हे ऋषी येथेच राहू द्या. मी माझ्या तपश्चर्येने शक्ती वाढवीन.

एवमुक्तस्ततः क्रुद्धो याज्ञवल्क्यमथाब्रवीत् । उवाच यत्त्वयाधीतं सर्वं प्रत्यर्पयस्व मे ।। ६१.

असे ऐकून, याज्ञवल्क्य रागावून म्हणाला — तू माझ्याकडून जे काही शिकला आहेस, ते सर्व मला परत कर.

एवमुक्तः स रूपाणि यजूंषि प्रददौ गुरोः। रुधिरेण तथाक्तानि छर्दित्वा ब्रह्मवित्तमः ।। ६१.

असे सांगितल्यावर, त्याने आपल्या गुरुला यजुर्वेदातील मंत्र रक्ताने माखलेले उलटून परत दिले.

ततः स ध्यानमास्थाय सूर्यमाराधयद् द्विजाः । सूर्यब्रह्म यदुच्छिन्नं खं गत्वा प्रतितिष्ठति ।। ६१.

मग त्याने ध्यान लावून, सूर्याची उपासना केली. जे यजुर्वेदाचे भाग हरवले होते, ते आकाशात जाऊन तिथेच राहिले.

ततो यानि गतान्यूर्द्ध्वं यजूंष्यादित्यमण्डलम्। तानि तस्मै ददौ तुष्टः सूर्यो वै ब्रह्मरीतये। अश्व रूपाय मार्तण्डो याज्ञवल्क्याय धीमते ।। ६१.

मग जे यजुर्वेदाचे मंत्र सूर्याच्या तेजात गेले होते, ते सूर्यदेव प्रसन्न होऊन, ब्रह्महितासाठी, घोड्याच्या रूपाने बुद्धिमान याज्ञवल्क्याला दिले.