वायुपुराणम्

ऋषयस्त्वेकतः सर्वे याज्ञवल्क्यस्तथैकतः। सर्वे ते मुनयस्तेन याज्ञवल्क्येन धीमता । एकैकशस्ततः पृष्टा नैवोत्तरमथाव्रुवन् ।। ६०.

सर्व ऋषी एकीकडे उभे राहिले आणि याज्ञवल्क्य एकटा दुसऱ्या बाजूला; त्या सर्व ऋषींना याज्ञवल्क्याने एकेक करून विचारलं, पण कुणीच त्याला उत्तर देऊ शकले नाही.

तान्विजित्य मुनीन् सर्वान् ब्रह्मराशिर्महाद्युतिः। शाकल्यमिति होवाच वादकर्त्तारमञ्जसा ।। ६०.

सर्व ऋषींना हरवून, तेजस्वी ब्रह्मऋषीने थेट शाकल्याला, त्या वाद करणाऱ्याला, उद्देशून बोलले.

शाकल्य वद वक्तव्यं किं ध्यायन्नवतिष्टसे। पूर्णस्त्वं जडमानेन वाताध्मातो यथा दृतिः ।। ६०.

शाकल्य, तुला जे बोलायचं आहे ते सांग. का असा विचारात गुंग उभा आहेस? तुझ्यात जड अहंकार भरलाय, जणू वाऱ्याने फुगलेल्या पिशवीसारखा.

एवं स धर्षितस्तेन रोषात्ताम्रास्यलोचनः। प्रोवाच याज्ञवल्क्यं तं पुरुषं मुनिसन्निधौ ।। ६०.

त्याने केलेल्या अपमानामुळे शाकल्याचा चेहरा आणि डोळे रागाने लाल झाले, आणि त्याने त्या ऋषींच्या सभेत याज्ञवल्क्याला उद्देशून बोलले.

त्वमस्मांस्तृणवत्त्यक्त्वा तथैवेमान् द्विजोत्तमान्। विद्याधनं महासारं स्वयंग्राहं जिघृक्षसि ।। ६०.

तू आम्हाला आणि या श्रेष्ठ द्विजांना काडीमात्र समजतोस; आणि ज्ञान व संपत्तीचं मोठं बक्षीस स्वतःसाठी मिळवायचं पाहतोस.

शाकल्येनैवनुक्तः स्याद्याज्ञवल्क्यः समब्रवीत्। ब्रह्मिष्ठानां बलं विद्धि विद्यातत्त्वार्थदर्शनम् ।। ६०.

शाकल्याने असं म्हटल्यावर याज्ञवल्क्य म्हणाला, 'ब्रह्मवेत्त्यांचं खऱ्या अर्थाने बळ हे ज्ञानाच्या तत्त्वाचा अर्थ समजण्यातच आहे.'

कामश्चार्थेन सम्बद्धस्तेनार्थं कामयामहे । कामप्रश्रधना विप्राः कामप्रश्रान्वदामहे ।। ६०.

इच्छा ही संपत्तीशी जोडलेली आहे, म्हणूनच आपण धनाची इच्छा करतो. हे ब्राह्मणहो, आपण सगळे फळाच्या इच्छेप्रमाणेच बोलतो.

पणश्चैषोऽस्य राजर्षेस्तस्मान्नीतं धनं मया। एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य शाकल्यः क्रोधमूर्च्छितः। याज्ञवल्क्यमथोवाच कामप्रश्रार्थमद्वचः ।। ६०.

हा राजर्षीचा पैज आहे; म्हणून मी हे धन घेतलं आहे. त्याचं हे बोलणं ऐकून शाकल्याला प्रचंड राग आला, आणि त्याने याज्ञवल्क्याला फळाच्या इच्छेबद्दल बोलायला सुरुवात केली.

ब्रूहीदानीं मयोद्दिष्टान् कामप्रश्रान् यथार्थतः। ततः समभवद्वादस्तयोर्ब्रह्मविदोर्महान् ।। ६०.

आता मी विचारलेल्या फळाच्या इच्छेच्या प्रश्नांची खरी उत्तरं सांग. मग त्या दोन्ही ब्रह्मवेत्त्यांमध्ये मोठा वाद झाला.

साग्रं प्रश्नसहस्रन्तु शाकल्यस्तमुचूचुदत्। याज्ञवल्क्योऽब्रवीत्सर्वान् ऋषीणां श्रृण्वतां तदा ।। ६०.

शाकल्याने त्याला हजारो प्रश्नांसह उपप्रश्न विचारले; याज्ञवल्क्याने ते सर्व ऋषी ऐकत असताना, सगळी उत्तरं दिली.

शाकल्ये चापि निर्वादे याज्ञवल्क्यस्तमब्रवीत् । प्रश्रमेकं ममापि त्वं वद शाकल्य कामिकम्। शापः पणोऽस्य वादस्य अब्रुवन् मृत्युमाव्रजेत् ।। ६०.

शाकल्य वादात हरला तेव्हा याज्ञवल्क्य म्हणाला, 'शाकल्य, आता तू मला एक फळाच्या इच्छेचा प्रश्न उत्तर दे.' या वादाची पैज म्हणजे शाप — असं म्हणतात, मृत्यू ओढवतो.

अथ सन्नोदितं प्रश्रं याज्ञवल्क्येन धीमता । शाकल्यस्तमविज्ञाय सद्यो मृत्युमवाप्नुयात् ।। ६०.

मग बुद्धिमान याज्ञवल्क्याने विचारलेला प्रश्न शाकल्याला कळला नाही, आणि तो ताबडतोब मृत्यू पावला.

एवं मृतः स शाकल्यः प्रश्रव्याख्यानपीडितः। एवं वादश्च सुमहानासीत्तेषां धनार्थिभिः। ऋषीणां मुनिभिः सार्द्धं याज्ञवल्क्यस्य चैव हि ।। ६०.

अशा रीतीने, प्रश्नाचं उत्तर देता न आल्याने शाकल्याचा मृत्यू झाला. धनाच्या इच्छेने, ऋषी आणि याज्ञवल्क्य यांच्या सोबत, तिथे मोठा वाद झाला.

सर्वैः पृष्टांस्तु सम्प्रश्रान् शतशोऽथ सहस्रशः। व्याख्याय वै मुने तेषां प्रश्रसारं महागतिः ।। ६०.

सर्वांनी शेकडो-हजारो प्रश्न विचारले, तेव्हा त्या ऋषीने सर्व प्रश्नांचं सार सांगितलं आणि उच्चतम अर्थ गाठला.

याज्ञवल्क्यो धनं गृह्य यशो विख्याप्य चात्मनः। जगाम वै गृहं स्वस्थः शिष्यैः परिवृतो वशी ।। ६०.

याज्ञवल्क्याने धन मिळवलं, स्वतःचं यश सर्वत्र पसरवलं, आणि आपल्या शिष्यांसह, मनःशांतीने, घरी गेला.

देवमित्रस्तु शाकल्यो महात्मा द्विजसत्तमः। चकार संहिताः पञ्चबुद्धिमान् पदवित्तमः ।। ६०.

देवमित्र शाकल्य हा महात्मा आणि श्रेष्ठ द्विज होता; त्याने पाच संहितांचा संग्रह केला, तो अत्यंत बुद्धिमान आणि शब्दांचा जाणकार होता.

तच्छिष्या अभवन् पञ्च मुद्घलो गोलकस्तथा। खालीयश्च तथा मत्स्वः शैशिरेयस्तु पञ्चमः ।। ६०.

त्याचे पाच शिष्य होते — मुद्गल, गोलक, खालिय, मत्स्व आणि पाचवा शैशिरेय.

प्रोवाच संहितास्तिस्रः शाकपूर्णरथीतरः। निरुक्तञ्च पुनश्चक्रे चतुर्थं द्विजसत्तमः ।। ६०.

शाकपूर्णरथितराने तीन संहितांचा संग्रह केला, आणि पुन्हा निरुक्त नावाचं चौथं ग्रंथ तयार केलं, हे श्रेष्ठ द्विजांनो.

तस्य शिष्यास्तु चत्वारः केतवो दालकिस्तथा। धर्मशर्मा देवशर्मा सर्वे व्रतधरा द्विजाः ।। ६०.

त्याचे चार शिष्य होते — केतव, दालकि, धर्मशर्मा आणि देवशर्मा; हे सर्व व्रत पाळणारे द्विज होते.

शाकल्ये तु मृते सर्वे ब्रह्मघ्नास्ते बभूविरे। तदा चिन्तां परां प्राप्य गतास्ते ब्रह्मणोऽन्तिकम् ।। ६०.

शाकल्याचा मृत्यू झाल्यावर, सगळे जण ब्राह्मणहत्यारे झाले. तेव्हा त्यांना मोठी चिंता वाटली आणि ते ब्रह्मदेवाजवळ गेले.

तान् ज्ञात्वा चेतसा ब्रह्मा प्रेषितः पवनःपुरे। तत्र गच्छत यूयं वःसद्यः पापं प्रणश्यति ।। ६०.

ब्रह्मदेवाने मनाने त्यांना ओळखले आणि त्यांना पवनाच्या नगरीत पाठवले. 'तिथे जा, तुमचे पाप लगेच नाहीसे होईल,' असे त्याने सांगितले.

द्वादशार्कं नमस्कृत्या तथा वै वालुकेश्वरम् । एकादश तथा रुद्रान् वायुपुत्रं विशेषतः। कुण्डे चतुष्टये स्नात्वा ब्रह्महत्यां तरिष्यथ ।। ६०.

बारा सूर्यांना आणि वाळुकेश्वराला, तसेच अकरा रुद्रांना आणि विशेषतः वायुपुत्राला नमस्कार करून, त्या चार कुंडांमध्ये स्नान केल्यावर तुम्ही ब्राह्मणहत्येचे पाप पार कराल.

सर्वे शीघ्रतरा भूत्वा तत्पुरं समुपागताः। स्नानं कृतं विधानेन देवानां दर्शनं कृतम् ।। ६०.

ते सर्वजण लगेचच त्या नगरीत पोहोचले. त्यांनी विधीपूर्वक स्नान केले आणि देवांचे दर्शन घेतले.

उत्तरेश्वरं नमस्कृत्य वाडवानां प्रसादतः। सर्वे पापविनिर्मुक्ता गतास्ते सूर्यमण्डलम् ।। ६०.

उत्तरेश्वराला नमस्कार करून आणि वाडवांच्या कृपेने, ते सर्व पापमुक्त झाले आणि सूर्याच्या मंडळात गेले.

तदा प्रभृति तत्तीर्थं जातं पातकनाशनम्। वायोः पुरं पवित्रञ्च वायुना निर्मितं पुरा ।। ६०.

त्या वेळेपासून ते तीर्थ पाप नष्ट करणारे झाले. वायूने पूर्वी निर्माण केलेली पवनाची नगरी पवित्र आणि शुद्ध आहे.

अञ्जनागर्भसम्भूतहनुमान्पवनात्मजः। यदा जातो महादेवोहनुमान्सत्यविक्रमः। तदेवं निर्मितं तीर्थं वायुना ब्रह्मयोनिना ।। ६०.

अंजना यांच्या पोटी जन्मलेला, वायुपुत्र हनुमान जेव्हा जन्मला, तेव्हा त्या महाशक्तिशाली, सत्यवीर्यवान हनुमानामुळे वायूनेच ते तीर्थ स्थापन केले.

ऊर्व्यां जातास्तु ये शूद्रा ब्राह्मणानां निवेदिताः। वृत्त्यर्थं ब्रह्मयज्ञार्थं करस्तेषु कृतो महान् ।। ६०.

जे शूद्र पृथ्वीवर जन्मले आणि ब्राह्मणांच्या उपजीविकेसाठी व ब्रह्मयज्ञासाठी त्यांना दिले, त्यांच्यात एक मोठा गट तयार करण्यात आला.

अनेन विधिना जातं विप्राणां शासनं महत् । गोघ्नो वापि कृतघ्नो वा सुरापी गुरूतल्पगः। वाडादित्यं नमस्कृत्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ६०.

या पद्धतीने ब्राह्मणांसाठी मोठा नियम निर्माण झाला; जो गोरक्षक, माणूसहत्यारा, मद्यपान करणारा किंवा गुरुपत्नीला स्पर्श करणारा असेल, तो वाडादित्याला नमस्कार केल्यावर सर्व पापांतून मुक्त होतो.

भारद्वाजो याज्ञवल्क्यो गालकिः सालकिस्तथा। धीमान् शतबलाकश्च नैगमश्च द्विजोत्तमः ।। ६१.

भारद्वाज, याज्ञवल्क्य, गालकि, सालकि, बुद्धिमान शतबलाक आणि श्रेष्ठ द्विज नैगम हे होते.